شفائيه، هادي. "عكاسي". ازكلاس هنر. دوره1-5، ش19 (ارديبهشت43): ص 48-53، تصوير، جدول، طرح.

 

 

خلاصه:  دربارة ديافراگم وميدان وضوح، فاصله.

 

عكاسي

دكتر هادي

گذشته‌ها مقدمه ـ تاريخچه پيدايش عكاسي ـ تشريح دوربين عكاسي ـ انواع مختلف دوربين‌ها ـ اقسام ابژكتيف‌ها ـ چه دوربيني بخريم و يك حلقه فيلم 36 تايي را چطور تمام كنيم؟ ـ تصوير چگونه ثبت مي گردد؟ نور موجود و انتخاب صحيح 

ديافراگم و سرعت؟

 

ديافراگم و ميدان وضوح

اگر ابژكتيف دوربين عكاسي را به پنجره‌‌ي اطاق تشبيه كنيم ميتوان گفت كه ديافراگم در آنجا وظيفه  پرده پشت پنجره را انجام ميدهد(تصوير1).

در موقع طراحي و ساختن بنايي، سعي ميشود پنجره‌هاي بزرگ در آن تهيه گردد تا از حداكثر امكان ورود نور استفاده شود. با وجود اين گاهي زيادي نور ايجاد مزاحمت مي كند كه با كشيدن پرده هاي بآساني ميتوان آنرا به دلخواه تنظيم و از ورود نور اضافي جلوگيري كرد.

ديافراگم كه معمولاً از پرده هاي ظريف فلزي تشكيل يافته در ميان عدسي هاي متعدد ابژكتيف قرار گرفته و با حركت دادن اهرمي كه وصل به حلقه اعدادي نوشته شده كه سابقاً رديفهاي متفاوتي در كشورهاي مختلف براي آنها انتخاب شده بود ولي از چندي پيش تقريباً يكي از رديفها بعنوان  بين‌المللي پذيرفته شده كه به ترتيب زير است(تصوير2).

تصوير 1

تصوير 2

 

نكته  قابل توجه اينست كه اعداد درجات ديافراگم هر چه بزرگتر باشد نشانه دهانه كوچكتري است، بطوريكه در اشكال بالا ملاحظه  مي شود  F/2 گشاده‌ترين و F/22 بسته‌ترين آنهاست.

اين گشادي‌ها و درجات متناسب با آن ، چنان انتخاب شده كه با گذشتن از هر درجه و به درجه بالاتر (يعني با بستن يك‌درجه) مقدار نوري كه به داخل دوربين راه مي يابد نصف مي گردد. نظير چنين محاسبه  و نسبتي در درجات سرعت نيز موجود است، نگاهي به دوربين بكنيد نگاهي بدرون بكنيد، ارقام زير را مشاهده خواهيد كرد:

500 – 250 – 125 – 60 – 30 – 15 – 8 – 4 – 2 – 1 يا –  500 – 250 – 100 – 50 – 25 – 10 – 5 – 2 – 1

كه در آن ( 1) نشان دهنده‌ي يك ثانيه و بقيه همگي اجزاء ثانيه (مانند 2/1 و 100/1 و غيره) مي باشد. بطوريكه ملاحظه مي شود اين درجات مرتبه به مرتبه دو برابر مي گردد ( اختلافات كوچكي كه در بعضي از آنها مانند 8 و 15 و يا 10 و 25 وجود دارد براي ساده كردن حساب است) تا در صورت لزوم تبديل محاسبات توليد اشكال و زحمت نگردد. مثلاً در وضع معيني ديافراگم 11 و سرعت 100/1 نور صحيح را نشان مي دهد ولي بعلت سرعت زياد و حركت موضوع، لازم مي شود با 250/1 عكس گرفت. و اگر بدون تغيير ديافراگم اقدام به عكسبرداري شود به علت تقليل زمان باز و بسته شدن شاتر به نصف مقدار نوري كه به سطح حساس فيلم مي رسد نيز نصف خواهد شد و در نتيجه تصوير روشن و خوب ايجاد نخواهد گرديد، ولي اگر ديافراگم را يك درجه باز كنيم (يعني 8) چون دو برابر وضع پيشين نور از آن عبور مي كند لذا دوباره همان مقدار به فيلم خواهد تابيد و تصوير صحيحي به وجود خواهد آمد.

