بهنام

كتاب قصص الخاقاني، تأليف ولي قلي بيگ شاملو در تاريخ مختصر صفويه است تا پايان شهرياري شاه صفي (1038 ه ق – 1052 ه .ق) و تاريخ مفصل شاه عباس ثاني (1052 – 1077 ه.ق) از ولادت (شب جمعة هجدهم شهر جمادي الاول 1042 ه.ق) تا وفات اين پادشاه در دامغان ( در شب سه شنبة بيست و هشتم ربيع الاول 1077 ه.ق)، مشتمل بر يك ديباچه و سه باب و خاتمه يي محتوي بر سه تذكره.

‹‹هو الفتاح العليم و به نستعين، بسم الله الرحمن الرحيم ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق و انت خير الفاتحين و به نستعين. بهترين كلامي كه ذوالفقار زبان قلم، و شمشير نفس آتشين دم را به شعله نور افشانش آبگيري توان نمود، حمد قادري است ه آفتاب شرقي انتساب را سپه سالار نجوم گردانيده، جميع ذرات كاينات را از ثري تا ثريا به ترتيب انوار كيميا آثارش مأمور ساخت، و علم سفيد صبح تابان را چون لواي پرتو جهانگيرش درعرصه گاه عالم ظهور برافروخت … ››

‹‹… بر اين فقي حقير واجب است كه بشرح مجمل، بنابر اين قول كه مالايدرك كله لايترك كله، شرذمه يي از وقايع و سوانح ايام سلطنت و دارايي و زمان دولت و فرماروايي آباء گرام و اجداد عظام اين برگزيده شهريار علي الاطلاق كه موقوف عليه حكايات اين تاريخ است، اظهار نمايد، تا سلسلة كلام را ربط پيوسته و خواننده و شنونده را حظي خجسته حاصل آيد:

و اين كتاب را مرتب ساخت بمقدمه و سه باب و خاتمه:

مقدمه: در بيان نسب والاي اعليحضرت حاحبقران خطاب.

باب اول: در بيان مجملي از احوال اجداد والاشان اين برگزيدة حضرت رحمن يا حين طلوع كوكب دولت ظل ظليل حضرت رب جليل شاه اسماعيل – ( و در حقيقت از فيروز شاه زرين كلاه تا شاه اسماعيل اول).

باب دويم: در بيان وقايع و سوانح ايام دارايي وفرمانروايي خاقان سليمان شان حضرت شاه اسماعيل الي حين طلوع آفتاب جهانتاب دولت نواب كامياب و اعليحضرت صاحبقران خطاب.

باب سيم: در بيان احوال خير مآل نواب صاحبقران، از روز جلوس ميمنت مأنوس الي انقراض الدوران. (يعني از سال 1052 ه ق كه آغاز پادشاهي شاه عباس ثاني است تا 25 ربيع الاول 1077 ه ق كه هنگام درگذشت اوست.)

خاتمه: دربيان احوال برخي از علما و جمعي از حكما و بعضي از شعراي غراي عصر صاحبقران است. مشتمل بر سه تذكره:

تذكره اول: احوال علما و حكما و فضلا و در آن احوال 24 تن از ايشان بدين ترتيب بيامده است:

1- ميرزا محمد رفيع طباطبائي 2- آقا حسين خوانساري 3- محمد خليل قزويني 4- مولانا محمد محسن 5- مولانا محمد باقر يزدي 6- مولانا عبدالرزاق 7- مولانا حكيم رجبعلي 8- حكيم شاه ابو الوالي شيرازي 9- شيخ حسين تنگ آباني 10- مولانا محمد رضا كرماني 11- مولانا محمد باقر خلف مولانا محمد تقي مجلسي 12- مولانا محمد صالح مازندراني 13- مولانا حسين گيلاني 14- ميرزا محمد ابراهيم 15- شيخ احمد بن سلامه 16- مير عبدالرزاق 17- شيخ علي نوادة شيخ زين الدين 18- ميرزا محمد هادي 19- ميرزا غياث الدين محمد رضوي 20- ميرزا مهدي بن ميرزا غياث 21- مولانا محمد باقر خراساني 22- ميرزا قاضي شيخ الاسلام اصفهاني 23- مولانا حسن علي 24- مولانا محمد باقر كوه بناني.

تذكرة دويم: تراجم احوال شعراي عصر حضرت صاحبقراني مشتمل بر 101 تن كه بدني ترتيب نگارش يافته:

