كريم‌زاده تبريزي، محمدعلي. "حكاكان و نگين تراشان". دوره 16، ش 189و190 (تير و مرداد 57): 38-44، تصوير.

 

خلاصه: مهر پيغمبر قديمترين اثر مهر دربدواسلام ـ قديمترين اثر مهر پادشاهي دوره اسلام مهرمستند ارغوان (683-690): است، قديمترين اثر مستند دراين‌باره كتاب نوروزنامه خيام و حكايات ذكر شده درآنست ـ كم است شرح حال پاره‌اي از حكاكان بنام نمونه‌هاي مصوري از مهرها از قرن سوم تا اول قرن چهارده هجري.

حكاكان و نگين تراشان

از محمد كريم زاده تبريزي

عظمت و زيبائي هنر خط و خوشنويسان بر كسي پوشيده نيست شايد بجرات ميتوان گفت ايراني اول ملتي است كه هنر كتابت را بدايره هنر كشانيده و از او زيبائي رويائي ساخته و خودي و بيگانه را مفقون او ساخته است. در هنر خوشنويسي شايد مشكل تر و طاقت فرساتر از حكاكي روي سنگهاي سختي مثل عقيق و يشم و در و فلزات نيست زيرا استادان اين فن علاوه بر دانستن قواعد خوشنويسي بايد در نقرو كندن آن نيز مهارت داشته باشند و چه بسا ممكن است كه از چپ بنويسند و حكاكي نمايند اين عمل در حقيقت از دست هنرمندي شايسته و استاد تام العيار بايد ارائه شود. هنر حكاكي و نقره خطوط روي گل و سنگ و عقيق و يشم و شيشه و فلزات از هزاران سال پيش ايجاد شده و نمونه بارز آن بانواع مختلف در لوحه هاي گلي كه بعنوان سند يا مالكيت ملكي ارائه شده در موزه ها و مجموعه هاي خصوصي ديده ميشود.

با ظهوردين اسلام مهر و نگين جنبه معنوي پيدا كرده و در دست هر صاحب اعتباري و شخصيتي قرار گرفت. قديميترين اثر مهر در زمان دين مقدس اسلام همانا مهر پيغمبر(ص) كه با سجع محمداً رسول الله بود و در نامه هاي مكشوفه اخير پيغمبر اسلام صحت آن مورد تاييد قرار گرفت. قديميترين اثر مهر پادشاه دورة اسلام مهر ارغون (683 690)است كه بسر نامه اي كه ارغوان به فيليپ لوبل پادشاه فرانسه نوشته است و سجع آن را مهر بخط چيني و مفهوم آن بقسمي كه آبل رموزا خوانده است چنين مي باشد (معين الملك و مصلح المله)1

بمرور مهر و اسامي و سجع هاي مختلف در انگشتر هر فردي جاي گرفته و در گوشه كيسه هر صاحب حرفتي قرار ميگرفت تا جائيكه مي شود گفت هركس صاحب مهري بود كه در حقيقت برگ شناسائي او محسوب شده و مايه شخصيت او قرار ميگرفت.

متاسفانه از شرح حال و احوال اين هنرمندان كه بنام حكاك و مهر كن مشهور بوده اند با اينهمه آثار نفيس باقي مانده اطلاع زيادي در دست نداريم و اگر كوچكترين اشارتي در كتاب و يا اثر رقم داري كه نمايانگر احوال و حتي اسم حكاك باشد بدست آورديم بمثابه يافتن گنج پربهائي است كه بفضل الهي در اختيار گرفته ايم. قديميترين اثر مستند كه راجع به انگشتري و مهر نوشته شده و در آن از مشخصات و محسنات آن تعريف و توصيف كرده است كتاب نوروزنامه از جمله رسايل حكيم فاضل ايراني غياث الدين عمر الخيامي نيشابوري است كه از روي نسخه قديمي در سال 1962 در مسكو چاپ شده و در صفحه 137 آن مطالب مفيدي را راجع به انگشتري بيان كرده است در اينجا مختصري از آن كتاب در مورد انگشتري را جهت اطلاع خوانندگان محترم قرار ميدهيم2

