بهنام، عيسي. "چند نمونه از شاهكارهاي هنر تزئيني ايران، درنمايشگاه هفت هزارسال هنرايران در پاريس". دوره 2، ش 18 (فروردين 43): 2-6، تصوير.

خلاصه: معرفس سه قطعه از اشياء نمايشگاه هفت هزارسال هنرايران: 1- جام طلاي عهدهخامنشي، 2- دوستكامي سنگي از دوران هخامنشي، 3- قسمتي ازيك نقش برجستة تخت جمشيد كه بعدي از سراپرده پادشاه را نشان مي‌دهد.

چند نمونه از شاهكارهاي هنر تزئيني ايران

در نمايشگاه هفت هزار سال هنر ايران در پاريس

 دكتر عيسي بهنام استاد دانشكده ادبيات  

مي‌گويند تمام زيبايي هاي دنيا در پاريس موجود است. با اين حال آثاري از ايران كه در نمايشگاه سال 1961 در پتي‌پاله در پاريس در معرض نمايش قرار داده شد، از تمام چيزهاي ديگر بيشتر سر پاريسي‌ها را گرم كرده بود.

مقابل پتي‌پاله سالن بزرگ اتومبيل قرار داشت. هر سال در ماه اكتبر مردم از تمام نقاط دنيا براي ديدن نمونه هاي جديد اتومبيل به پاريس مي آيند. در آن موقع، ديگر اطاق براي مسكن پيدا نمي شود و خيابان شانزه‌ليزه پر از جمعيت مي‌گردد. ولي در سال 1961 جمعيتي كه در پتي‌پاله براي ديدن نمايشگاه هنر ايران مي‌رفت كمتر از آنچه كه به ديدن سالن اتومبيل مي رفت نبود. به مناسبت تشريف فرمايي اعليحضرت همايون شاهنشاه و شهبانوي ايران خيابان شانزه‌ليزه و اطراف آن به بيرق هاي سه رنگ ايران مزين شده بود از زيباترين محله پاريس وضع روزهاي جشن و شادي بخود گرفته بود. بيشتر پاريسي‌ها به يكبار ديدن نمايشگاه قناعت نداشته، چندين بار براي تماشاي آن مي‌آمدند.

علت اين علاقه پاريسي‌ها بدين نمايشگاه هنر ايران چه بود. در حقيقت بسيار كم اتفاق مي‌افتد كه ملتي بتواند هفت هزار سال تاريخ تمدن خود را نشان دهد. شايد تنها ايران يا مثلاً كشور مصر باشد كه بتواند چنين ادعايي داشته باشد. تمدن يونان و رم در دنياي قديم در درجات اول قرار داشته ولي مدت حيات آنها از چندين قرن تجاوز نكرد. يونانيها به زودي مغلوب رومي‌ها شدند و بكلي در آنها مستهلك گرديدند و رومي‌ها نيز پس از تشكيل امپراطوري عظيم، در نتيجه حملات قبايل شرقي اروپا، رو به نيستي رفته فقط بعد از  چندين قرن فترت مجدداً در قرن 14 ميلادي در راه هنر پيشرفتهاي فوق العاده اي كرد و در درجات بسيار عالي قرار گرفت.       [3]

 جام طلاي عهد هخامنشي كه در نمايشگاه هنر هفت هزارساله  ايران در پاريس نشان داده شد و امروزه در موزه ايران باستان مي باشد.

ولي هنر ايران از هفت هزار سال پيش با وجود تغييرات سياسي شديد راه خود را مطابق طبيعت خود پيمود و وقفه‌اي در پيشرفت آن پديدار نشد. همين نكته بود كه پاريسي‌هاي نكته بين را متعجب ساخته بود و براي مدت سه ماه دائماً تالارهاي بزرگ پتي‌پاله پر از جمعيت بوده و عاقبت چون قرار بود نمايشگاه ديگري در آن محل ترتيب داده شده شود به نمايشگاه ايران خاتمه داده شد . اينك سه قطعه از اين اشياء  را كه در آن نمايشگاه نشان داده شده بود به خوانندگان اين مجله ارائه مي‌دهيم تا خود درباره آن قضاوت لازم را بنمايند.  