1- حضرت ميرزا محمد علي صائب تبريزي 2- ميرزا جلال الدين محمد اسير 3- ميرزا محمد طاهر مشهور به وحيد 4- مولانا نطقي 5- مولانا ميرزا محمد مجذوب تخلص 6- مير برهان ابرقويي 7- مولانا ادهم ولد غازي بيگ خلخالي 8- ميرزا محمد صالح متخلص به سامع 9- ميرزا صالح شيخ الاسلام دارالسلطنة تبريز 10- ميرزا مظفر تركه 11- مولانا محمد امين قمي 12- مولانا مشهدي ساير تخلص 13- مير محمد صادق متخلص به نايب 14- مولانا شعيب خوانساري 15- بايندر خان شيخاوند 16- مير سيد علي قانعي 17- ميرزا مقيما متخلص به مقصود 18- مير سيد علي متخلص به صيدي 19- مولانا محمد قاسم مشهدي 20- مير محمد هاشم خلف مير محمد يوسف 21- عاملاي نجاري 22- ملا مراد متخلص به حاصل 23- مولانا عليرضاي تجلي 24- سلطان علي بيگ 25- ملا رشدي نور و كجوري 26- آقا زمان زركش 27- ميرزا مسعود خلف آقا زمان اصفهاني 28- ميرزا محمد ابراهيم همداني 29- مير عبدالعال متخلص به نجاتي 30- ملا محمد علي متخلص به قدرتي 31- امين الدين محمد همداني 32- وصفي خمي 33- ميرزا ابراهيم متخلص به ادهم 34- ميرزا عبدالله اصفهاني متخلص به عشق 35- ميرزا محمد رضا مشهور به چلبي 36- واحد تركمان 37- باقراء خليل كاشاني 38- ميرزا محمد مقيم متخلص به احسان 39- شيخ شاه نظر متخلص به نذري 40- مختار بيگ متخلص به اسير 41- نجفقلي بيگ متخلص به والي 42- مولانا عطا مشهور به اعجاز 43- امام قلي بيگ چگني متخلص به وارسته 44- ميرزا هادي كافي متخلص به رمزي 45- مولانا عبدالله گيلاني متخلص به راغب 46- حاجي محمد علي اصفهاني 47- ميرزا محمد رفيعا اردستاني 48- مولانا محمد علي متخلص به سالك 49- آقا فتحاء اصفهاني متخلص به شهرت 50- نادر شيرازي 51- ميرزا مؤمن همداني 52- ميرزا محمد همداني متخلص به فارس 53- مير منصور سمناني متخلص به عاشق 54- ملك حمزه خان متخلص به غافل 55- حاجي شريف قنادي متخلص به منشور 56- مولانا محمد اسماعيل سجستاني 57- مولانا فاضل كاشاني متخلص به فاضل 58- حاجي شاه باقركاشاني 59- مرتضي قلي بيگ گرجي متخلص به سروش 60- ملك بيگ اوجي 61- حاجي عباس بيگ تبريزي متخلص به كسوتي 62- مولانا حيدر متخلص به محزون 63- مولانا حسن مشهور به زرگر 64- مير امين الدين استر آبادي متخلص به مظهر 65- مولانا محمد حسين متخلص به آشوب 66- حاجي محمد مازندراني 67- مولانا جنتي اصفهاني 68- شاه صالحاي اصفهاني 69- مولانا اسمعيل طهراني متخلص به منصف 70- علي قمي 71- مولانا خاتم متخلص به وارث 72- مولانا علي نقي مشهور به بنا متخلص به عصمت 73- نور الدين محمد لاهيجاني متخلص مجرم 74- مولانا علي مازندراني متخلص به جاويد 75- ميرزا محمد شريف اصفهاني 76- ميرزا محمد شفيع اصفهاني 77- مولانا تقياء شوشتري متخلص به الفت 78- مولانا سالك تخلص يزدي 79- ابوالحسن 80- خواجه حمد قاسم اصفهاني متخلص به نقاش 81- آقا محمد امين اصفهاني متخلص به فايق 82- مولانا مظفر كده بناني كرماني متخلص به قانعي 83- علي خان بيگ متخلص به موجي 84- ميرزا هادي كاشاني 85- مولانا قاسم علي همداني متخلص به زائر 86- مرتضي قلي بيگ اصفهاني 87- مرتضي قلي بيگ 88- مولانا محمد مقيم نيشابوري متخلص به فوجي 89- ميرزا ابوالحسن نيشابوري متخلص به بيگانه 90- مولانا حاجي محمد قندهاري متخلص به واصب 91- رضي الدين محمد رضوي متخلص به دانش 92- ميرزا منصور كاكلي هراتي 93- ميرزا نوراي همداني متخلص به لامع 94- بوداق بيگ متخلص به نسيم 95- ميرزا بديع سبزواري متخلص به ابدال 96- مولانا ناظم هروي 97- ميرزا محمد هراتي متخلص به ارشد 98- ميرجمال الدين محمد زواره يي متخلص به وحشت 99- امين الدين زركش يزدي الاصل مشهور دقاق 100- ملا محمد سعيد كاشي متخلص به سرمد 101- مولانا حاجي حسين كوه بناني متخلص به وحدت.

و اين هر دو تذكره با پيشگفتاري مختصر است: بترتيب در حدود هشت سطر و بيست سطر

تذكره سيم: در ذكر نوزده تن از درويشان آن روزگار است بدينگونه:

1- شيخ مومن دستجردي 2- شيخ محمد علي موذن 3- شيخ محمد علي عطار 4- شيخ گنجعلي تبريزي 5- درويش بابا كلبعلي 6- مير محمد باقر اردستاني 7- شيخ عماد مازندراني 8- درويش حاجي محمد خم شكن 9- درويش كمال سديري 10- آقا محمد صالح لنباني 11- درويش محمد محسن 12- سد معز 13- درويش منيري 14- مولانا ميرزا محمد 15- درويش ميرزا علي 16- حاجي شجاع اصفهاني 17- بابا قطب الدين صاقيدي 18- درويش بابا عليخان 19- حاجي درويش حسين وري .

و پس از آن پايان نامه يي مختصر نزديك بكمي بيش از يك صفحه بقلم آورده است.

