قره‌نژاد، حسن. "پارچه‌هاي قلمكار". دوره 16، ش 183 (دي 56): 65-76، تصوير.

خلاصه: پارچه‌هاي قلمكار ـ تاريخچه تكميل صنعت دستي پارچه‌هاي قلمكارـ شيوه توليد و مصالح لازم ـ قليهاي مورداستفاده ـ رنگ و نسخه ساختن انواع آن: سياه، آبي، قرمز، زرد، قهوه‌اي ـ نقوش ـ كارگاههاي توليد كننده قلمكار.

پارچه هاي قلمكاري

دكتر حسن قره‏نژاد       استاديار دانشگاه اصفهان

هدف از نوشتن اين مقاله روشن نمودن تكنيك توليد، توزيع و مصرف پارچه قلمكاري است. توليدي كه نه تنها از قدمت بيشتري برخوردار است بلكه معرف استعداد و ذوق هنري ايراني به ويژه در امر نساجي ميباشد.

قملكاري يعني بروي پارچه ساده و بدون نقش از كرباس و كتان بوسيله قالب و يا مهر، نقوش مختلف تصوير شود. پارچه قملكار از جمله توليدات ايراني است كه تاكنون مطالب كمتري درباره آن نوشته شده است. فقط دربرخي از آثار و كتب دوره صفويه و پيش از آن اشارات مختصري راجع به اين صنعت هنري شده است. آقاي هانري رنه در سفرنامه خود از خراسان تا بختياري چنين مينويسد ‹‹همه ساله از شهرهاي اصفهان، يزد و كاشان مقدار زيادي پارچه هاي پنبه اي و ابريشمي منقوش توليد مي گردد و به كشورهاي باختر و شرق اقصي صادر مي گردد.››

از آنجائي كه وضع حاضر را نميتوان بدون آگاهي و كمك از وضع گذشته مطالعه كرد، لازم ميداند نخست اطلاعات مختصري راجع به تاريخچه توليد پارچه قلمكاري داده شود:

ويژگي هائي كه موجب برتري توليدات دستي ايران در طي اعصار گذشته شده عبارت است از بكارگيري مواد اوليه مرغوبتر و هماهنگي در رنگ آميزي نقوش. از اين نظر توان گفت ايران در طرح و توليد صنايع دستي، راهنماي تمام عالم بوده است. يعني صنايع دستي اساسي ترين و مهمترين فعاليت اقوام ايراني بوده و گرانبهاترين خدمت آنان به تمدن دنياست.

مي دانيم موقعيت جغرافيائي در چگونگي توليد اهميت بيشتري دارد. پس موقعيت جغرافيائي خاص ايران كه از يك طرف به آسياي مركزي و از طرف ديگر به درياي سياه و مديترانه دسترسي دارد و تبادلات و ارتباطات شرق و غرب بناچار از طريق ايران امكان پذير است نبايد در ظهور و نضج پارچه قملكار فراموش شود.

با ورود امتعه چيني به ويژه در زمان مغول تقاضا براي قماش منقوش بسبك چيني در ايران زياد شد. متعاقب اين وضع نساجان و نقاشان ايراني اسلوب وطرحهاي چيني را تقليد مي كردند. به اين ترتيب توليد پارچه قملكار با همكاري هنرمند و صنعتگر ايراني تكامل و توسعه پيدا كرد. مع الوصف نمونه هائي از نقاشي روي پارچه كه تا بحال بدست آمده از زمان غزنويان به بعد ميباشد. بطوري كه اكثر محققين عمر اين صنعت هنري را به زمان غزنويان نسبت داده اند. ولي به احتمال قوي پارچه قملكار در زمان صفويه رايج و متداول شده است.

طوري كه در قرن شانزدهم و هفدهم در دوره صفويه صنايع دستي بخصوص توليد پارچه قملكار وارد مرحله جديدي مي شود. به اين ترتيب پارچه قلمكار بمقدار زياد نه تنها در شهر اصفهان بلكه در شهرهائي چون يزد و كاشان توليد، توزيع و مصرف مي شود. پيراهن قلمكار كتاني متعلق به سلاطين صفويه درموزه ايران باستان طبقه دوم تالار مخصوص منسوجات بهترين دليل بر رواج توليد ومصرف پارچه قلمكار در دوره صفويه است.