 

جدول زير  رديف ديافراگم و زمان نسبي نور هر كدام      [47]      را نشان مي دهد:

   22       16     11     8     6/5       4      8/2      2             F.

128     64     32     16    8         4       2         1                                                                                                                                                

در پايان اين بحث سئوال زير پيش مي آيد:

مادام كه با ديافراگم گشاد در مدت كوتاهتري مي توان فيلم را تحت تأثير نور قرار داد و با سرعت بيشتر عكسبرداري كرد بستن ديافراگم (كه در نتيجه كاستن سرعت را ايجاب مي كند) چه فايده و نتيجه دارد؟

ميدان وضوح

در كنار جاده اي كه درختهايي به فواصل معين و مرتب در حاشيه آن صف كشيده اند دوربين را قرار داده تجارب زير را به عمل مي آوريم :

1ـ در حالي كه براي فاصله نزديك (درخت 2) ميزان شده با ديافراگم كاملاً باز عكسي مي گيريم. در اين تصوير فقط فاصله اي كه ميزان شده واضح ديده خواهد شد (تصوير 3).

2ـ دوربين را براي فاصله متوسط (درخت6) ميزان كرده، باز هم با  ديافراگم كاملاً بازي عكسي مي گيريم. اين بار مشاهده مي گردد كه درختان بيشتري به طور واضح ديده مي شود.(از فاصله ميزان شده 4 درخت به طرف عقب و 2 درخت به طرف جلو). (تصوير4).

   تصوير 3

  تصوير 4

3ـ براي فاصله دور تنظيم كرده، مي بينيم كه گسترش و وضوح در هر دو جهت افزايش يافته، اما همان نسبت «بيشتر به طرف عقب و كمتر به جلو» محفوظ است (اين وضع هميشه موجود و به نسبت 3/1 و 3/2 مي باشد.) (تصوير5).      [49]

در اين تصوير جزئيات نواحي دور به وضوح ديده ميشود اما برعكس نزديك‌ها محو و درهم است.

4 – بالاخره درجه فاصله  دوربين را روي بي نهايت ∞ قرار داده آخرين عكس را مي گيريم و مي بينيم كه دورها كاملاً واضح و نزديكها بكلي محو گرديده است(تصوير6).

از تجارب فوق نتيجه مي گيريم كه معمولاً ابژكتيف بخودي خود « ميدان وضوح» محدودي دارد كه از فاصله ميزان شده هميشه اندكي بطرف دوربين و مقدار بيشتر بطرف عقب است. اينك به كمك ديافراگم تجربه هاي ديگري انجام مي دهيم:

دوربين را براي فاصله متوسط ميزان كرده ديافراگم را يك درجه مي بنديم و مشاهده مي كنيم كه تصوير تيره تر گرديد، اما ميدان وضوح گسترش يافت. ديافراگم را يك درجه ديگر مي بنديم، تصوير تاريكتر و ميدان وضوح گسترده‌تر مي‌شود ( هميشه به نسبت 3/1 و 3/2 ). بدين ترتيب ديافراگمي كه براي ايجاد ميدان وضوح عميق تري مفيد واقع مي‌شود مقدار قابل توجهي از عبور نور جلوگيري مي كند كه البته هر بار با كاستن سرعت، لازم است جبران شود.

تصوير 5

تصوير 6

 

حال اگر بخواهيم از منظره مورد بحث تصويري تهيه كنيم كه از نزديك‌ترين نواحي همگي در كمال وضوح ديده شود ناچار بايد از ديافراگم بسته كمك گرفت. اما بهتر است اين عمل بطور صحيح و با مهارت و از روي محاسبه دقيق انجام گيرد. مثلاً اگر دوربين را به فاصله نزديك (درخت 2) ميزان كرده و براي وضوح  كامل، ديافراگم را كاملاً ببنديم دچار اشتباه شده ايم. زيرا اين مقدار بسته بودن ديافراگم، باعث خواهد شد كه نور بسيار قليلي از آن عبور كند و از لحاظ كمي سرعت  ايجاد مزاحمت نمايد ( درختان در اثر وزش باد ممكن است تكان بخورند). بر عكس اگر روي بينهايت ∞ قرار داده شود  نه تنها از لحاظ بسته بودن ديافراگم اشكال پيش خواهد آمد بلكه نواحي نزديك، وضوح خود را از دست خواهد داد.