پايان قصص الخاقاني، بنابر متن مصححي كه نگارندة اين مقاله فراهم آورده است و در دست چاپ دراد. چنين است: ‹‹… اگر اجل امان دهد، طبع دور انديش را بمقتضاي عادت خويش، نيت صدق طويت بدان مصروف است كه بعنايت بخشندة بي منت، بعد از آنكه اسباب سخن گذاري بر منصه ظهور ترتيب داده ايد، وقايع زمان دارائي و فرمانروايي قاتحة مصحف جود و احسان، اعني پادشاه سليمان شان را بعبارات تازه و استعارات زياده از اندازه بنحوي كه بايد و شايد كتابت نمايد. شايد كه بموجب كلام ‹‹الامور مرهونه باوقاتها›› تحرير و تسطير وقايع و سوانح زمان آينده باعث حصول مقصد بنده گرديده پرتو آفتاب عالمگير التفات خاقان سليمان سرير بعالم وجود اين ذرة حقير پرتو افكن و بمدد فروغ شعلة انوار احسان ابد، توأمان چراغ دودمان خانوادة مغز استخوان اين ناتوان چنانكه بايد روشن شود. انشا الله العزيز.››

1- وجه تسميه كتاب و تاريخ اغاز و انجام آن – مؤلف بنا بنوشته خويش در سي و هشت سالگي بدين تأليف پرداخته در باب وجه تسمية كتاب به قصص الخاقاني چنين نگاشته است كه: چون اين كتاب را در سال 1072 ه.ق آغاز كرده است، نام آن را قصص الخاقاني گذاشته، تا بحساب جمل با سال شروع تأليف برابر آيد:

‹‹در هنگامي كه ابرش خوشخرام سبك رفتار عمر گرانمايه موازي سي و هشت مرحله از مراحل حيات كه از راه حساب عدد، با جمل موافق است، طي نموده بود. و در اواخر سنة بارس ئيل تركي مطابق سنة هزار و هفتاد و سه هجري برشتة تحرير كشيدم. و چون اين تأليف شريف كه عبارات و استعارات لطيفش متضمن حكايات جهاد و جدال حضرت خاقاني خديو كشور گشاي صاحبقراني است، لهذا اگر خداوندان فصاحت بيان كه زبان حق ترجمان ايشان مفتاح گنجينة معاني است، اين نسخه را قصص الخاقاني نام كنند سزاست. ومن الاتفاقات الحسنه آنكه لفظ قصص الخاقاني با تاريخ سال شروع موافق و مطابق است:

	لمحرره
داده ام عمر ز كف تا داني		مدتي در پي تأليف كتاب
جمله ذكر جدل خاقاني		بهر اين نسخة نامي كه بود
شاه عباس خديو ثاني		خلف سلسلة مرتضوي
مضطرب حال بصد حيراني		نام و تاريخ طلب ميكردم
گفت باشد: ‹‹قصص الخاقاني››		ناگهان پير خرمند حساب

وي در چند جاي اين تأليف سال 1076 را سال پايان كتاب نگاشته است، ولي از آنجا كه وفيات را تا سال 1085 ه.ق ثبت كرده است، پيداست كه تا اين سال در تكميل كتاب خويش كوشيده است.

2- مختصري از شرح حال و كال مؤلف – ولي قلي بيگ فرزند حاج داود قلي شاملو است.

پدرش مردي كدخدا و سرشناس بود. بسفر حج رفت و پس از زيارت خانة خداي در مدينه درگذشت. و در يقيع مدفون گشت. ولي قلي بيگ، فرزند وي بسال 1035 ه.ق در هرات چشم بدين جهان گشود و هم در آنجا و سيستان نشو و نما يافته است. بهنگامي كه ميرزا طاهر نصر آبادي در اصفهان تذكرة خود را مينوشت (از سال 1083 ه.ق ببعد) جواني قابل و سرشناس بوده است. و ‹‹اطوارش دلپسند دور و نزديك و اوضاعش پسند ترك و تاجيك›› و ‹‹در فن انشاء لطيف و ظريف›› بوده است.

وي در جواني به سيستان رفته و در آنجا منظور نظر ملك نصرت خان والي آن ايالت آمده است و در خدمت او منصب استيفا يافته و پس از چند سال از سيستان به قندهار شتافته و در پيش اوتارخان، حكمران آن ايالت، كه بمناسبت پايمردي در حفاظت منطقة فرمانروايي خويش، بهنگام محاصرة هندوان، به لقب ذوالفقار خان ملقب آمده است، ناظر بيوتات گشته.

وليقلي بيگ، بهنگام قلعه بندي فوج جغتاي – سپاهيان اورنگ زيب و داراشكوه وليعهد شاه جهان (1037 – 1068) – در قلعة قندهار بوده و در آنجا كتاب لطائف الاخبار را در وقايع روزمرة قندهار تأليف رشيد خان، معروف به محمد بديع توفي را در سال هاي 1062 و 1063 بمطالعه درآورده و در بوية پاسخگويي بآن برآمده است. و خود نويسد:

‹‹در آن سرزمين نزاهت تزيين، تأليفي در باب لشكر كشي پادشاه والاجاه هندوستان بجانب ملك باختر و طريق مجاهده و مناظره با سپاه قزلباش صاحب تلاش از واقعه نويسان بلاد هند بنظر اين ذرة احقر رسيد. در آن اوان كه از رهگذر بي شغلي في الجمله رفاهيت بهم رسيده بود، اراده كردم كه در برابر آن نسخه آنچه از سپاه نصرت پناه گروه صاحب شكوه قزلباش سرزده باشد، همگي را از جزئيات و كليات ضبط نموده بحيطة تحرير درآورم. چون نيت نيكو طويت عزمم جزم شد، رستم ولايت باختر، غلام جان فشان فرزند حيدر صفدر، مريد يك رنگ ائمه اثنا عشر، خان عظيم الشان خورشيد اشتهارد، جلي الاحسان گردون وقار، كثير البر صاحب اقتدار، بلند مرتبت رفيع مقدار، صف شكن مبارك كارزار، سمي شمشير حيدر كرار

از آنجا كه غريب نوازيش مخصوص صغار و كبار و جمهور متوطنين و مترددين آن ديار بود، متوجه احوال اين معتكف زاوية غربت گشته و زمان امور و ربط و قبض و بسط مهم نظارت سركار خويش را كه شغلي بود بغايت و نهايت خطير بكف كفايت اين بنده تمام حيرت سپرد … بار ديگر تحرير اين مطلب بموجب الامور مرهونه با وقاتها بحيز توفيق افتاد و توفيق رفيق سعي اين گم گشته بيابان حيرت نگرديد. تا آنكه آسمان گردش نتور، در زمين باختر ظهور كرد و آفتاب طالع در چاه مغرب اختفا متواري شد، و مزاج با ابتهاج نواب ذوالفقار خطاب، از منهج اعتدال گرديده دعوت حق را لبيك اجابت گفت.

… از كثرت ملال و شدت ضعف حال با خود حيرتي داشتم … در ميان اين حيرت، اولياء دولت صاحبقراني بعد از رحلت آن معن بن زائده شيباني كه در نظر اهل همت حاتم طائي عصر خود بود، حكومت قندهار را به برادرش با خطاب منصور خاني مرحمت فرمودند. نواب فلك جناب خاني، چند روز شفقهاي آيان نسبت باين فقير نموده بهمان نام نظارت كمترين را راضي و شاكر داشتند.

آخر الامر دو نفر مزور كه از راه غدر ولايت وجود آن خان را در بسته متصرف بودند، بطريق التفات آن صلب مروت درويش بندگي اين نيكو طويت حسد بردند، بسعادت آن و ابليس ديوان تلبيس، راي زرين عالي ازين بندة لاابالي برگرديد … بهر تقدير در چنين هنگامه يي كه بخت باظلمت هم آغوش و دل با محنت دوش بدوش، كوكب طالع، مقيم زندان احتراق، آفتاب عقل، سوختة آتش فراق با زبان بيگانة اقليم فروش با بيان، ديوانة ديار هوش با رفيق دماغ، خيالات پريشان با هم سفر فكر، محنتهاي دوران با پيشه ام صحبت ابناي زمان با انديشه ام، خدمت بزرگان جهان با موميايي خاطر شكسته، شراب بيهوشي با نوشداروي دل خسته، مزيد الحيات خاموشي با فوج غموم، همنشين قلب حزين با موج هموم، هم صحبت چين جبين:

و اين تأليف بي نظير را كه در روي وقايع و سوانح بلاد ايران سيما اقسام مجادلات و انواع محاربات كه فيما بين سپاه موافق و مخالفين اطراف و اكناف عالم در عرصة ظهور جلوه گر گرديده و فرامين مكالمه و احكام لازم الاطاعته كه در هر وقت از فرمانرواي جهان، اعني حضرت صاحبقران عزاصدار يافته مندرج است.

نصر آبادي نوشت: ‹‹… و در حين قلعه بندي فوج جغتاي در قلعه بوده است، حسب الامر خان سوانح محاصره را با بعضي از حالات شاه جنت مكان شاه عباس ماضي تا حين رحلت قلمي نموده قريب بچهل هزار بيت است و الحان هم مستوفي سيستان است و در خدمت عاليجاه ملك نصرت خان كمال اعتبار دارد. و در ترتيب نظم قطعه تاريخ و مطلب طبعش قادر است››. سپس داستان شگفت آوري از وي ميآورد كه نقل آن در اينجا براي نشان دادن كمال ذوق مؤلف بمردم دوستي و شيفتگي وي بآباداني شهر و ديار خويش و نمونه يي از معتقدات مردم آن روزگار ببمناسبت نمينمايد:

‹‹نقل غريبي از مشاراليه مسموع شد و آن اين است كه محلي هست در سيستان كه چند رودخانة عظيم يكي ميشود و در ميان آنها كوهي است مدور بطريق گنبد كه مرقد يكي از فرزندان دانيال مشهور است و مشهور آن است قلعه كوك كوهزاد در آنجاست كه رستم در اوايل جواني بآن قلعه رفته او را كشت. مردم آن ولايت هفته يي يك روز بسير آن كوه ميروند. مشاراليه يك روز با چند كس ارادة سير ميكند. چون آب در بالاي آن كوه نيست و آب رودخانه شور است، بخاطر او ميرسد كه چرا در اين مدت آب انباري در اين مقام نساخته اند. و از شخصي كه در آنجا متولي است معلوم نمود. او گفت كه: چند كس متوجه شدند كه آب انبار بسازند. چون گچ در آن ولايت نيست و از فراه ميآورند ترك كردند. مشاراليه بشهر آمده چون خاطرش متعلق بود، استخاره نمود. خوب آمد. بنابر اين بنايان و معماران برداشته متوجه آن مقام شده مكاني معين نمود. بطريحي كه مناسب بود كندند و در باب گچ گاهي بخاطر ميگذشت كه گچ را از فراه بكشتي بياورند يا بشتر نقل نمايند. در اين فكر بخواب ميرود. درعالم واقعه ميبيند كه دو درويش سرخ مو پيدا شدند. مكاني را نشان دادن كه بكند كه گچ دارد. برخاسته همان مكان را كه مكرر كنده بودند و سنگ صلب بود، گچ سفيد پر زوري پيدا شد. شروع بگچ پختن كرده و در اندك مدتي آب انبار عالي ساخته شد و بآن اعتبار سيرگاهي شد كه در عالم مثل ندارد. اين تاريخ جهت آن بركه است:

نصرت غلام خاص سليمان روزگار		درعهد دولت ملك ملك نيمروز
باني اين بنا شده از لطف كردگار		جوياي لطف ساقي كوثر، ولي قلي
اي در بحر طبع تو غلطان و آبدار		سال بناي آن طلبيدم زعقل، گفت:
پاكيزه بركه ايست بماناد يادگار››		پر كن ز آب بركه و تاريخ آن بگو:
(1081 ه.ق = 4 +1077)

و نيز نصر آبادي ديگر بار اشارت بشاعري او كرده است كه: ‹‹مصادف مرحوم ذوالفقار خان را با لشكر هند بنظم آورده اين ابيات از آن است:

چوبست از پي كين كمر ذوالفقار	بروز مصاف و بهنگام كار
زر و سيم بدخواه و فرزند و زن	سراپاي خصم و سراي و وطن
گرفت و بداد و خريد و فروخت››	نخست و ببست و بكند وبسوخت

محمد مظفر حسين، متخلص به صبا، فرزند مولوي محمد يوسف علي در تذكرة روز روشن، مؤلف بسال 1295 و 1296 ه.ق مطبوع هوپال بسال 1297 ه.ق مينويسد:

‹‹ولي: ميرزا ولي قلي بيگ خلف حاجي داود قلي شاملو، در نگارستان سخن او را هروي و در آفتاب عالمتاب، اصفهان نگاشته.در نظم و نثر دستگاه قوي داشت. مدتي مستوفي ملك سيستان بوده و شاهنامة شاه عباس چهل هزار بيت از منظومات اوست و كيفيت محاربة عاليجاه ذوالفقار خان برشتة نظم كشيده … ››

ولي آنچه مسلم است از وليقلي بيگ جز قصص الخاقاني تأليف وتصنيفي ديگر در دست نداريم و اينكه در روز روشن آمده است كه شاهنامه شاه عباس ماضي را در چهل هزار بيت نصر آبادي كرده است و در اين جا چنانكه ديديم مطالب قصص الخاقاني از نثر و نظم قريب بچهل هزار بيت، از لحاظ كتابت، بقلم آمده است.

از تاريخ درگذشت مؤلف اطلاعي در دست نيست ولي از آنجا كه وفيات در با سال 1085 ه.ق ثبت كرده است تا بدين سال زندگاني او مسلم است.

3- ارزش و اهميت اين كتاب – قصص الخاقاني، ماتني است درست و استورا و اديبانه در تاريخ صفويان، شامل مختصر حال و كار اين خاندان تا روزگار شاه عباس ثاني (1052 –1077 ه.ق) باختصار و اينجاز غير مخل و وقايع سلطنت اين پادشاه بتفصيل فراوان و اطناب غير محل، بويژه در زمينة فتح قندهار و پايداري بعد از فتح آن در برابر ارتش انبوه شاه جهان پادشاه مغولي هندوستان ( 1037 – 1069 ه.ق) كه مؤلف با ذوق و برافروخته و ميهن پرست همه جا آنان را با صفات سيه زاغان، پرفريب و امثال آن خوانده، چنانكه بمناسبت رويدادهاي عصري كمتر افاغنه را نيز بي صفت ملاعنه آورده ويك جاي نيز بيفكري را بر استبول افزوده است.

ميدانيم كه قندهار را همايون پادشاه (937 – 963 ه.ق) فرزند بابر (932-937 ه.ق) بعد از كومك جوانمردانه و بي نظير شاه طهماسب صفوي (930 – 984 ه.ق) با او، بعنوان نخستين شهر مفتوح، به ايران بازگذاشت و بعد بسلا 1048 ه.ق در اثر توهم علي مراد خان زيگ پسر گنجعلي خان مشهور، از شاه صفي (1038 –1052 ه.ق) آن شهر بدست شاه جهان (1037 – 1068 ه.ق) افتاد. شاه عباس ثاني در سال 1059 ه.ق آنجا را ديگر بار بگشود. در سال 1062 ه.ق كه اوتارخان تركمان از طرف اين پادشاه حكمران قندهار بود، سپاهيان تحت فرمان وي از دو سه هزار تن قزلباش در نميگذشت ولي آذوقه و مهمات باندازه و شجاعت و كارآمدي فراوان داشت. او نخست اورنگ زيب را كه با سپاهياني دل انگيز و ساز و برگي بسيار بمحاصرة قندهار آمده بود، از آن ولايت براند و در سال بعد دارشوه وليعهد هندوستان را كه با سپاهي بيشتر و توپهايي بزرگ و قلعه كوب و چند مهندس فرنگي كه يكي از آنها ‹‹سيتي ازفاس›› نام داشت بمحاصرة قندهار شتافت. و ناكام از اين كار روي برتافت. كتاب لطائف الاخبار كه ذكر آن بگذشت و اكنون دستنويسي از آن در موزة بريتانياست ( ريو، ج 1 ص 264) در همين معني نگارش يافته است و بنا بنوشته شادروان استاد ملك الشعراء بهار: ‹‹در اين كتاب از روحيات مردم هند، چه اعيان، چه سياسي، چه طبقه دوم و سومي شرحي دقيق ذكر كرده و دقايق و افكار و عقليات شاهزادگان هندي را شرح داده است و از سستي وضعف آن جماعت حكايتها كرده است. و درعوض از شاه دوستي وطن پرستي و شجاعت و جوانمردي و ثبات و جلادت و هوش قزلباش محصور، با نام و نشان و سند و روز بروز توصيف نموده است و چون بيان وقايع گفته ظاهرا" قابل بقاي در آن عصر و انتشار نبوده و از ياد رفته است، و نسخة آن بسيار ناياب است.

