همايون، ناصر. “آشناسي با شبانكارگان،‌معرفي و تحليل دفتر دلگشا“. دوره 16، ش 189 و 190 (تير و مرداد 57): 8-10.

خلاصه: درباره اهميت منظومه‌هاي تاريخي ـ منظومه حماسي ـ معرفي دكتر دلگشا بعنوان يكي از آثار حماسه‌اي قرن هشتم هجري (در پاورقي اسامي پاره‌اي از منظومه‌هاي تاريخ موجود است).

آشنائي با شبانكارگان

معرفي و تحليل «دفتر دلگشا»

-2-

اهميت منظومه هاي تاريخي

يكي از انواع منابع تحقيقات تاريخي ، منظومه هائي است كه توسط شاعران و گويندگان ايراني بيادگار مانده است و بعلت داشتن رابطه مستقيم و دقيق با عوالم هنري و احساسي ، جنبه هاي حماسي و شاعرانه پيدا كرده است . آقاي ذبيح الله صفا در تعريف حماسه مي نويسد:

«حماسه نوعي از اشعار وصفي است كه مبتني بر توصيف اعمال پهلواني و مردانگيها و افتخارات و بزرگيهاي قومي يا فردي باشد بنحوي كه شامل مظاهر مختلف زندگي آنان گردد»¹ بدين ترتيب يك منظومه حماسي يا طبيعي است و متعلق بگذشته يك ملت است و يا مصنوعي است يعني وقايع و رويدادهاي آن ساخته انديشه شاعر است و در اين صورت نيز بشرط تعهد و صداقت شاعر، منظومه مي تواند بيان گر اوضاع . احوال اجتماعي زمان گوينده بشمار آيد² بحث ما به حماسه هاي طبيعي ارتباط دارد . اين نوع حماسه ها نيز يا جنبه هاي تاريخي و مذهبي دقيق و واقعي دارند و يا اساطيري هستند كه در اين صورت نيز علاوه بر اثرات ناشي از جامعه شاعر پايه هاي محكم تاريخي، ساخت بر دوام فرهنگي اسطوره را بوجود آورده است. بقول تئودورنلد كه : « مللي كه ساليان دراز در ناحيتي زيسته اند و با حوادث آسان و دشوار برابر گشته و سختيها و پيروزيها بر دست ايشان رفته و شكستها بدانها رسيده است ناگزير داستانها و سر گذشت ها از پهلوانيهاي پهلوانان و آزار مهاجمان و تعدي متعديان و جهانگشائي جهانگشايان در ياد ايشان خواهد ماند كه در حقيقت خاطراتي از پديد آمدن و استوار شدن مليت آنانست»³ بهمين دليل جامعه ايراني بعلت قدمت تاريخي و اصالت فرهنگي مي تواند در زمره جوامعي باشد كه گويندگان حماسه سرايش تا زمان حاضر ، بياد بزرگي ها و آزادگيهاي گذشته ، مترنم باشند.

اين امر كه از گذشته ايران باستان سرچشمه گرفته ، در ايران اسلامي رونق بيشتري پيدا ميكند و منظومه هاي فراوان و دل انگيزي چه در نوع تاريخي و چه در نوع اسطوره اي ساخته ميشود حكايت اين منظومه ها تنها جنگ و خونريزي نيست بلكه : « منظومه حماسي كامل آنست كه در عين توصيف پهلوانيها و مردانگي هاي قوم، نماينده عقايد و آراء و تمدن او نيز باشد»⁴ و بعنوان نمونه در شاهنامه فردوسي « تنها از جنگهاي ايرانيان و تورانيان و نبرد و ستيز آدميان و ديوان و نظائر اين امور سخن نمي رود بلكه اين منظومه جامع جميع خصال مدني و اخلاقي ايرانيان قديم نيز هست»⁵ در ايران حماسه ، بيان موجوديت و استمرار جامعه است و بدان گونه نيست كه فقط  فرهنگي ملت دستخوش دگرگونيهاي بيمار گونه ميشود ، حماسه بعنوان مرجع هويت و خود گرائي جامعه توسعه و نضج مي يابد . نخستين شاعري كه گذشته ايرانزمين را در دوره تمدن اسلامي بنام شاهنامه بنظم فارسي بيان كرده است  مسعودي مروزي است كه در قرن سوم و چهارم هجري (برابر دهم و يازدهم ) زيسته است⁶ و آخرين منظومه حماسي گذشته ايران نيز در اواخر قرن هفتم و اوائل قرن هشتم (حدود قرن چهاردهم ميلادي) بنام سامنامه توسط خواجوي كرماني بنظو در آمده است.⁷

