هنرفر، لطف‌الله. “گوهر تابناك معماري دوران صفويه در اصفهان“. دوره 16، ش183  (دي 56): 2-12، تصوير.

 

خلاصه: شروع بنا (مسجد شيخ لطف‌الله) درنيمه اول قرن يازدهم ه.ق و تاريخ اتمام در كتيبه سردربه قلم عليرضا عباسي در 1028 ه.ق وجه تسميه مسجد: شيخ الطف‌الله ميسي عاملي ـ “خطاط دوم“ باقربنا “ ـ ارزش جهاني مسجد ازنظر مورخين و مستشرقين: پوپ ـ شرحي بر فضاهاي داخل و خارج گنبد و خودبنا ـ نوع كاشي و شيوه كاربرد آن ـ انواع رنگ كاشي: زردطلائي و كرم‌ـ گچ‌بري‌ها ـ نظرويل دورانت درباره مسجد.

گوهر تابناك معماري دوران صفويه در اصفهان

 

دكتر لطف‏الله هنرفر    استاد دانشگاه اصفهان

 

يكي از زيباترين آثار تاريخي اصفهان كه هر تماشا كننده اي را خيره ميكند و نسبت به هنرمنداني كه در انجام آن دخيل بوده اند به اظهار تحسين و اعجاب واميدارد مسجد شيخ لطف الله است كه در ضلع شرقي ميدان نقش جهان و در مقابل قصر سلطنتي عالي قاپو واقع شده و بواسطه كاشيكاريهاي معرق داخل و خارج گنبد و كتيبه هاي عالي كه نيمي از آنها بخط عليرضا عباسي است از زيبائي و ظرافت كمتر نظير دارد.

اين مسجد كه شاهكاري از معماري و كاشيكاري ايران در نيمه اول قرن يازدهم هجرياست بفرمان شاه عباس اول ساختمان آن شروع شد و سر در زيباي آن در سال 1012 هجري بپايان رسيده و سال اتمام ساختمان وتزئينات كاشيكاري آن 1028 هجري قمري است. كتيبه زيباي ثلث سر در تاريخي آن به قلم عليرضاي عباسي بشرح زير است:

‹‹امر بانشاء هذا المسجد المبارك السلطان الاعظم و الخاقان الاكرم محيي مراسم آبائه الطاهرين مروج مذهب الائمه المعصومين ابوالمظفر عباس الحسيني الموسوي الصفوي بهادر خان خلد الله تعالي ملكه واجري في بحار التأييد فلكه بمحمد و آله الطيبين الطاهرين المعصومين صلوات الله و سلامه عليه و عليهم اجمعين كتبها علي رضا العباسي 1012 ››.

مسجد شيخ لطف الله مانند مساجد ديگر صحن و مناره ندارد و بمنزله يك شبستان گنبد دار است كه بوسيلة رواقي مجلل به ميدان نقش جهان اتصال مي يابد. كاشيكاري داخل و خارج گندب آن از نفيس ترين نوع كاشيكاري معرق است واختلاف رنگ آميزي كاشيهاي آن با ساير كاشي هاي مساجد از جمله مسجد شاه از جهت زمينه رنگ است كه در ساير مساجد معمولا" به رنگ آبي تجلي دارد ولي در اين مسجد پادشاهي به رنگ نخودي است. و ديگر از جهت نفاست طرح و تلالؤ رنگهاي كاشي هاست گنبد اين مسجد بدون شك زيباترين گنبدي است كه در سراسر كشور اسلامي ايران بنا شده و لذا ميتوان گفت زيباترين گنبدي است كه در مساجد دنيا برپا گرديده. نابغه اي كه اين شاهكار هنري را بوجود آورده استاد محمد رضا اصفهاني است كه نام او در دو لوحة كاشي معرق در داخل محراب اين مسجد بشرح زير جاويدان شده است:

‹‹عمل فقير حقير محتاج برحمت خدا محمد رضا بن استاد حسين بناء اصفهاني 1028››.