آقاي محسن مقدم استاد دانشگاه تهران از كساني است كه دوره صفويه را يكي از ادوار مهم صنايع دستي مخصوصا منسوجات مختلف دانسته و هم اكنون در موزه ايشان پارچه هاي قلمكار از دوره صفويه موجود است و به جرأت توان گفت برخي از آنها در هيچ يك از ادوار تاريخي نظير ندارد. بعد از صفويه از يكطرف بعلت عدم توجه و حمايت دولتهاي وقت و از طرف ديگر ظهور و ورود توليدات ماشيني به ويژه منسوجات اروپائي صنايع دستي به ويژه توليد و مصرف پارچه قلمكار  در ايران از رونق افتاد. تا اينكه در زمان رضا شاه پهلوي توليد پارچه قلمكار دوباره جان تازه يافت. چون شاهنشاه فقيد به صنايع دستي كه نشانه افتخارات ديرينه كشور بود توجه خاصي نشان مي دادند. فرمان تأسيس مدارس حرفه اي و هنرستان هنرهاي زيبا در امر توسعه صنايع دستي منجمله پارچه قملكار مؤثر افتاد. امروزه هم با تشكيل نمايشگاهها چه در داخل و چه در خارج كشور در توسعه و بقاء پارچه قلمكار كوشش و حمايت زياد به عمل مي آيد. بازديد علياحضرت شهبانو از كارگاه توليد پارچه هاي قلمكار وتوجه خاص ايشان به صنايع هنري گوشه اي از حمايت در احياء صنايع دستي ايران ميباشد. معهذا بايد اذعان كنيم با توجه به حمايت و كوشش بي دريغ دولت، توسعه و رواج صنعت قلمكار بپاي دوره صفويه نميرسد. چنانكه در زمان صفويه از سردر بازار قيصريه تا انتهاي آن وتمام بازارها فرعي و سراهاي اطراف آن بكارگاه هاي توليد پارچه قلمكار اختصاص داشته است. در صورتي كه حاليه حدود 56 كارگاه در تولدي قلمكار فعاليت دارند.

با اين توضيج مختصر درمورد تاريخچه قلمكار جهت آشنائي بيشتر، توليد، توزيع و مصرف قلمكار را با توجه به امكانات و شرايط جغرافيائي در اصفهان بشرح زير مطالعه خواهيم كرد:

توليد:

براي توليد قلمكار نخست به موادي از قبيل چوب، رنگ و پارچه احتياج است. براي اطلاع از اين مواد و كاربرد آنها در توليد پارچه قلمكار لازم است هر يك را مجزا و بشكل ساده به آگاهي خوانندگان برسانم.

الف – چوب: نقش هاي قلمكار به وسيله قالب هاي چوبي روي پارچه چاپ مي شود. براي اين كار قالب چاپ قلمكار را از چوب درخت گلابي و زالزالك ميسازند. چون نسبت به ساير چوبها محكمتر و قابليت انعطاف پذيري بيشتري دارند. از عمليات مهمي كه چوب را بشكل قالب مورد استفاده در قلمكاري در مي آورد مي توان طرحريزي (پياده كردن طرح ونقشه مورد نظر بروي چوب) واسكله كاري را نام برد كه تماما" با دست بوسيله استادان مجرب و هنرمند انجام ميگيرد. درعكس شماره 1 و 2 طرز تهيه قالب و ابزار و آلاتي را كه درقالب تراشي مورد استفاده قرار ميگيرد ملاحظه مي فرمائيد. نقوش قالبهاي قلمكار در حال حاضر متنوع و متعدد ميباشد ولكن ميتوان همه آنها را در ده دسته بشرح زير طبقه بندي كرد.

1-   قالبهاي تصوير عشاق مانند يوسف و زليخا، ليلي و مجنون.

2-   قالبهاي تصوير مناظر تاريخي ‹‹چهل ستون، مسجد شاه و سي وسه پل››.

3-   قالبهاي تصوير داستان هاي كهن – روباه و لك لك.

4-   قالبهاي تصوير شعرا مانند فردوسي – خيام و حافظ.

5-   قالبهاي تصوير حيوانات مانند طاووس – فيل و شتر.

6-   قالبهاي تصوير طبيعت مانند شكارگاههاي سلاطين.