انگشتري زينتي است سخت نيكو و بايسته3 انگشت و بزرگان گفته اند نه از مروت باشد كه بزرگان انگشتري بدارندو نخستين كسي كه انگشتري كرد و با انگشت درآورد جمشيد بود و چنين گفته اند بزرگان بي انگشتري چون نوريست بي علم و انگشتري مرانگشت را چون علم است مرميان را و ميان با كمرنيكوتر آيد. باز مي نويسد: و پيغامبر صلي الله عليه و آله وسلم انگشتري به انگشت اندر آورد و نامها4 كه فرستادي بهر ناحيتي به مهر فرستادي سبب آن بود كه نامه او بي مهرچون سر بي كلاه بود و سر بي كلاه انجمن را نشايد و چون نامه مهر نداردهركه خواهد بر خواند و چون مهر دارد آنكس خواند كه بدو فرستاده باشندو خرمندان گفته اند كه تيغ و قلم هر دو خادمان انگشتري ملك اند(شكل 1).

شكل 1- از كتاب نوروز نامه خيام كه در سال 1962 در مسكو چاپ شد.

در اين كتاب از خواب ديدن اسكندر كه در خواب ديد جمله جهانيان يك انگشتر شد و بانگشت او درآمد ولي نگين نداشت ارسطاطاليس گفت تو چون شاهي نگين او خواهي بود و چندين حكايت ديگر در باب انگشتر نوشته است. مرحوم مستقيم زاده سليمان سعدالدين افندي در كتاب خود بنام تحفه خطاطين كه در سال 1173 تاليف كرده و در سال 1928 د راستامبول چاپ شده و از كتابهاي بسيار نادر در مورد خط و خطاطي است، در صفحه 606 راجع به مهر پيغمبر اكرم ص چنين مي نويسد سانحة 4 خاتم مبارك پيغمبر ع كه روي نقره در سه سطر محمد رسول الله نوشته شده است5 در سطر اول الله در سطر دوم رسول در سطر سوم محمد كه در حك و خط آن نيز معجزه اي نهفته است و آن اين است كه مثل مهرهاي امروزي كه بعد از انتقال روي كاغذ بايد خوانده شود بايد بعكس حك گردد تا درست خوانده شود بلكه حك روي مهر پيغمبر نيز راست بود و در موقع اثر گذاشتن روي كاغذ نيز مستقيم و قابل خواندن بوده است و معكوس ديده نميشود6.

تعويذ انس و جان كه د راو اسم اعظم است نقش محمد است كه بر اين فّض خاتمست تركيبات مهر ساير خلفا درمسامرات شيخ اكبر و صبح اعشاي قلقشندي نوشته شده و معلوم است كه پيغمبر اكرم ص يك دفعه براي آل اكيدر دستور نوشتن امان نامه اي فرموده كه خاتم مبارك معاً اثر انگشت مبارك را تصريح نموده است. و لازم است گفته شود اگر چه مهر سليماني (لااله الاالله محمد رسول الله) نوشته شده براي حضرت صفي الله يكي از پنج شيئي اهدا شده از جنت است كه يكي حجرالاسود2عصاي موسي3 عود بخور4 اوراق تين5 مهرامانتا محفوظ شده است7. حال ميپردازيم بشرح احوال حكاكاني كه احوال آنها در كتابها و نوشته ها بدست آمده است. امير مسعود سپهرم در ص 523 كتاب تاريخ برگزيدگان ايران و ادب راجع به محمد طاهر حكاك، حكاك معروف دوره ناصري كه در حقيقت استاد اجل و هنرمندي بي نظير در امور حكاكي و مهر كني بود چنين مي نويسد. حاج آقا محمد طاهر در حدود سال 1264 يعني اواخر سلطنت محمد شاه و اوايل سلطنت ناصرالدين شاه قاجار زندگي مي كرده وي اصلاً اصفهاني بود ولي هم در تهران و هم در اصفهان اقامت داشته است تا بالاخره در90 سالگي در اصفهان فوت كرده و در همانجا مدفون شده است. فرزند وي حاج محمد حسن و نواده هايش يكي ميزا نصرالله و ديگري ميرزا اسدالله و سومي ميرزا اسماعيل صدر القراء نيز بشغل اجدادي خويش مشغول بوده اند وي فرزند ديگر نيز بنام علي داشته كه گويا حكاكي نميدانسته است مرحوم عبدالله مستوفي در كتاب تاريخ اجتماعي و اداري دورة قاجاريه مي نويسد: ميرزا نصرالله نواده آقا محمد طاهر كه بشغل اجدادي خويش يعني حكاكي مشغول بود در اواخره سلطنت ناصرالدين شاه قاجار شاگرد ميرزا رضاي كلهر خوشنويس بود و از او تعليم خط مي گرفته است.