وجه تسميه مسجد شيخ لطف الله

شيخ لطف الله بن عبدالكريم بن ابراهيم اصلا" از مردم ميس از قراي جبل عامل يعني لبنان حاليه است و خاندان او همه از فقهاي اماميه بوده چنانكه پدر و جد و جد اعلا وپسرش همه باين عنوان اشتهار داشته اند. بمناسبت سعي بي اندازه پادشاهان صفوي در ترويج احكام مذهب تشيع و تشويق و اكرام فقهاي آن شيخ لطف الله ميسي عاملي نيز مانند جمع كثير ديگري از علماي بحرين و جبل عامل در اوايل عمر از موطن خود بقصد ايران عازم و ابتداء در مشهد مقدس مقيم شد و در آنجا پس از استفاضه از محضر علماي ارض اقدس از جمله ملا عبدالله شوشتري از جانب شاه عباس بزرگ بخدمت آستانه رضوي برقرار گرديد و تا تاريخ فتنه ازبكان ودست اندازي ايشان بر مشهد در آن شهر مقيم بود سپس از شرايشان بقزوين پناه جست و در آنجا بكار تدريس مشغول شد. شاه عباس او را از قزوين باصفهان آورد و در سال 1011 در جنب ميدان نقش جهان مدرسه و مسجدي را كه هنوز هم بنام او شهرت دارد براي محل تدريس و اقامت او پي نهاد و انجام اين كار تا 1028 طول كشيد و در حين اتمام همين ساختمان بود كه شاه عباس در قسمت جنوبي ميدان شاه طرح انشاء مسجد جامع عباسي يعني مسجد شاه را ريخت.

نمايي ديگر از گنبد و سر در مسجد شيخ لطف الله اصفهان ( تهيه شده در ادارة كل توليد عكس و اسلايد وزارت فرهنگ و هنر)

سردر و گنبد مسجد شيخ لطف الله – اصفهان ( تهيه شده در ادارة كل توليد عكس و اسلايد وزارت فرهنگ و هنر)

بعد از آنكه مدرسه و مسجد شيخ لطف الله براي تدريس و نمازگزاري شيخ مهيا گرديد اين مرد جليل محترم در آن مدرسه مقيم و در آن مسجد ومدرسه بامامت و تدريس مشغول گرديد و شاه براي وجه معاش او وظيفه اي معين و مقرر داشت، شيخ در مسائل قديمي و فتاوي شرعي بعضي آراء و عقايد خاص داشت و بگفته مؤلف رياض العلماء با علماي همعصر خويش دربارة پاره اي از اين مسائل، بغير حق مناقشه ميكرد از آنجمله اقامه نماز جمعه را در غياب امام جمعه امام زمان واجب ميشمرد و شخصا" در مسجد خود هر روز جمعه به اين عمل ادامه مي داد و مقلدين او از وي تبعيت مي كردند. تأليفات شيخ بيشتر منحصر به حواشي و تعليقاتي است كه او بر كتب فقهيه علماي قبل از خود نوشته و رساله هائي كه بر رد فتاوي ديني معاصرين برشته نگارش در آورده است. شيخ لطف الله از علوم ادبي نيز بي نصيب نبوده و گاهگاهي هم به گفتن شعر طبع آزمائي مي كرد.

دو كتيبة كمربندي داخل مسجد شيخ لطف الله به خط ثلث عليرضاي عباسي

تاريخ وقات شيخ لطف الله را مؤلف كتاب مجمل التواريخ در سال 1032 يعني در همان سالي كه بغداد بتصرف شاه عباس در آمده است مي نويسد همچنين درعالم آراي عباسي تاريخ درگذشت او را مؤلف اين كتاب در ذيل وقايع همين سال 1032 ميآورد وصريحا" ميگويد كه شيخ لطف الله ميسي عرب جبل عامل در اوايل اين سال قبل از سفر دارالسلام بغداد كه هنوز رايات جلال در ييلاقات فيروز كوه بود در اصفهان مريض شده بعالم بقاء پيوست.

مؤلف عالم آرا در ذكر تاريخ فوت شيخ لطف الله گويد كه حين تحرير تاريخ وفاتش چنين بخاطر رسيد:

رخت بربست از جهان بيمدار

شيخ لطف الله رفت از دار دهر

 شد جنانش مأمن و دارالقرار

عزم عقبي كرد از دنياي دون

گفت با من نكته اي آن پير كار

سال تاريخش همي جستم ز عقل

سال تاريخ وفاتش ز آن شمار

چون دو ‹‹لا›› از نام او ساقط كني

عبارت مهر او جمله: ‹‹ثقتي به لطف الله تقيني›› بوده است.