7-   قالبهاي تصوير ي مانند رامشگران و نوازندگان.

8-   قالبهاي تصويري گل و بته و اسليمي.

9-   قالبهاي تصويري مينياتوري.

10- قالبهاي تصوير كتيبه اي مانند شمايل ها با جملاتي در مورد ائمه اطهار.

قالب را بعد از آماده شدن با پيه چرب ميكنند تا چوب خشك نشود وترك برندارد. يادآوري اين نكته لازم است كه براي چاپ يك شكل چهار رنگ قالب بطور مجزا تهيه و مورد استفاده قرار مي گيرد.

در عكس شمارة 3 يك گل چوپ رنگ را كه بوسيله چهار قالب تكميل ميشود ملاحظه مي كنيد.

ب- رنگ: كيفيت رنگ در حقيقت مرغوبيت قلمكار را تعيين ميكند. هر قدر در تركيب رنگها و انتخاب مواد اوليه رنگ دقت شود به آن درجه پارچه قلمكار مرغوب و با ارزش ميباشد.مهارت و تجربه ايرانيان در اين كار يكي از عوامل مهم پيشرفت نساجي به ويژه در رنگ آميزي آن بوده است.چنانكه در 1579 سرريچارد باكلويت انگليسي يكنفر رنگرز و نساج را با دستور العمل زير به ايران فرستاد ‹‹با شماست بهر نحوي شده صنعت صباغي ايرانيان را در مورد رنگ كردن پشم بياموزيد زيرا ايرانيان چنان پش را رنگ ميكنند كه نه باران و نه شراب و نه سركه هيچكدام صدمه اي به رنگ هاي ثابت آنها وارد نمي آورد.››

رنگ هاي اصلي مورد استفاده در كار قلمكار عبارتنداز:

سياه – قرمز – آبي – سبز – زرد.

از تركيب اين رنگها به نسبت هاي معين رنگهاي فرعي بدست مي آورند. مثلا تركيب يك قسمت از رنگ سياه با سه قسمت از رنگ (قرمز رنگ)قهوه اي حاصل ميشود. براي تهيه هر يك از رنگها مواد طبيعي آن رنگ را در ظرف سفالي بنام تاره ريخته و با اضافه كردن مواد ديگري از قبيل كتيرا، گليسيرين و آب رنگ دلخواه را آماده مصرف مينمايند.

قبل از ارائه نسخه براي تهيه هر يك از رنگهاي اصلي بايد بگويم كتيرا را از نظر غلظت در تمام رنگها جهت جلوگيري از پخش شدن رنگ در روي پارچه بكار ميبرند. به اين ترتيب كه كتيرا را بمدت 10 الي 12 ساعت در آب مي خيسانند وسپس اين صمغ را به رنگ در تاره يا ظرف سفالي اضافه مينمايند. ماده گليسيرين روغن كوچك و كنجد درتمام رنگ بمنظور ايجاد محيط مناسب و جلوگيري از خشك شدن رنگ در شيار داخل قالب ها و ازدياد دوام آنها مورد استفاده قرار ميگيرد. اينك براي تهيه هر يك از رنگها مواد زير را بمقدار معين در سه ليتر آب حل ميكنند تا رنگ دلخواه و مورد مصرف بعمل آيد.

نسخه رنگ سياه

1- زاج سياه-60 مثقال

2- روغن كوچك-40 مثقال

3- زنگ آهن-5/0 مثقال

4- كتيرا-160 مثقال

نسخه رنگ آبي

1- نيل پر طاووسي-10 مثقال

2- نيل نخودي-10 مثقال

3- جوهر گوگرد-5/0 مثقال

4- شيره انگور-40 مثقال

5- روغن گليسيرين-3 مثقال

6-  كتيرا-10 مثقال

عكس شمارة 6

عكس شمارة 5

نسخه رنگ قرمز

1- زاج سفيد-40 مثقال

2- گل سرخ-5 مثقال

3- روغن گنجد-5 مثقال

4- كتيرا-10 مثقال

نسخه رنگ زرد

1- زاج سفيد-5 مثقال

2- پوسته انار-5 مثقال

3- زردچوبه-1 مثقال

4- كتيرا-  10 مثقال

5- گليسيرين-3 مثقال

نسخه رنگ سبز

1- زاج سفيد-10 مثقال

2- اسپرك-10 مثقال

3- نيل پر طاووسي-10 مثقال

4- زردچوبه-1 مثقال

5-  كتيرا-10 مثقال

6- گليسيرين-3 مثقال

نسخه رنگ قهوه اي (رنگ فرعي)