اخلاف حاج آقا محمد طاهر حكاك با نام خانوادگي ظاهري حكاك در تهران بسر مي برند ميزا اسماعيل صدر القراء نوادة وي از قاجاريان مشهور قرآن مجيد و بسيار مشهور بوده است8 (شكل 2).

شكل 2- ميرزا اسمعيل صدرا القراء

 از خط رقم دار مرحوم آقا طاهر در جائي نديده ام فقط در مجموعه آثار خطي اينجانب قطعه خط زيباي نستعليق درشت است كه رقم يا محمد يا طاهر را دارد چون تاريخ ندارد نمي شود تاريخ قطعي براي او تصور كرد ولي از حالت كاغذ و سيلاب خط و پختگي بزمان و رقم آقا طاهر مي شود تطبيق نمود. از مهرهاي رقم دار او كم ديده ام ولي مهرهاي بي رقم او به ندرت در بين اشخاص ديده ميشود ارزش مهرهاي عقيق آقا طاهر بسيار زياد بوده و در حراجي كه در بهمن ماه سال گذشته در يكي از گالريهاي معروف تهران تشكيل يافته بود انگشتر عقيق با خط نستعليق غبار گويا رقم دار بقيمت بالاتر از صد هزار تومان بفروش رفت. ديگر در مورد حكاكان در صفحه 551 فرصت شيرازي در كتاب خود مي نويسد: جناب ملا علي ملقب به بقا در حكاكي مهر و اسم و انگشتري و نشان كمال قدرت و تسلط را دارد هم بر روي عقيق و امثاله نقش ميكند هم برروي فلزات و مهرهاي منگنه رنگين و بيرنگ را كه خطش بر جسته باشد نيز در كمال استادي عمل ميآورد از شيوه ها شيوه مير عماد را پذيرفته و از جانب قدسي تعليم گرفته است. حاج ميرزا حسن حكاك- شادروان دكتر بياني در صفحه 137 جلد 2 كتاب آثار و احوال خوش نويسان چنين مي نويسد برادر حاج ميرزا حسين حكاك و از خويشاوندان محمد طاهر حكاك معروف است از مردم شيراز و معاصر ناصرالدين شاه قاجار بود در خط نستعليق و نقل و تقليد خطوط و حك مهر و نقاري و كتيبه نگاري و ترتيب سجع مهر و طغرا سازي مانند برادرش دست قوي داشت و هنگام تاليف كتاب المآثر و الآثار (1306) در گذشته بود. حاج ميرزا حسين حكاك شادروان دكتر بياني در صفحه 151 جلد دوم كتاب خود چنين مي نويسد:‌برادر حاج ميرزا حسن حكاك سابق الذكر و از بستگان محمد طاهر حكاك شيرازي معروف است اصلاً شيرازي است كه بآذربايجان رفت و مدت چهل سال در تبريز زندگي كرد در خط نستعليق و نقل و حك و نقر و كتيبه نگاري و سنجع و طغرا سازي و تركيب بندي در عصر خود بي نظير بود. در المآثر و الآثر آمده كه مهر ناصر الدين شاه و بسياري از شاهزادگان و رجال بدست او حك شده است و آنچه پول در دورة وي ضرب شده سر سكه آنرا او كنده است و لقب حكاك باشي با فرمان بنام او صادر گرديده است بسن هشتاد سالگي بسال 1290 در تبريز در گذشت. ميرزا محمد علي حكاك شادروان دكتر بياني در صفحه 792 جلد سوم كتاب خوش نويسان خود بروايت از هفت قلمي مي نويسد كه شاگرد ميرزا محمد علي بن خيرالله آتي الذكر است. مردي خوش طلعت و خوش محضر و در مهر كني در عصر خود بي عديل بود و قطعات جلي را خوش مي نوشت علاوه بر نستعليق ثلث و نسخ و ريحان را نيز نيكو مي نوشت. ميرزا نصرالله شادروان دكتر بياني در صفحه938 جلد 3 چنين مي نويسد: نواده محمد طاهر حكاك معروف بود و خود وي نيز حكاكي ميكرد در خط نستعليق شاگرد ميرزا محمد رضاي كلهر بود و شيوه ميرزا را در حكاكي او وارد كرد پس از چهار پنج سال كه نزد ميرزا مشق كرد در گذشت. مولانا قانعي قزويني در صفحه 272 تحفه سامي به تصحيح آقاي همايونفرخ چنين نوشته است. مولانا قانعي قزويني به حكاكي مبادرت مي كند و گاهي بگفتن شعر مي پردازد اين مصرع از اوست.