عليرضا عباسي خطاط اول مسجد شيخ لطف الله

دو كتيبه كمربندي داخل مسجد شيخ لطف الله كه در قسمت پائين گنبد بخط ثلث سفيد بر زمينه كاشي لاجوردي معرق جلب توجه مي كند بقلم عليرضاي عباسي است كه از مشهورترين ثلث نويسان دوران سلطنت شاه عباس اول بشمار ميرفته است. در انتهاي كتيبه اول كه شرح آداب ورود به مسجد از قول  پيغمبر اسلام (ص) است در انتهاي كتيبه نام عليرضا چنين آمده است:

‹‹كتبها علي رضا العباسي في 1025››

و در انتهاي كتيبه دوم كه مشتمل بر تمام آيات سوره جمعه و سوره نصر است نوشته شده:

‹‹كتبها علي رضا العباسي غفر الله ذنوبه››

تزيينات كاشيكاري نفيس معرق بر پوشش داخلي گنبد شيخ لطف الله

عليرضاي تبريزي از خوشنويسان بزرگ زمان شاه عباس اول است چون بخدمت شاه عباس در آمد خود را عليرضاي عباسي خواند. اين خوشنويس استاد نخست در تبريز شاگر ملا محمد حسين تبريزي و علاء الدين محمد تبريزي معروف به ‹‹علاء بيگ›› بود و خط ثلث و نسخ را نيكو مي نوشت پس از آنكه در زمان شاه محمد خدابنده پدر شاه عباس تركان عثماني آن شهر را بتصرف آوردند عليرضا از آنجا بيرون آمده و به قزوين پايتخت دولت صفوي رفت و در مسجد جامع آن شهر منزل گرفت و بكار كتابت مشغول شد و قسمتي از كتيبه هاي آن مسجد را با چند قرآن در آنجا تمام كرد ولي چون ميخواست كه در خط نسخ تعليق نيز استاد شود به مشق در اين خط همت گماشت و در اندك زمان به زور و قوت ام الخطوط كه عبارت از ثلث است خوش نويس شد و خط را به مرتبه اي بلند رسانيد و در هفت خط مخصوصا" در خط ثلث ورقاع و نستعليق استاد كم نظير شد.

عليرضا روز پنجشنبه اول شوال سال 1001 هجري قمري بخدمت شاه عباس در آمد و در زمره نديمان مخصوص وي داخل شد و شاه جمعي از خوشنويسان مانند محمد رضا امامي و محمد صالح اصفهاني و عبدالباقي تبريزي را بدو سپرد تا زير دست او خط ثلث را بياموزند، عليرضا عباسي تا پايان عمر در زمره مقربان و نديمان مخصوص شاه بود و در سفر و حضر در سلك مقربان شرف اختصاص داشت و به تفقدات و انعامات و نوازش هاي بيغايات سر افراز و مفتخر بود و بلقب ‹‹شاه نواز›› ملقب شد. محبت و علاقه شاه عباس به اين مرد هنرمند بدان پايه بود كه گاه پهلوي او مي نشست و شمعي بدست مي گرفت تا عليرضا در روشنائي آن كتابت كند. الواحي كه بر ضريح و صندوق حضرت رضا (ع) نصب شده بخط عليرضاي عباسي و كار استاد مست علي زرگر است. سال مرگ عليرضا عباسي بدرستي معلوم نيست فقط يك جا در شرح احوال او نوشته شده است كه در 125 سالگي درگذشت و بهمين سبب به شيخ الخطاطين ملقب شد ولي اين امر مسلم نيست.

 باقر بنا خطاط دوم مسجد شيخ لطف الله

كتيبه هاي عمودي داخل مسجد شيخ لطف الله كه چهار گوشه داخل مسجد و اطراف محراب و چهار ضلعي شرقي و غربي و شمالي آنرا بخط ثلث سفيد معرق بر زمينه كاشي لاجوردي زينت مي بخشد بقلم باقر بناست كه مردم كمتر با نام او آشنائي دارند در حاليكه خطاطي است چيره دست و در روزگار خود در اين فن از استادان بزرگ بشمار ميرفته است وبي جهت نيست كه رقيبي مانند عليرضاي عباسي كه در نظر شاه عباس مقام و منزلتي بسزا داشته است با كار خوشنويسي او در اين مسجد سلطنتي موافقت كرده است امضاء باقر بنا در انتهاي كتيبه هاي دو جانب شرقي و غربي مسجد با عبارت ‹‹كتبها باقربنا›› و در انتهاي اشعاري بزبان عربي در منقبت ائمه اطهار (ع) بخط ثلث در دو ضلع شمالي و جنوبي داخل مسجد بشرح زير خوانده مي شود:

‹‹و بالباقر البناء كاتب هذه الحروف و قاه الباري العشرات›› .