يك قسمت رنگ مشكي

1- زاج سياه-60 مثقال

2- رنگ آهن-5/0 مثقال

3- روغن كرچك-40 مثقال

4- كتيرا- 160 مثقال

سه قسمت رنگ قرمز

1- زاج سفيد-40 مثقال

2- گل سرخ-5 مثقال

3- روغن گنجد-5 مثقال

4- كتيرا-10 مثقال

ج – پارچه: پارچه ويژه قلمار بايد نخي باشد چون پذيرش رنگ براي الياف پنبه بمراتب زيادتر از پشم ميباشد. مع الوصف پنج نوع پارچه در قلمكاري بكار برده ميشود.

1-   پارچه هاي ابريشمي طبيعي كه امروزه رواج ندارد.

2-   كرباس كه عموميت دارد.

3-   متقال كه ريزتر از كرباس بافته ميشود و اكثر پارچه هاي قلمكار از اين نوع پارچه است.

4-   ململ حاجي علي اكبري كه يكنوع پارچه كارخانه اي است.

5-   چلوار و كتان بافت خارجي.

عكس شمارة 7

توليد كنندگان قلمكار با تهيه سه ماده خام فوق در كارگاهها بطرز جالب وتماما" با دست پارچه قلمكاري را توليد و جهت مصرف به بازار عرضه مينمايند. از نظر تكنيك توليد پارچه قلمكار در چهار دسته طبقه بندي ميشود.

1-   قلمكار معمولي كه به وسيله قالب انجام ميگريد.

-1- سياه قلم

2-   قلمكار قلمي-

-2- رنگ آميزي الوان

3-   قلمكار زرنگار

4-   قلمكار هندي

در حال حاضر رايجترين نوع قملكار همان قلمكار نوع اول يا معمولي است. قمكار نوع دوم بلحاظ بالا رفتن دستمزدها كه در قيمت توليد شده مؤثر است كمتر توليد و مصرف ميشود. قلمكار زرنگار كه براي سلاطين و درباريان صفويه توليد ميشود امروزه منسوخ شده است. چون براي توليد اين نوع قلمكار ابتدا طلا را در تيزاب حل كرده و روي پارچه بجاي رنگ استفاده مي كردند. نمك آب طلا پارچه را مي پوسيد وسوراخ ميكرد. به اين جهت امروزه گراني و كم دوامي آن از عوامل عدم توليد قلمكار زرنگار ميباشد. بالاخره قلمكار هندي است كه گويا از نقش و نگار هندوستان بوسيله استاداني كه در زمان قاجاريه به هند رفته اند استفاده ميشد و امروزه بطور كلي منسوخ شده است.

پراكندگي جغرافيائي توليد پارچه قلمكار در اصفهان:

توسعه و توليد پارچه هاي قلمكار در اصفهان تصادفي نبوده بلكه عوامل و شرايط طبيعي و انساني در نضج اين توليد مؤثر ميباشد. زيرا از يك طرف حمايت دولت ها و فراواني نيروي انساني و از طرف ديگر عامل طبيعي چون جريان دائمي زاينده رود نقش اساسي دارد. ميدانيم قلمكار توليدي است كه در دو محل كاملا مجزا و دور از هم انجام ميگيرد. يكي از عمليات مهم قلمكار سازي گازري يا شستن پارچه است كه شرايط جغرافيائي يعني زاينده رود يا جريان دائمي خود توسعه قلمكار را امكان پذير ساخته است.

عكس شمارة 9

عكس شمارة 8

در گازري و يا شستن منظور و هدف از بين بردن آهار و مواد زائد است كه نخست پارچه را در زاينده رود ميشويند و بعد از خشك شدن دوباره درتغارهائي كه داخل آن پوسته انار ريخته اند پارچه را رنگ مي كنند تا پارچه زمينه قهوه اي روشن و ثابت پيدا كند. بعد از اين عمل پارچه را روي شن هاي ساحل زاينده رود پهن مينمايند تا با تابش آفتاب رنگ زمينه پارچه كم رنگ تر و ثابت تر شود.