اتفاقا" در تواريخ ديگر صفوي خبري از اين گيرودار نيست، مگر باختصار در تاريخ مختصر وحيد قزويني (عباسنامه) … و هرگز آن قليل الفاظ بپاية اين روزنامة پر عرض و طول و زيبا نميرسد›› كتاب لطائف الاخبار در دسترس من نيست، ولي توصيف استاد بهار از اين كتاب، چنان است كه عينا" با قصص الخاقاني از لحاظ رواني نثر قدرت نويسندگي و صراحت ودقت در بسط موضوع و صنعتگري درعبارات برابر مينمايد، الا كه در قصص الخاقاني چندين هزار بيت شيرين و شيوا ببحر متقارب و چند صد بيت ديگر باقتضاي كلام از مؤْف شاعر پيشه و گاه از ديگران زينت بخش اوراق شده است و استادي و چيرگي وي را تا حدي زياد در نثر و نظم مسلم داشته.

وليقلي بيگ، در اكثر موارد خود در ميان حوادث بوده و بسياري از وقايع را خود شاهد آمده و بيشتر اخبار را از ديده و ديدار خود نقل كرده است و جز اينها كه گذشت، صورت بسياري از دستور العملها و احكام و فرمانها و وقف نامه هاي شهرياران صفوي و ماده تاريخهاي فراوان و شرح انواع بنائي هاي بناهاي بزرگ اين روزگار را در قصص الخاقاني فراهم دشاته است. از جمله دستور بي نظير شاه طهاسب را در استقبال وپذيرائي همايون پادشاه و نيكو داشت او، و متن وقف نامة شاه عباس بزرگ كه بر طبق آن اين شهريار گرانقدر بلند آوازه، همة املاك و جواهرات خويش تا اصطبل خاص سلطنتي و آنچه را كه در تصرف خود داشته وقف خيرات كرده است. حمام شاه اصفهان و دكانهاي قيصريه از موضوعات اين وقف نامه است و نيز در اين كتاب بتفصيل در خصوص چراغاني پل زاينده رود سخن گفتند و بمناسبت بناي آن بفرمان شاه عباس ثاني، اشعاري را از سايراي مشهدي نقل ميكند كه مطلع آن چنين است:

بيان اهميت فوق العادة اين كتاب در تاريخ و ادب فارسي در خور تفصيل و جز دقت در صحت روايات از جاي جاي آن نمونه هاي چشم گير در نثر فني نيمة دوم سدة يازدهم هجري نمونه هائي چشم گير توان يافت و از لحاظ بكار بردن تراكيب استادانه و واژه هاي عصري و نو ساخته و بكار بردن صنايع بديعي در نظم و نثر نيز شاياني پژوهش دقيق دارد و همچنين پژوهشگران فرهنگ عامه را منبعي سودمند و دلپذير است.طبع مؤلف شاعر، بحماسيه سرايي تمايلي ويژه دارد، و كاملا" آشكار است كه فاضلي شاهنامه خوان و شاهنامه دان بوده. كتابش از مطالب فلسفي و اخلاقي و مذهبي و اصطلاحات موسيقي خالي نيست. و بر سر هم چنان مينمايد كه مؤلف مردي اديب و دانشمند و در حد قابل ملاحظه يي نسبت بمعارف عصري آگاه و خبير است و در علوم بياني استاد و چيره است و از بابت هاي بسيار اهل اصطلاح و بالاخص تذكره هاي سه گانه يي كه بترتيب در احوال بيست و چهار تن از علما و حكما و فضلا و تراجم احوال صد و يك تن از شعراي عصر شاه عباس ثاني و نوزده تن از درويشان آن روزگار بقلم آورده است، مثل بسياري ديگر از مطالب كتاب اكثر از منابع دست اول و مفيد فايده هاي بسيار است.