نام شيخ لطف الله و شيخ بهائي در كتيبه هاي مسجد شيخ لطف الله بر كاشي هاي زيبا نقش بسته است.

كتيبه هاي اطراف محراب مسجد شيخ لطف الله به خط باقر بنا

نام شيخ لطف الله رهبر شيعيان جهان كه در اصفهان پايتخت شاه عباس اقامت گزيد و مسجد سلطنتي بنام وي درآمد و شيخ بهائي كه او نيز از دانشمندان و فقهاي بنام دوره شاه عباس است ضمن اشعاري به زبان عربي در كتيبه هاي مسجد شيخ لطف الله ذكر شده است باين ترتيب كه در كتيبه هاي دو ضلع غربي و شرقي داخل مسجد بخط ثلث با كاشي سفيد معرق بر زمينه لاجوردي اشعاري در منقبت ائمه اطهار (ع) كه ظاهرا" سراينده آنها هم خود شيخ بهائي است نقش بسته و در چند شعر آخر آن بشرح زير نام شيخ بهائي ذكر شده است:

غريق بحار الخطا يا العظام

بهائك المذنب المستهام

عليك من النار داب الودود

واعتقه يا رب يوم الورود

فانت علي كل شيئي قدير

ويسر له كل امر عسير

و هم شفعاي في اليوم العبوس

باربعه و عشره اعتضادي

و سامرا و بغداد و طوس

بطيبه و الغري و كربلا

و نام شيخ لطف الله در آخر كتيبه اشعاري روبروي آن در يك شعر بشرح زير نقش بر كاشي شده است:

وصل عليهم افضل الصلوات

انلني انلني بغيتي بولائهم

عبيدك لطف الله في العرصات

وشفعهم في عبد عبيدهم

تزيينات كاشيكاري و خطوط ثلث و بنائي بر پوشش خارجي گنبد مسجد شيخ لطف الله

ارزش جهاني هنر معماري و تزييناتي مسجد شيخ  لطف الله 

مسجد شيخ لطف الله از نظر مورخين ومستشرقين و باستانشناسان جهان يكي از مظاهر زيباي تمدن و فرهنگ كهن سال ايران است و عموم كساني را كه توفيق زيارت اين مسجد را داشته اند به اعجاب و تحسين وا داشته است از جمله پروفسور ارتور اپهام پوپ Prof. Arthur Upham Pope ايرانشناس و مستشرق معروف امريكائي معاصر دربارة اين مسجد در كتاب مشهور خود ‹‹بررسي هنر ايران›› A Survey of Persian Art چنين مينويسد:

‹‹مسجدي كه در مشرق ميدان شاه ومقابل ساختمان عالي قاپو قرار دارد يكي از شاهكارهاي بي نظير معماري است كه در سراسر آسيا خود نمائي ميكند. اين مسجد زيبا كه همچون جواهري درخشان در تاريخ معماي ايرانيان ميدرخشد شيخ لطف الله نام دارد، شاه عباس بزرگ اين مسجد را به افتخار پدر زن خود شيخ لطف الله كه يكي از پيشوايان عاليقدر آن زمان بود بر روي خرابه هائي كه از بقاياي مسجد قديمي بجاي مانده بود بنا كرد. در حقيقت ميدان بزرگي كه قصر باشكوه عالي قاپو در يك طرف آن قرار داشت به چنين گوهري گرانبها در برابر خود احتياج داشت و شايد همين نكته شاه عباس را بر آن داشت تا با ساختن اين بنا كه بسختي ميتوان آنرا محصول دست بشر دانست زيبائي ميدان را به كمال رساند.