مرحله دوم گل زني وچيت گري است كه در كارگاه هاي قلمكار واقع در بازار قيصريه وسراهاي اطراف آن توسط استادان ماهر انجام ميگيرد. درعكس شماره 4 كارگاه قلمكار سازي واقع در يكي از سراهاي سمت غربي بازار قيصريه مشاهده ميشود. دركار مربوط به گل زني وچيت گري از قالب هاي متعدد و رنگهاي ثابت استفاده ميشود و تا مرحله تكميل وقت بيشتري مي گيرد. از ميان طرحهاي متعدد به توضيح هشت طرح مختلف به ترتيب در عكس شماره 5 – 6 – 7 -  8 – 9 – 10 – 11 –12 اكتفا مي كنيم.

توضيح عكس ها:

عكس شماره 5 = ترنج وسط بنام گل اكبري – اطراف ترنج طاووس و بين دو طاووس سروچه قرار گرفته است. بعدا" حاشيه مدور ملقب به تخم مرغي و سرانجام حاشيه آخري بنام حاشيه دم مهره نقش گرفته است.

عكس شماره 6 = متن معروف به پرسپوليس و حاشيه كناري بنام دالبر كوبي موسوم است.

عكس شماره 7 = ترنج وسط بنام گل ساعتي بعد از آن يك رديف نقوش بنام سروچه وسط گل و بالاخره حاشيه موسوم به كاب شانه پارچه را تزئين كرده است.

عكس شماره 8 = وسط پارچه را ترنج معروف به گل هشتائي، اطراف آن را سروچه ها و بين سروچه ها را گل كاكولي پر كرده است. حاشيه مدور بنام كاب شانه – حاشيه كادر موسوم به حاشيه خورشيدي و بعد از آن به ترتيب كتيبه  ماهيچه اي و حاشيه پهلوي قرار گرفته است.

عكس شماره 9= متن پارچه بنام گل اناري و حاشيه اطراف آن معروف به حاشيه شير است.

عكس شمارة 10

عكس شماره 10 = در وسط پارچه تصوير شعرا و بعد از آن به ترتيب حاشيه گنبدي نو – حاشيه صندوق و حاشيه دالبر گنبدي قرار دارند.

عكس شماره 11 = ترنج وسط بنام گل ساعتي بعد از آن نقوش كوچك بنام بته زري و نقوش لوزي شكل معروف به ترنج نولپي و بين دو ترنج نقوش سبيل كهنه قرار گرفته است.

عكس شماره 12 = از خارج به داخل به ترتيب حاشيه قلمكار قديم – حاشيه محرمات – سرو قلمكاري – قديم – گلدان مرغي – سرو بزرگ – طاووس و شكارگاه ديده ميشود نقوش پائين عكس بنام پاچمن و بالاي آن بنام ترنج طاق پرده وبه حاشيه رف رف آمكاره معروف است.

روش چاپ قلمكاري براي گل زني و چيت گري به ترتيب زير انجام ميگيرد:

نخست ميزي از چوب سخت ( چنار – توت و يا الوار جنگلي) كه داراي سطحي بطول دو متر و عرض يك و نيم متر روي پايه هاي محكمي بارتفاع شصت سانتي متر كه ده سانتي متر آن در كف كارگاه فرو ميرود تا ميز در موقع كار حركت نكند لازم است. سطح اين ميز را بضخامت تقريبي هفت سانتي متر با روي هم گذاشتن پارچه پشمي ويا كتاني بحالتي در مي آورند كه در موقع چاپ با ضربه دست استاد قلمكاري قسمتهاي ريز و درشت و حساس قالب روي پارچه منعكس شود. استادان قلمكار براي وارد كردن ضربه و فشار بروي قلم، پارچه اي به دست مي بندند كه بنام دست پيچ يا مچ بند موسوم است. دست پيچ از چرم و يا از پارچه تشكيل شده و براي جلوگير از درد و ناراحتيهاي ناشي از ضربه و فشار دست بروي قالب بكار ميرود.