4- دستنويس هايي كه در تصحيح قصص الخاقاني كار آمده است – ما اين كتاب را از روي هفت دستنويس دقيقا" كلمه بكلمه بل حرف بحرف، تا آنجا كه در توان داشتيم بمقابله آورده ايم وتصحيحي انتقادي كرده ايم و اكنون بوسيله انجمن محترم آثار ملي تحت طبع آمده است. از آنجا كه معرفي اجمالي آن دستنويس ها در اينجا لازم مينمود، ذيلا" باختصار از آن جمله معرفي گونه ايي بعمل آورد:

الف – مل: دستنويس كتابخانة ملي تهران، بقطع بزرگ با جلد سوخته و سبز رنگ در 374 برگ 21 سطري بخط نستعليق خوش كه دستنويسي كامل و درست ترين دستنويس هاي ماست. اين دستنويس در 746 صفحه 21 سطري سابقا" متعلق به مرحوم محمد حسن خان صنيع الدوله بوده است كه بعدها اعتماد السلطنه (م ر 1313 ه.ق) لقب يافته، و سپس بكتابخانة آستان قدس رضوي منتقل شده است و از آنجا راهي بكتابخانة ملي شده است و علامات و اشارات و يادداشتهاي مختصري نيز از اعتماد السلطنه در فرازير آن آمده است.

ب- بر: دستويس بريتيش ميوزيوم انگلستان است كه در ج 1 فهرست ريو ص 190 معرفي شده است و شمارة آن 7656 است. اين دستنويس در حدود 370 صفحه 27 سطري بخط نستعليق بسيار ريز و بهم چكيده نوشته شده است.

ج- پا: دستنويس كتابخانة ملي پاريس بشماره 1227. در حدود 440 صفحه 23 سطري بخط نسبه خوش و با دستنويس بر نزديكيهاي فراوان دارد و گويا كي از روي ديگري يا هر دو از روي دستنويسي واحد نوشته شده است و صحت و اعتبار آن بعد از دستنويس كتابخانه ملي تهران (مل) و دستنويس قديمي كتابخانة مجلس شورايملي (مج 3) از ديگر دستنويسهاي ما بيشتر است.

د- مج (1) : دستنويس كتابخانة مجلس شوراي ملي بشماره 2155 موخ 1244 در 733 صفحه 21 سطري بقطع 20*32 بخط نسخ خوش، جلد چرمي، كاغذ فرنگي آهار مهره دار. اين دستنويس را كاتبي بسيار كم سواد نوشته و بسيار جايها را گوئي ندانسته نقش برداري كرده است.

ه – مج (2): دستنويس ديگر كتابخانه مجلس شوراي ملي بشماره 2156 بي تاريخ از اواخر سده دوازدهم در 426 صفحه 25 سطري بقطع 5/33*5/21 بخط نسخ ريز و خوش.

مرحوم محمد حسن اعتمادالسلطنه (صنيع الدوله قبل) كه وقتي مالك اين دستنويس نيز بوده است، در برگه يي كه بدان زده است نوشته: ‹‹زبده التواريخ معروف بجهان آرا از مؤلفات محمد كمال بن اسماعيل منجم بخط خود او››.(؟!!).

هفت صفحة آغاز اين دستنويس بخط شادروان استاد سعيد نفيسي است كه قطعا" از روي دستنويس مج (1) نوشته و بر اين دستنويس ضميمه ساخته است.

كاغذ فرنگي آهار مهره يي، جلد ميشن ضربي سرمه يي.

و – مج (3): دستنويس ديگر كتابخانة مجلس شوراي ملي بشمارة 2517 آغاز و انجام آن افتاده است و همزمان مءلف است و از هر لحاظ با دستنويس كتابخانه ملي (مل) نزديك است كه گويي يكي از روي ديگري يا هر دو از روي يك اصل نوشته شده است. در 972 صفحه 17 سطري بخط نستعليق بسيار متوسط بقطع 19*26 جلد تيماجي، كاغذ نستقي. اين دستنويس بسيار نامنظم صحافي شده است وبرآن تاريخ وفات نواب خليفه سلطان داماد شاه عباس بزرگ (996-1038 ه.ق) و صدراعظم شاه عباس ثاني (1052 –1077 ه.ق) ‹‹روز بيست و يكم شهر صفر ختم الخير و الظفر موافق هزار و شصت و چهار هجري مطابق سنه يونت ايل تركي›› نوشته شده، و در هامش آن بخطي كه شاعر بزرگوار فاضل آقاي احمد گلچين معاني حدس زده اند كه بظن غالب خط مؤلف است، چنين آمده:

‹‹از ميرزا طاهر خلف ميرزا ابوالحسن نائيني تفتيش شد كه ميرزا ابوالحسن تاريخ وفات نواب سلطان العلمائي را چه نحو ضبط نموده، جواب نوشته كه در اوايل ربيع الاول سنة 1064 بيمار شد و در حوالي دهم جمادي الاول رحلت نموده، و امتداد بيماري چهل روز بوده.

از سر رشتة بعضي از منجمين (بعضي از منجمين قلم خورده) ميرزا شريف منجم سه شنبة دوازدهم جمادي الاول سنه 1064 موافق يونت ئيل است. و جمعي از خدمه نواب جنت آرامگاه مزبور كه در آن سفر بودند، شب جمعه 15 جمادي الاولي گفتند، و بيست ويكم صفر ظاهر اين است كه غلط باشد و تاريخ وفات را مطابق تقرير بعضي از خدمه نوب مغفرت مآب كه شب جمعة 15 جمادر الاولي ميدانستند، در شهنشاهنامه اولا" نوشته بوديم:

از اين مصرعت سال آيد بكف-ز اول جمادي شب منتصف

ز- الف دستنويس كتابخانه مركزي دانشگاه اصفهان بشمارة ثبت 23144 اين دستنويس پيش از اين متعلق به شادروان سيد محمد صدرهاشمي از فضلاي اصفهان بوده است كه توسط برادران آن فقيد، آقايان علي و حسن و حسين صدر هاشمي بكتابخانة مركزي دانشگاه اصفهان اهدا گرديده است و آن مرحوم نخستين بار در مقاله خود بعنوان ‹‹كتاب قصص الخاقاني›› در مجله دانش سال اول شمارة اول فروردينماه 1328 ه.ش از آن ياد كرده است. رحمته الله عليه رحمته واسعه.