 در ساختمان اين مسجد بار ديگر استادي و مهارت هنرمندان ايراني يك مسأله مشكل را حل كرده است بدين معني كه چون مسجد در ضلع شرقي ميدان واقع است و خواه ناخواه در ورودي مسجد در سمت مشرق قرار دارد اگر بنا بود مسجد را نيز بهمين جهت ميساختند كار جهت يابي از لحاظ قبله مختل ميشد، در اين جا با ايجاد يك راهرو كه از ابتداي مدخل مسجد بمست چپ و سپس بسمت راصت ميچرخد بر اين مشكل فائق آمده اند يعني اگر چه ساختمان مسجد در مشرق است و از نماي خارجي آن چنين برمي آيد كه ديوار جبهه آن در جهت شمال به جنوب است لكن در همين ديوار محراب بنا شده كه بسوي قبله است و وقتي به عظمت اين فكر پي مي بريم كه در بيرون مسجد اثري از كژي و زاويه بچشم نميخورد اما بمجرد ورود ناچاريم قبول كنيم كه صحن نسبت به نماي خارجي پيچشي دارد در صورتيكه گنبد كوتاه اين مسجد بعلت مدور بودن، جهت يا زاويه مخالفي نشان نمي دهد اين گنبد يكي از زيباترين گنبدهاي اصفهان است كه از طرفي بخاطر عظمت و از طرف ديگر بر اثر تزييناتي كه از زمينه نخودي رنگ (Café aulait) با نقش و نگارهائي به رنگ آبي سير تشكيل ميشود نظر هر بيننده اي را بخود جلب مي كند.

ابوالمظفر عباس الحسني الموسوي الصفوي بهادر خان كه به فرمان او مسجد سلطنتي اصفهان بنام شيخ لطف الله بنا شده است

رقم باقر بنا، ثلث نويس چيره دست دورة شاه عباس كبير در انتهاي كتيبه هاي دوجانب شرقي و غربي داخل مسجد شيخ لطف الله

گنبد مسجد شيخ لطف الله يكي از چند گنبد يك پوششي زمان صفويه است كه با ارتفاع كم، پوشش مناسبي براي صحن كوچك آن بشمار ميرود، از طرفي بلندي آن تا آن اندازه است كه بتواند در كنار ميدان بزرگ خود نمائي كرده و بر آن فضا مسلط باشد، خميدگي گنبد از نقطه نظر برآمدگي بزرگ ناگهان بسمت داخل گرائيده و رأس گنبد را تشكيل داده است و اين فشار زياد را ديوارهاي قطور مسجد تحمل ميكند. (قطر ديوارها كه از پنجره هاي ديوار اندازه گيري شده در حدود يك متر و هفتاد سانتيمتر ميباشد) ديوارهاي داخلي از يك هشت ضلعي شروع ميشود اين هشت ضلعي ها هر يك بوسيله كاشيهاي طناب مانند فيروزه اي محصور شده و خطوط بسيار زيبائي كه از آثار عليرضا ميباشد مانند قابي هر يك از اضلاع هشت گانه را در ميان مي گيرد.

اين خطوط از كاشيهائي به رنگ سفيد خيره كننده در ميان كاشيهاي آبي تيره بكار رفته است و زاويه هائي كه از اين هشت ضلع بوجود مي آيد پايه خميدگي بزرگ را تشكيل مي دهند لكن انحناي تدريجي گنبد نقطه شروع انحنا و دايره بزرگ گنبد را از نظر پنهان ميكند. خميدگي را ديوارهاي بادبادك شكل زاويه داري به اضلاع هشت گانه وصل ميكند. قسمت بعدي بسمت خميدگي بزرگ گرايش دارد، سرتاسر اين خميدگي به اندازه اي عادي و يكنواخت است كه بندرت احساس شده ويا بچشم مي آيد.

كاشيكاري پوشش داخلي گنبد از ابتدا تا انتها تقريبا" بيك اندازه بوده و تزيين گنبد را تشكيل مي دهد، ديوارهاي جانبي صحن مسجد با گل و بوته هاي متصل بهم به رنگ آبي در يك متن نخودي رنگ (رنگ Crème) تزيين شده است. زاويه هاي فوقاني ديوارهاي جانبي از گل و بوته هائي كه طرح آن با ساير قسمتها تفاوت كلي دارد پوشيده شده و تنوع خاصي به تزيين كلي صحن بخشيده و در اولين نگاه نظر بيننده را جلب ميكند. زيبائي كاشيكاري اين مسجد اعم از كاشي هاي معرق يا كاشيهاي هفت رنگ در نوع خود بي نظير است. اصولا" شروع ديوارهاي صحن با كاشي هفت رنگ و تبديل آن به كاشي هاي معرق خود تنوعي است دلپذير. كاشي معرق ظريف ترين نوع كاشي و متعلق به قرن هفدهم ميلادي است، در حقيقت كاشي معرق نوع ظريفي از كاشي هفت رنگ قرن پانزدهم و شانزدهم ميلادي ميباشد.