شاهنامه حكيم ابوالقاسم فردوسي هر چند از لحاظ زماني اولين منظومه حماسي ايران محسوب نمي گردد ولي از لحاظ اهميت و زيبائي و عظمت ، بزرگترين منظومه تاريخي و حماسي ايران بشمار ميرود و بر كليه منظومه هاي اسطوره اي  و تاريخي كه بعد از دوره غزنويان بوجود آمده اند ، تأثيرات فراواني باقي گذاشته است .

در كتاب مشهور حماسه سرائي در ايران تأليف آقاي دكتر ذبيح الله صفا (چاپ 1324 شمسي) 13 منظومه حماسي و 16 منظومه تاريخي مورد مطالعه قرار گرفته است و براي اولين بار نوعي از منابع شناخت فرهنگ و تاريخ ايران بر جويندگان شناسانده شده است. در مقدمه كتاب تاريخ ايران بعد از اسلام تأليف آقاي دكتر عبدالحسين زرين كوب ( چاپ 1343 شمسي )‌منظومه هاي تاريخي بعنوان يكي از انواع معتبر منابع و اسناد شناخت تاريخ ايران معرفي گرديده است⁸ . «دفتر دلگشا » يكي از معتبرترين منظومه هاي تاريخي است كه نسخه منحصر بفرد آن مورد مطالعه قرار گرفته است . بعلت ناشناخته بودن آن در كتاب جماسه سرائي در ايران نامي از اين منظومه برده نشده است⁹ و در عوض در تاريخ ايران كه پس از معرفي نسخه تأليف گرديده ، از آن بعنوان يك سند با ارزش تاريخي ياد شده است¹⁰ .

معرفي نسخه دفتر دلگشا

در ديماه 1339 شمسي مرحوم سعيد نفيسي طي مقاله اي در مجله راهنماي كتاب (شماره 5ص645-655) محققان ايراني را از وجود نسخه اي بنام «دفتر دلگشا» در كتابخانه آكادمي علوم تاجيكستان آگاه ساختند، نسخه مزبور د مجلد نخست فهرست كتابهاي خطي شرقي علوم از گذشته سخن بگويد. هرگاه كه استقلال ملي در معرض خطر و نابودي قرار ميگيرد و يا سيماي جمهوري شوروي تاجيكستان به همت ميرزايف دانشمند تاجيكي و بويلدرف خاور شناس روسي ساكن لنين گراد معرفي شده است. (ص38-137) . پس از انتشارمقاله مرحوم نفيسي بويژه اهميتي كه ايشان به اين منظومه از لحاظ تاريخي داده بودند¹¹ پژوهندگان در انتظار شناخت بيشتر آن بودند تا اينكه متن عكس آن با مقدمه و توضيحات و فهرست ها بقلم آقاي رسول هادي زاده انتشار يافت¹² .

در مقدمه فارس «دفتردلگشا»ناشر مي نويسد:

«نسخه خطي اين اثر در اواخر سال 1959 در كتابخانه آكادمي علوم تاجيكستان تصادفاً پيدا كردم و از همان وقت از كتب تذكره، تاريخ و فهرستهاي چاپي كتابخانه هاي جهان نسخه ديگري از اين داستان يا معلوماتي عايد به احوال مولف جستجو ميكردم، متأسفانه اثري پيدا نشد. در طي اين تحقيقات باوري من قويتر شد كه اين اثر از باز يافت هاي پرقيمتي است و نسخه يگانه داستانيست از نمونه آثار حماسه اي قرن هشتم كه تا زمان ما محفوظ مانده است. آقاي سعيد نفيسي در مسافرت خود سال 1960 به شهر دوشنبه پايتخت جمهوري تاجيكستان شوروي نسخه مذكور را از نظر گذرانيدند و فكر بنده را تصديق نمودند و پس از بازگشت به ايران در «راهنماي كتاب» راجع به اين داستان مقاله اي نوشته ، خوانندگان ايراني را از اين بازيافت مهم مطلع ساختند».¹³

نگارنده با مطالعه متن عكس و تحقيقات پراكنده ديگر درباره ملوك شبانكاره و مراجعه به برخي از منابع ظاهراً غير تاريخي مربوط باين دوره ، يادداشتهائي فراهم آورده و چون احتمال ميرفت خواندن آن برخي از محققان را  فايدتي رساند لذا بنشر آن مبادرت كرد.