 طرز صحيح عمل عبارت از تنظيم ابژكتيف براي فاصله متوسط (درخت6) و قرار دادن ديافراگم بر روي درجه متوسطي (مانند 8 يا 11) است (تصوير 7).

زيرا بدين ترتيب ميدان وضوح از نواحي نزديك تا دورها گسترده خواهد شد بدون اينكه از عبور نور به حد زيادي جلوگيري شده باشد.

تصوير 7

نتيجه:

از آنچه كه گفته شد معلوم مي شود كه «عمق ميدان وضوح» به دو عامل زير بستگي دارد:

1 - ديافراگم -  هر چه ديافراگم بسته تر باشد بر عمق ميدان افزوده خواهد شد و بر عكس. از اين خاصيت در موارد     [50]      مختلف بخوبي مي‌توان استفاده كرد: مثلاً وقتي بخواهيد از شخصيتي كه پشت سرش شلوغ و در هم است پرتره‌يي بگيريد بدون اينكه آنها جلب توجه بيننده را بكند، كافي است دوربين را براي آن شخص ميزان كرده با ديافراگم كاملاً باز ( البته با رعايت سرعت متناسب) عكسبرداري كنيد ( تصوير 8)

تصوير 8

 

و اگر بخواهيد از موضوعي عكاسي كنيد كه بدون استثناء همه جاي آن بايد واضح باشد لازم است از ديافراگم بسته استفاده كنيد ( تصوير9).

هر دو  عكس فوق در يك نقطه و از يك موضوع معين تهيه شده با اين اختلاف كه در تصوير 12 ديافراگم كاملاً بسته بود و در نتيجه ميدان وضوح عميقي به وجود آمده كه از پلان اول شروع و تقريباً تا خيلي دورها ادامه دارد. اما در تصوير 13 دوربين براي فاصله مدل تنظيم گرديده و با ديافراگم باز عكس گرفته شده است كه به همين علت زمينه به كلي محو بوده و مدل را به خوبي نشان مي دهد .

 تصوير 9

 

پر واضح است كه طرز اخير در اين مورد صحيح‌تر مي باشد زيرا در آن ديگري اولاً توجه از موضوع اصلي به نقاط ديگر كشيده مي شود. ثانياً چنين به نظر مي رسد كه عكس مدل را بريده و روي عكس ساختمانها چسبانيده اند.

2 – فاصله دوربين تا موضوع – هر قدر اين فاصله بيشتر باشد ميدان وضوح عميقتر خواهد بود و برعكس (تصاوير 3- 4 – 5) .

بالاخره سومين و آخرين عاملي كه در عمق ميدان وضوح تأثير دارد فاصله كانوني ابژكتيف است، بدين شرح كه هر چه اين فاصله كوتاه‌تر باشد عمق * بيشتري ايجاد مي كند.( (* ) بطور خلاصه براي عمق ميدان وضوح، فقط، عمق گفته مي‌شود كه اصطلاح فرانسوي آن پرفوندور و انگليسي آن دپت است.)

نگاهي بدو جدول زير موضوع را روشن مي سازد :     [51]

عمق ميدان عدسي هاي 50 ميلي متري

و انتخاب ديافراگم

در موقع ميزان كردن به فاصله

22 : 1

11 : 1

8 : 1

6/5 :1

4 : 1

8/2 :1

ـ / 2 : 1

 