                 سرم زباده عشق تبي دگر گرم است.                   مرا خبر ه ودر شهر اين خبر گرم است                  

سراجاي حكاك در صفحه 143 تذكره نصر آبادي مي نويسد:

سراجاي حكاك در فن مذكور مانند نداشت آخ عمر هيچ عينك نمي گذاشت از دست و قلم خط مي كشيد كه بنياد شهرت خوشنويسان را بر مي افكند قطع نظر ازاين بسيار درويش و ملايم و پرهيز كار بود در اصفهان برحمت خدا رفت اين بيت از اوست.

             از گريه بهر جا كه گذشتيم چمن شد                     وزضعف بهر جا كه نشستيم وطن شد

ميرزا علي محمد حكاك فرصت شيرازي در صفحه 551 كتاب خود مي نويسد : جناب ميرزا محمد علي در حكاكي هنرمند است و در اين فن بي نظير و مانند مشالاليه ميرزا محمود مذهب باشي را برادر است و بصنعت خويش مشتهر . در كتاب خطي نفيس و بزرگ بابعاد 50×30 سانتي متر با تذهيب و سه مينياتور و خط نستعليق دودانگ زيبا كه جزو بهترين كتابهاي خطي مجموعه اينجانب است در آئين نگين پادشاهي بسال 999 و به انشاي شيرين آن زمان در هند و معرفي چند استاد حكاك كه حائز اهميت مي باشد چنين مي نويسد. اورنگ نشيني (مقصود مهركن) كار پردازي كرد وبر گرد سطح فولادي نام نياكان والا تا صاحب قران بخط رقاع نگاشت و سپس تنها قدسي اسم بخط تعليق چهره افروز گردانيد و بگرد نام اقدس اين بيت نقش پذيرفت.

                 راستي موجب رضاي خداست                   كس نديدم كه گم شد از ره راست

و نگين مهر دوم از نو برساخت پس از آن مولانا (علي احمد دهلوي) در نگارش آن سحر پردازي نمود كه فرمان منشي بدو اعتبار گيرد و براي احكام ديگر چهار گوشه مهر به الله اكبر جل جلاله نقش پذيرگشت و بجهت شبستان كارها مهر خاص جدا نامزد شد براي ختام فرامين مهر جدا گانه برساختند و صورتي چند نگارش يافت. (مولانا مقصود هروي) در رقاع و نستعليق و در عيار شناسي درست بيني داشت و (مولانا ابراهيم) در عقيق نگاري شاگرد برادر خود (شرف هروي ) است ليكن كار از باستاني اوستادان در گذرانيد و رقاع و نستعليق او از كارنامه خوش نويسان جدا نتوان ساخت لعل هاي گران ارج شاهنشاهي بنقش لعل جلالي آرايش دادة اوست. (مولانا علي احمد دهلوي) فولاد را كسي برابر او نيارست و خط شناسان او در اين صفت بيهمتاي روزگار دانند و از نگارش استاردي برسازند غير از تعليق خطوط به والا پايگي رسانيد وليكن نستعليق را بس دلفريب آرايد و اين پيشه را از پدر خود (شيخ حسين) برگرفت. و از ديدكار كرد مولانا مقصود گشايش يافت و از همه در گذانيد. حال كه عده اي از استادان مهركن و حكاك را شناختيم سجع مهرها و حكايات و روايات مختلفي كه در اين باره جمع آوري شده است بعرض خوانندگان علاقمند مي رسانم. در مجله سخن شماره 3 بسال 1331 راجع بيك سجع مهر هندي چنين مي نويسد: يك راجه ازيك حكاك شيرازي كه گذارش بهند افتاده و كارش بسختي كشيده بود خواست كه از او مهري بسازد و در سجع مهري كه يك بيت شعر باشد نام شاه و بانوي او ودامادش و وزيرش(ميزاميا) و غلام مخصوصش (مبارك) و خانه اش (گرمه) و درخت سنجدي را كه در جلو طالار بارش بود با يك آيه قرآن همه را بگنجاند سجع مهري كه حكاك تعبيه كر اين بود:

                داماد شاه وبانو ميرزا ميا مبارك                گرمه درخت سنجد قل اوحي تبارك    

از حكاكان و مهر كن هاي متفرقه كه بنحوي اسمي از آنها شنيده ام . يكي ميرزا اسماعيل بود كه باو اسماعيل سياه مي گفتند و از سال 1260 الي 1280 بشغل نگين تراشي و مهركني اشتغال داشته و در اين كار استاد بود بهترين مهرهاي اين دوره از كارهاي او مي باشد. ديگر ميرزا عباس كه آدم بلند قد و آبله رو بود او خط نستعليق را بسيار خوب مي نوشت فرد مؤمن و شخص محترمي بود گويا مهر مخصوص احمدشاه و رضاشاه كبير را او نقر كرده است در بين مهرهاي مجموعه اينجانب از كارهاي ميرزا عباس موجود مي باشد. در بين دويست و چند مهر و نگين وادعيه اغلب چپ نويس و راست نويس و عقيق و در حدود 10 تائي شيشه و در و مهر برنجي كه جزو مجموعه مهرهاي خطي اينجانب است چند نمونه درج مي گردد:

1-   مهرعقيق سه پوست بخط كوفي گويا قرن سوم يا چهارم هجري است كه تمام سورة (قل هو الله احد) را در بردارد خط كوفي بسيار زيبا و استادانه است و از مهرهاي با ارزش مجموعه است.

2-    مهر درخشنده گوهر خانم شانزدهمين دختر فتحعلي شاه بوده و در تاريخ عضدي صفحه37 راجع باو چنين مي نويسد: درخشنده گوهر خانم كه از بنات سلطنت و دختر زليخا خانم تركمانيه بود زن ميرزا اسميل خان پسر ميرزا خانلر حلال خوار است مازنداني و منشي الممالك است سجع مهر او بدين شكل قرائت نموده ام.    طالع ز آسمان شهنشاهي اخترم                          آزرم آفتاب درخشنده گوهرم

خط نستعليق زيبا بتاريخ 1231 حتما اثر حكاكان معروف دوره فتحعلي شاه مي باشد.

3-   يكي از مهرهاي دوره صفويه بوده و شعر سجع آن چنين است:

           زمشرق گر بمغرب گر امام است                  علي وآل ما را تمام است

4-   مهر مخبر السلطنه وزير علوم كه داراي خطي بسيار زيبا مي باشد.

5-    مهر ضياء الدوله تاريخ 1298 داراي خطي بسيار خوش و استادانه است.

6-    مهر مخبرالسلطنه كه بنوع ديگري حكاكي شده و واقعاً خوش خط است.

7-    مهر امين السلطان .

8-    دو مهر امين الملك كه هر دو از مهرهاي ميرزا علي اصغر خان اتابك صدر اعظم دوره ناصري است.

9-    مهريست خوش خط بنام محمد علي.

10-        مهري دولتي است زيرا شيرو خورشيد دارد ونوشته مجلس تجارت آذربايجان 1290.

11-        يكي از مهرهاي بسيار خوش خط دوره فتحعلي شاه ، با سجع شاهين قلجي امام وردي يعني (شمشير پادشاه امام وردي) گويا مهر يكي از سرداران يا افسران بوده است.

12-        مهر با خط و كتابت قرن دهم هجري شايد مهر عبدالله صيرفي خطاط آن دوره باشد با سجع آبا الكتاب عبدالله صيرفي و يا سجع ديگري است كه من نتوانستم بخوانم.