(ادامه دارد)

پاورقي ها

1-     حماسه سرائي در ايران ص 3 .

2-     اين امر اصولا در ادب فارسي بعلت اختناق حاكم بر جامعه ، در دوران مختلف تاريخ قابل مطالعه است. آنچه نگارش آن به نثر امكان ناپذير بود، به نظم توسط شاعران و هنرمندان ايراني بيان ميگرديد و بهمين دليل جامعه شناختي ديوانهاي شعرا (صرف نظر از منظومه هاي تاريخي ) گهگاه اهميتش چندين برابر يك متن تاريخي است كه وسيله وقايع نگاران حكومتي تأليف و تنظيم شده است.

3-     سرآغاز حماسه سرائي در ايران Theodor Noldeke (Iranische Nationalepas)

4-      و 5- حماسه سرائي در ايران ص8.

6- ايضاً ص 152.

7- ايضاً ص319و318.

8- مهمترين منظومه تاريخي مورد مطالعه استادان نامبرده بترتيب تاريخي عبارتند از :

ظفرنامه اثر حمدالله مستوفي قزويني (حوادث تاريخ اسلام تا 734 هجري)

شهنشاهنامه اثر احمد تبريزي (تاريخ چنگيز خان و اخلاف او بامر سلطان ابوسعيد)

غازان نامه اثر خواجه نورالدين تبريزي (تاريخ سلطنت غازان خان)

ظفر نامه تيموري اثرهاتفي خرجردي (فتوحات تيمور بتقليد از اسكندرنامه نظامي)

اسمعيل نامه اثر ( ايضاً) هاتفي خرجري(بخواهش شاه اسماعيل صفوي درباره فتوحات وي)

شاهنامه اسماعيل و شاهنامه طهماسب – اثر مير محمد قاسم قاسمي گنابادي (متوفي979 هجري)

شاهنامه كمالي سبزواري – (در تاريخ شاه عباس كبير)

جردن نامه و جنگ نامه قشم (دربيان جنگهاي ايرانيان و پرتقاليها بر سر جزيره قشم و هرمز )

شاهنامه نادري ـ اثر محمد علي طوسي (فردوسي ثاني)

منظومه هائي از شهاب ترشيزي (در وقايع زنديه بخصوص علي مرادخان).

و بلاخره شهنشاهنامه – اثر فتحعلي خان صباي كاشي (درباره آقا محمد خان و فتعلي شاه قاجار).

9- خوانندگان محققاً منظومه دلگشانامه را (در شرح احوال مختار بن ابو عبيده ثقفي كه بخونخواهي حضرت حسين بن علي عليه السلام در كوفه قيام كرد) كه توسط ميرزا غلامعلي آزاد بلگرامي از شعراي قرن دوازدهم بنظم كشيده شده است بخوبي مي شناسند و با «دفتردلگشا» كه شرحش در همين مقاله مي آيد، يكي نمي دانند.

10- زرين كوب (عبدالحسين)، ص 129.

11- مرحوم نفيسي نوشته است: (ص 655 راهنماي كتاب شماره5). «درباره تاريخ ملوك شبانكاره اسنادي كه بما رسيده است ناچيز است. پس اين منظومه نه تنها درباره ادبيات قرن هشتم اهميت بسيار دارد بلكه براي تاريخ فرمانروايان اين سلسله كه تاريخ نويسان حق ايشان را چنانكه بايست ادانكرده اند داراي فوايد بسيار است و از كتابهاي مهم زبان فارسيست كه بدست آمدن آن را بايد از غنايم روزگار دانست».

12- دفتر دلگشا- تأليف و شاعر و دبير قرن 7 و اويل قرن8 هجري – صاحب فرهنگستان علوم جمهوريت تاجيكستان، شعبه خاور شناسي و آثار ادبي ، مسكو 1965.

13- مقدمه رسول هادي زاده برمتن عكسي «دفتر دلگشا»ص 11.