جام طلاي عهد هخامنشي كه در نمايشگاه هنر هفت هزارساله  ايران در پاريس نشان داده شد و امروزه در موزه ايران باستان مي باشد 

معلوم نيست بچه دليل هنرمندان سنگ تراش دوران هخامنشي از نقش بزهاي كوهي خوششان مي‌آمد و بطرق مختلف بز را در موارد مختلف و به اشكال مختلف نشان داده اند. مثلاً نقش بز را روي خنجرهايشان قرار مي دادند. روي پارچه‌ها، كنار ظروف فلزي، بالاي سراپرده‌ها و روي قاليچه‌ها نيز نقش بز نشان داده مي‌شد. متأسفانه در اين مقاله جاي اين نيست كه تعداد زيادي عكس براي اثبات اين مدعا آورده شود، زيرا در اين صورت نشان داده مي‌شد كه بز كوهي از هفت هزار سال پيش مورد توجه مردم ايران بوده و نقش اين حيوان      [4]       جنبه مذهبي داشته است. معمولاً بز در دو طرف درخت مقدسي است كه در كنار چشمه آب حيات مي رويد و بزها روي پاهاي عقب خود ايستاده با پاهاي جلو به درخت تكيه داده برگ درخت را مي خورند. اسكندر به دنبال همين آب حيات به هندوستان رفت و پيش از او «انكيدو» قهرمان سومري نيز در جستجوي همين آب حيات بود، كه به انسان زندگي جاويدان مي دهد. بز در نقاط مختلف در تخت جمشيد به صورت سنگ برجسته نشان داده شده و يكي از آن موارد همان است كه در اين صفحه نشان داده مي‌شود. اين ظرف سنگي شباهت به همان دوسكومي‌هاي دوران اسلامي دارد كه در مساجد قرار مي‌دادند و در آن براي رفع تشنگي يا براي شستن دست و رو آب مي‌ريختند. به فاصله كمي از سردر ورودي تخت جمشيد، حوض چهار گوش از سنگ قرار دارد، كه نسبت به زمين، ارتفاعي دارد، يعني در حقيقت حوض بزرگي از سنگ است كه در روي زمين قرار گرفته (2 متر در 2 متر)، دور كف آن سوراخي قرار دارد كه معلوم است در مواقع لازم به وسيله آن آب حوض را خالي مي‌كرده‌اند.  

دوستكامي سنگي از دوران هخامنشي كه اكنون متعلق به يكي از مجموعه‌داران اروپائي است. و به نقش سه بز كوهي مزين گرديده  

شايد هر وارد شونده‌اي كه براي ديدار شاهنشاه مي آمده قبل از ورود به تالار آپادانا يا تالارهاي ديگر دست و روي خود را در اين     [5]       حوض مي‌شسته و گردو خاك راه را از سر و صورت خود پاك مي‌كرده است.

بنابراين وجود يك چنين ظرف آبي كه شايد بتوان آن را دوسكومي ناميد، در تخت جمشيد امري طبيعي است. در كنار ظرف از طرف خارج گل هاي نيلوفري شبيه به آنچه كه در تمام نقوش برجسته تخت جمشيد ديده مي شود نقش شده. در قسمت پايين ظرف، سر سه بز كوهي به زيباترين وجهي ديده مي شود و احتياج به توصيف و معرفي ندارد. اين ظرف كه احتمالاً بيش  از سه تن وزن دارد قطعاً در تخت جمشيد ساخته شده يا لااقل در شوش يا همدان تراشيده شده است. سنگ آن از جنس سنگهاي خاكستري تخت جمشيد است و نقش آن كاملاً با نقوش برجسته تخت جمشيد تطبيق مي‌كند. از اين ظرف سنگي ظاهراً كپي شده و در مقابل سر در ورودي بانك كشاورزي در طهران  نمونه اي از آن را قرار داده‌اند.

 نمونه ديگري، كه از شاهكارهاي معروف هنر ايران در نمايشگاه پاريس است، جام طلايي است كه قسمتي از آن به شكل سر شير بالداري است و در قسمت فوقاني اين جام نقوش گل نيلوفر شبيه به آنچه كه در روي ظرف سنگي فوق الذكر بوده ديده مي‌شود و از حيث نقوش و تزيينات شباهت زياد به آن دارد. همه مي دانيم كه نقش شير نيز بسيار مورد توجه هنرمندان ايراني در عهد هخامنشي بود، و نشانه قدرت و نيرو بوده است . خوشبختانه اين ظرف كه در همدان پيدا شده در موزه تهران است ولي چون غالباً براي حضور در نمايشگاه در مسافرت بوده مردم تهران با آن آشنايي زياد ندارند.

نقش سوم قسمتي از تزيينات سراپرده شاهنشاه را نشان مي‌دهد و منگوله‌هايي كه از پرده آويزان بوده كاملاً نشان داده شده. احتمال دارد كه اين نقش جزيي از تخته سنگي است كه امروز در موزه ايران باستان است و از تخت جمشيد به دست آمده است.     [6]

 قسمتي از نقش برجسته تخت جمشيد كه  بعدي از سراپرده‌اي را كه در زير آن شاهنشاه به درباريان بار مي‌داده نشان مي‌دهد. اين سنگ برجسته از تخت جمشيد به دست آمده و امروزه در يكي از موزه هاي آمريكا است