{bmc 189-42-1.bmp}

{bmc 189-39-1.bmp}

شكل 4

شكل 3

حال مي پردازيم به اشاره اثرات مهر كه درميان اسناد- فرامين عقدنامه وقف نامه خريد و فروش و ساير آثايكه در آرشيو خصوصي اسناد اينجانب بايگاني شده است. قديميترين اثر مهر برروي فرمان سه متري بتاريخ 900 هجري بوده و بمرور ادامه پيدا ميكند تا به اسناد و مدارك جديدتر يعني دوره احمدشاه ميرسد اين اسناد خاوي ده ها هزار اثر از نگين و مهر پادشاهان و شاهزادگان و رجال است كه مختصري از آنها با ارائه سجع مهر در مجله وزين بررسي هاي تاريخي در شماره هاي مختلف چاپ و منتشر شده است درميان اين آثار كه انشاءالله در فرصت هاي بعدي ارائه خواهيم داد اثر مهر روزبهان شيخ لطف الله و ساير علماي ديني از پادشاهان شاه اسماعيل شاه عباس كبير شاه صفي شاه طهماسب شاه سلطان حسين نادر شاه كريم خان زند آقامحمد خان فتحعلي شاه محمد شاه عباس ميرزا ناصر الدين شاه الي احمدشاه تقريباً اثر مهر نصف وليعهدها و شاهزادگان رجال و نخست وزيران از قبيل نشاط اميركبير آقاخان نوري از هنرمندان اثر مهر آقا نجف ـ علي محمد صفا وقار موجود مي باشد كه ارائه ليست آنها باعث آزردگي خاطر خوانندگان محترم قرار ميگيرد در خاتمه با اشاره به دو اثر مهر بزرگ كه واقعاً در حد خود شايد همتا نداشته باشد ويا اينكه من ملاحظه نكرده ام مطلب را بپايان ميرسانم. اثر اول مهر مقدس روضه متبركه است كه با سجع (شكل 3). گلي كه يك ورقش آبروي به چمن است نشان خاتم سلطان دين ابولحسن است در سال 1247 بنام حسنعلي خان كه به خادم كشيك رابع روضه متبركه سرافراز گشته است. اثر دوم مهر دايره شكل بخط نستعليق زيبا از يك فرمان هندي است بنام نظام الدوله آصف جاه بهادر جنگ به تاريخ 1229 كه در بالاي فرمان ثبت شده است (شكل4) اين دو اثر بعلت هنر و استادي در حكاكي و عظمت و بزرگي مهر از مجموعه آرشيو اسناد اينجانب انتخاب وچاپ گرديد اميدواراست مورد توجه خوانندگان قرار گيرد. از طرفي يك صفحه عكس از مهرهاي متنوع شايد اثر هنر يك حكاك كه در يك جا عكس گرفته شده است جهت ختم مقال عرضه مي شود(شكل 5). اميد است اين مختصر نوشته فتح بابي گردد كه علاقمندان و هنر دوستان در اين زمينه قلم فرسائي نموده و اين رشته را بمقام والاي هنري خود ارتقاء دهند .

شكل 5

پاورقي

1-    اين نظام را مردم اسرائيل بوجود آورده و در اختيار پادشاهان ساساني قرار داده بود.

1 تمام مطالب درمورد مهر ارغون از صفحه 2 كتاب ارزنده مهرها و طغراها و توقيع هاي پادشاهان ايران تأليف فاضل ارجمند آقاي دكتر جهانگير قائم مقامي مي باشد.

2-    اين كتاب حاليه جزو كتابهاي چاپي كتابخانه اينجانب بوده و چون تاريخ كتابت معلوم نيست از مراحل سيلاب خط و نوع كتابت مي شود حدس زد كه تاريخ ختم كتاب بين 750 تا 800 هجري قمري بايد باشد.

3-     يعني شايسته

4-     نامها = نامه ها.

5-     خوشبختانه در سالهاي گذشته كه اثر مهر و نامه پيغمبر پيدا شد و سجع مهر پيغمبر ع كه محمد رسول الله باشد درست از آب در آمد.

6-     گفتار مرحوم مستقيم زاده در اين مورد صحيح بنظر نميرسد.

7-     يك عكس رنگي ازنامه پيغمبر ع كه به مهر نبوت ممهور شده و در پشت جلد يكي از مجلات عربي چاپ شده بود در اختيار دارم كه در فرصت مناسب اقدام بچاپ آن خواهيم نمود.

8-     در سال 1340 كه اينجانب بشغل آموزشي مفتخر بودم خانم فاضله محترمي بنام خانم طاهري كه سمت بهداشتي مدارس را داشت صحبت از محمد طاهر حكاك شد ايشان اظهار داشتند از فاميل طاهري بوده و گويا از نوادة ايشان بودند عكس ارزنده مرحوم ميرزا اسماعيل صدر القراء را كه در اينجا ملاحظه ميفرمائيد به بنده مرحمت فرمودند كه امروز پس از گذشت 16 سال در معرض ديد پژوهندگان اين هنر قرار مي گيرد.