جز اين دستنويسها كه ياد كرده شد، دستنويس ديگري نيز از اين كتاب در ميان كتب فاضل گرامي آقاي ابوالحسن رضوي شيرازي سر دفتر اسناد رسمي و نايب رئيس انجمن قلم كه با همة اصرارهاي ايشان و مراجعات مكرر دو جانبه تا هنوز موقف بديدار و بهره وري از اين دستنويس نشده ام. و شايد كه باز هم با تفحص در كتابخانه هاي عمومي و خصوصي دستنويسهاي ديگري از قصص الخاقاني توان يافت. و از آنجا كه مالايدرك كله لايترك در وقت حاضر با دقتي كه ميتوانستم اين كتاب معروف و معتبر را در 1794 صفحه بزرگ بتحرير درآورد.

و از آغاز تا انجام با هر هفت نسخه بمقابله درآورده در شرح و روشنگري وتصحيح آن نيز از ديگر كتب تاريخ و ادب بهره ها جسته و با نسخه بدلهايي كه نموداري دقيق و كامل از چگونگي كتابت و دقت يا بيدقتي در عصر صفوي و روزگار بعد از آن است و نيز با حواشي فراوان و در خور اين تأليف نفيس را آمده چاپ ساخته ام. تا صفحه 96 آن بزيور طبع آراسته گرديده است و بيشتر از صد صفحة آن حروفچيني وتصحيح هم شده و چند ماهي است كه معطل مانده است.

اينكه براي آنكه اندكي از قدر بسيار اين كتاب در فراهم آوردن منابع و دقت نويسنده و مصحح بخوانندگان محترم و فضلاي ارجمند عرضه گردد، متن فرمان شاه طهماسب اول صفوي (930 – 984 ه.ق) را در استقبال و پذيرايي و نيكو داشت نصر الدين همايون پادشاه (937 – 963 ه.ق) دومين شهريار مغول كبير هندوستان (932 – 1272 ه.ق) را از متن مصحح خوي با مقابلة روايات ديگر اين فرمان از تذكرة همايون و اكبر تأليف بايزيد بيات بسعي و مصحح محمد هدايت حسين طبع كلكته 1941 / م ص 12 تا 30 و تاريخ اكبري منقول از آثار باستاني خراسان جلد اول شامل آثار و ابنية تاريخي جام و نيشابور و سبزوار اثر فاضل ارجمند آقاي عبدالحميد مولوي نخستين نشرية انجمن آثار ملي در سال 2535 شاهنشاهي ص 88 تا 97 و مآثر رحيمي تأليف ملاعبدالباقي نهاوندي بسعي و تصحيح محمد هدايت حسين جلد اول طبع كلكته 1924 رم ص 577 تا 587 به مقابله آورده و كم زيادهاي آنها را جزء بجزء در پاورقي ها نشان داده ايم و تفاوت ذوق و سليقه هر يك را در برداشت القاب معلوم داشته و از شرح و توضيح هيچ نكته ئي كه لازم مينمود سر باز نزده ايم ودر خاتمه فصلي در فوايد و تحليل مطالب اين فرمان آورده ايم باشد كه دانش پژوهان را بكار آيد و دانايان را مقبول نمايد و طبع نقاد و خاطر وقاد نكته سنجان را بياري و رهنموني ما برانگيزد.

‹‹پاورقي ها››

1- ابرش بفتح نخستين رسوم، اسبي كه براعضاي او نقطه ها باشد برنگ مخالف رنگ اعضاء.

2- قصص الخاقاني بتصحيح وتحشيه و تعليق سيد حسن السادات ناصري ص 17س 13 تا ص 18 س 8.

3- تذكره نصر آبادي ص 5 س 26 تا ص 6س 12 – قصص الخاقاني در بيان دارالزها و سيستان دستنويس كتابخانه دانشكده ادبيات اصفهان بشماره 23144 ص 229 (با شماره گذاري نگارنده اين مقاله) س12.

7- باختر: بمعني مغرب و مشرق است، چنانكه خاور هم بمعني مشرق و مغرب. عنصري گويد:

و در اينجا غرض از باختر ولايات شرق ايران و مخصوصا" قندهار است.

8- قصص الخاقاني بتصحيح وتحشيه و تعليق سيد حسن السادات ناصري ص 13س 12 تا ص 17 س 12 نقل بتخليص.


	سادات‌ ناصري، حسن. "پژوهشي دركتاب قصص الخاقاني". دوره 16، ش 183 (دي 56): 13-20.

	خلاصه: تاريخ مختصر صفويه تاپايان شهرياري شاه صفي (1038-1052 ه. ق) و تاريخ مفصل شاه عباس ثاني (1052-1077ه. ق) وجه تسميه كتاب ـ توصيف كتاب و فصول سه گانه آن ـ شرح زندگي ولي قلي‌بيك شاملو مولف كتاب ـ ارزش خودكتاب ـ درتنويس چاپي كه در تصحيح قصص‌الخاقاني بكار آمده.

پژوهشي در كتاب قصص الخاقاني

‹‹پاورقي ها››