به اين ترتيب كار قلمكار در دو مكان جغرافيائي مشخص و مجزا (1- كنار زاينده رود 2- كارگاهها واقع در بازار قيصريه) انجام ميگيرد.نقشه پراكندگي جغرافيائي قلمكار در اصفهان بروشني وضع را روشن مي كند. به اين ترتيب كه فعاليتهاي مربوط به گازري در كنار زاينده رود و توسط كارگران مرد و خبره انجام ميگيرد. كارگران اين رشته از فعاليت قلمكاري از قوانين و مزاياي بيمه كارگري در ايران برخوردار هستند. مزد كارگران بطور متوسط روازنه  700 ريال است. فعاليت هاي مربوط به گل زني و چيت گري در كارگاه هاي واقع در بازار قيصريه انجام مي گيرد قبل از مطالعه كارگاههاي قلمكاري لازم ميداند راجع به كارگاههاي قالب تراشي كه از اهم فعاليتهاي مربوط به قلمكاري است مختصرا" بحث شود.

در تهيه قالب براي قلمكار امروزه تنها 4 كارگاه مشغول فعاليت مي باشد. تهيه قالب يكي از مهمترين بخش تهيه قلمكار است – زيرا ظرافت و زيبائي قلمكار وابسته به قالب است. چون نقش و نگار قلمكار ساخته و پرداخته قالب مي باشد. استادان اين فن فعلا معدود و حدود 4 نفر هستند كه هر كدام در كارگاه هاي مجزا فعاليت مي كنند. بايد گفت كه در هر يك از اين كارگاهها تعداد شاگرد تحت سرپرستي استاد قالب تراش كار مي كنند تا بتوانند در طي ساليان دراز مهارت لازم را كسب نمايند و به تنهائي بمثل استاد خود به تهيه قالب قادر باشند. برعكس كارگاههاي قالب تراشي كه امروزه از مركزيت ويژه اي برخوردار نيست، كارگاههاي تهيه پارچه قلمكار هنوز از مركزيت خاصي برخوردار است. بطوري كه در اصفهان مركز قلمكار سازي محلي است بنام بازار قلمكار سازها. اين بازار كه مشرف است به سراها و تيمچه هاي مختلف درزمان صفويه و به دستور شاه عباس بزرگ در ضلع شمالي ميدان شاه ساخته شده است. امروزه هم به علت كثرت و تمركز فعاليت قلمكارسازها بنام بازار چيت سازها معروف است. درمطالعه پراكندگي جغرافيائي توليد پارچه قلمكار با وجود تمركز شديد اين فعاليت در بازار چيت سازها متوجه ميشويم كه تعداد كارگاهها نسبت به گذشته كمتر شده است. جدول زير بطرز روشن تعداد كارگاهها و كارگران قلمكار سازي اصفهان را همراه با مكان جغرافيائي نشان مي دهد.

عكس شمارة 11

ليست كارگاههاي توليد كننده پارچه قلمكاري در اصفهان

رديف- نام صاحب كارگاه- تعداد كارگر- آدرس

توزيع و مصرف قلمكار:

در توليد قلمكار دست مزد كارگري سهم بيشتري را نسبت به ارزش مواد و مصالح بكار رفته در پارچه قلمكار تشكيل مي دهد. بطوريكه هفتاد درصد كل ارزش پارچه قلمكار را دستمزد و سي درصد بقيه را مواد اوليه تشكيل مي دهد. بنابر اين توليد قلمكار با توجه به اين مطلب و ليست كارگاههاي قلمكار هنوز منبع شغل و درآمد قابل توجهي نسبت به ساير مشاغل سنتي اصفهان محسوب مي شود. از طرفي موارد استعمال قلمكار بخصوص در حال حاضر كه افراد از توليدات ماشيني و يكنواخت و سري خسته شده اند دليل ديگري است بر ارزش اقتصادي توليد قلمكار در اصفهان. زيرا از پارچه قلمكار به عنوان روميزي – پرده – رو تختي – سفره – سجاده – زير عمامه – بقچه – چارقد – كيف – كراوات – دامن – پيراهن – روسري – دستمال و شال گردن استفاده مي كنند. همچنين افراد نسبت به سليقه و احتياجات خود از قواره هاي قلمكار كه به طول و عرض سه متر در نود به بازار عرضه ميشود استفاده مي كنند، بايد يادآور شد كه توزيع و عرضه پارچه قلمكار از ويژگي خاصي برخوردار نيست.