نمايي ديگر از سردر و گنبد مسجد شيخ لطف الله (تهيه شده در ادارة كل توليد عكس و اسلايد وزارت فرهنگ و هنر)

تزيينات سطح داخلي گنبد عبارتست از ستاره هاي بسيار بزرگ مكرر به رنگ زرد طلائي كه با طرح در همي از پيچك هاي بهم پيچيده پوشيده شده، طرح و ترسيم اين مسجد و نقشه قالي هاي اردبيلي منبع الهام مشتركي دارند، ضمنا" شباهت بسيار نزديك با تزيينات مسجد شاه دارد. كاشيكاري بقيه گنبد از طاق روميهائي تشكيل شده كه هر يك شامل گل و بوته هاي زيبائي است اين گل و بوته ها در پارچه بافي هم بكار رفته و هم اكنون نمونه هائي از آن وجود دارد. روشنائي داخل اين مسجد نيز قابل توجه است، در اطراف گنبد به فواصل منظم سوراخهائي در قطر گنبد تعبيه شده كه بوسيله پنجره هاي گچ بري شده از داخل و خارج مسدود ميشود. اين گچ بريها عبارتند از طرحهاي منظمي كه به نسبت مساوي فضاي خالي در ميان آنها وجود دارد.

مجموع نورهائي كه از اين پنجره ها به داخل ميتابد زيبائي آسماني و خيال پروري به تزيينات كلي صحن مي بخشد. كوچكترين نقطه ضعفي در اين بنا ديده نميشود، اندازه هاي بسيار مناسب، نقشه طرح بسيار قوي و زيبا و بطور خلاصه توافقي است بين يك دنيا شور و هيجان و يك سكوت و آرامش با شكوه كه نماينده ذوق سرشار زيبا شناسي بوده و منبعي جز ايمان مذهبي و الهام آسماني نمي تواند داشته باشد.

كتيبه هاي زيبائي كه عليرضا بر داخل و خارج اين مسجد نگاشته زيباترين خط زمان خود ميباشد. نابغه اي كه اين همه شكوه و جلال وزيبائي و هنر را به اين مسجد بخشيده كسي است كه سمت راست و چپ محراب را امضاء كرده و خود را: ‹‹فقير حقير محتاج برحمت خدا محمد رضا بن استاد حسين بناء اصفهاني›› معرفي كرده است و بعد از نام او تاريخ 1028 هجري (1618 ميلادي) ديده ميشود.

نظر ويل دورانت درباره مسجد شيخ لطف الله

ويل دورانت Will Durant مورخ مشهور معاصر آمريكائي دربارة مسجد شيخ لطف الله چنين اظهار نظر كرده است:

‹‹بيش از همه داخل مسجد داراي زيبائي شگفت انگيزي است و شامل نقوش اسليمي، اشكال هندسي و چنبره هائي با طرح كامل و يك شكل است. در اينجا هنر مجرد (Abstrait) را مي بينيم ولي با منطق سبك و اهميتي كه هرج و مرج مبهوت كننده اي را به عقل عرضه نمي كند بلكه نظمي قابل فهم و آرامشي فكري را ميرساند››.

‹‹پاورقي ها››

1-    سال اول مجله يادگار شماره اول صفحه 58 و 95.

2-    رجوع شود به جلد دوم زندگاني شاه عباس اول تأليف استاد نصر الله فلسفي صفحه 50.

3-    رجوع شود به كتاب گنجينه  آثار تاريخي اصفهان تأليف نگارنده صفحه 415.

4-    رجوع شود به كتاب گنجينه  آثار تاريخي اصفهان تأليف نگارنده صفحه 415.

5-    تاريخ تمدن ويل دورانت. آغاز عصر خرد صفحه 564.