عكس شمارة 12

به اين ترتيب كه پارچه قلم كار اكثرا" توسط خود توليد كنندگان مستقيما" به مصرف كنندگان عرضه مي شود. در خاتمه ذكر اين نكته خالي از فايده نيست كه تقاضا هميشه بر روي عرضه در مصرف پارچه قلمكار موثر ميباشد و تا حمايت دولت و تبليغات صحيحي در اين راه انجام نگيرد عرضه نمي تواند بروي تقاضا مؤثر باشد.

‹‹پاورقي ها››

1-    ايران از آغاز تا اسلام تأليف ر. گيرشيمن ترجمه محمد معين. تهران 1336 ص 37.

2-    تعريف قلمكار: پارچه ساده و مازوشده از كرباس و كتان وغيره كه بر آن بوسيله قالب و مهر، نقوش مختلف تصوير كرده باشند. فرهنگ دكتر محمد معين جلد دوم تهران 1353 ص 27.

3-    سفرنامه از خراسان تا بختياري تأليف هانري رنه آلماني ترجمه و نگارش فره وشي تهران 1335 ص 439.

4-    تاريخ صنايع ايران تأليف دكتر ج. كريستي ويلسن ترجمه عبدالله فريار تهران 1317ص11.

5-    باز شدن كانال سوئز بيش از پيش براهميت موضوع افزود. يعني با اينكه بعضي از كشورها مانند تركيه باز شدن كانال سوئز قسمتي از منافع خود را كه متكي به تجارت و حمل و نقل غرب و شرق بود از دست داد ولي براهمتي خليج فارس و توسعه بنادر آن افزود.

6-    تاريخچه صنعت نساجي در ايران تأْيف مهدي بهشتي پور تهران 1343 ص 145.

7-    صنايع دستي ايران تأليف دكتر عيسي بهنام تهران 1341 ص 28 –30.

8-    قلمكاري در ايران پايان نامه دوره ليسانس مهدي وثوقي اصفهان 1349 ص 26.

9-    تاريخ فرهنگ ايران تأْيف دكتر عيسي صديق تهران 1342 ص 339 و 373.

10- مجله هنر و مردم شماره هشتادم خرداد سال 1348 ص 50.

11- توسعه صنايع نساجي و توليد توسط ماشين كه از يك طرف به مرغوبيت منسوجات و از طرف ديگر به ارزاني و فراواني آن كمك كرده نبايد فراموش كرد.

12- تحقيقات مستقيم نگارنده از كارگاه هاي قلمكار در اصفهان.

13- اغلب نقوش قلمكار داراي همان نقشه هائي هستند كه روي قالي و قاليچه هاي اصيل ايراني ديده ميشود. ر. ك به مجله ايرانشهر جلد دوم سال 1343 ص 51.

14- صنعت نساجي ايران از ديرباز تا امروز نوشته احمد الوند، انتشارات پلي تكنيك تهران 1350 ص 65.

15- مصاحبه مستقيم نگارنده از آقاي اخوان چيت ساز صاحب كارگاه وبا سابقه در كار قلمكار سازي واقع در بازار قيصريه.

16- مجله ايران شهر جلد دوم – تهران سال 1343 ص 53.

17- مجله هنر و مردم شماره هشتادم خرداد سال 1348 ص 53.

18- پيشرفت و بهتر شدن صنعت وقتي است كه دولت خواستار آن باشد. چه دولت رواج دهنده بازار است و تاهنگامي كه دولت طالب صنعتي نباشد و تنها مردم خواستار آن باشند رواج آن به درجه اوج نمي رسد زيرا دولت بزرگترين عامل مؤثر در توسعه است. ر. ك. به كتاب: مقدمه ابن خلدون تأليف عبدالرحمن بن خلدون ترجمه محمد پروين گنابادي. تهران 1337 جلد دوم ص 810 –811.

19- در اسامي نقشهاي قلمكار سعي شده نام هائي را كه استادان براي هر يك از نقوش بكار ميبرند عينا"ذكر شود.

20-گنجينه آثار تاريخي اصفهان تأليف لطف الله هنر فر اصفهان 1350 ص 465.

21- اطلاعات مربوط به جدول در مصاحبه مستقيم با آقاي اخوان چيت ساز و آمارگيري توسط دانشجويان گروه جغرافيا بدست آمده است.