19/1ـ 86/0

49/1ـ 00/1

99/1ـ 20/1

00/3ـ 50/1

00/6 ـ 00/2

32 ـ 71/2

∞- 7/3

∞-  /5

13/1ـ 90/0

39/1ـ 06/1

81/1ـ 28/1

59/2ـ 63/1

59/4 ـ 23/2

9/11 ـ 16/3

∞- 61/4

∞- 5/7

09/1ـ93/0

33/1ـ 09/1

71/1ـ 34/1

40/2ـ 72/1

01/4ـ 40/2

7/8 ـ 52/3

67 ـ 4/5

∞- 10

06/1ـ 95/0

29/1ـ 12/1

64/1ـ 38/1

26/2ـ 79/1

64/3ـ 55/2

1/7ـ 86/3

25ـ 3/6

∞- 15

04/1ـ 96/0

26/1ـ 14/1

60/1- 41/1

18/2ـ 85/1

43/3ـ 67/2

3/6ـ 13/4

17ـ 0/7

∞- 21

03/1 ـ 97/0

24/1ـ 16/1

57/1ـ 44/1

12/2ـ 89/1

29/3ـ 76/2

9/5ـ 36/4

14ـ 7/7

∞- 30

02/1 ـ 97/0

23/1 ـ 17/1

55/1ـ 45/1

10/2ـ 91/1

23/3 ـ 80/2

67/5 ـ 47/4

1/13 ـ 1/8

∞  - 42

1 متر

2/1 متر

5/1 متر

2 متر

3 متر

5 متر

10 متر

∞

 

عمق ميدان عدسي هاي 85 ميليمتري

و انتخاب ديافراگم

در موقع ميزان كردن به فاصله:

22 : 1

16 :1

11 :1

8 : 1

6/5 :1

5/4: 1

 

26/1-83/0

61/1-96/0

80/1-02/1

22/2-13/1

69/2-24/1

55/3-39/1

57/5-61/1

97/8-80/1

∞- 11/2

∞-55/2

∞-06/3

∞- 38/4

18/1 ـ 87/0

47/1 ـ 01/1

63/1ـ 08/1

96/1ـ 21/1

32/2ـ 34/1

93/2ـ 52/1

17/4ـ 78/1

82/5ـ 02/2

44/11ـ 42/2

∞- 03/3

∞- 78/3

∞- 02/6

12/1ـ 91/0

38/1 ـ 06/1

51/1 ـ 14/1

79/1 ـ 26/1

08/2 ـ 44/1

56/2 ـ 64/1

45/3 ـ96/1

50/4 ـ 25/2

23/7 ـ 76/2

5/18 ـ 58/3

∞-69/4

∞- 75/8

08/1ـ93/0

32/1 ـ10/1

45/1- 18/1

70/1 ـ 34/1

96/1ـ50/1

38/2ـ 73/1

13/3ـ 08/2

96/3ـ 42/2

93/5ـ 02/3

79/11-02/4

57 ـ 48/5

∞- 1/12

6 0 / 1 ـ 15/0

8 2 / 1 ـ 3 1 / 1

0 4 / 1 ـ 1 2 / 1

3 6 / 1 ـ 9 3 / 1

88 / 1 ـ 55 / 1

5 2 / 2 ـ 0 8 / 1

1 9 / 2 ـ 9 1 / 2

1 6 / 3 ـ 7 5 / 2

8 1 / 5 ـ 6 2 / 3

4 1 / 9 ـ 6 4 / 4

4 2 ـ 4 3 / 6

∞ ـ2 / 7 1

40/1ـ 96/0

7 2 /1ـ41/1

83 /1 ـ32 /1

1 6 /1 ـ1 4 /1

4 8 /1 ـ 8 5 /1

0 2 / 2 ـ 4 8 / 1

2 8 / 2 ـ 5 2 /2

7 4 / 3 ـ 4 6 / 2

0 9 / 4 ـ 8 3 / 3

9 2 / 8 ـ 0 7 / 4

6 / 8 1 ـ 3 8 / 6

∞ ـ 4 / 1 2

1متر

2/1 متر

3/1 متر

5/1 متر

7/1 متر

ـ / 2 متر

5/2 متر

ـ /3 متر

ـ /4 متر

ـ /6 متر

ـ /10 متر

∞ متر

 

اين جدولها علاوه بر اينكه عمق را نسبت به فاصله كانوني ابژكتيف‌ها نشان مي دهند ضمناً آن را نسبت به دو عامل ديگر نيز تعيين مي كنند. يعني با مراجعه به آنها معلوم مي گردد كه اگر دوربين را براي فاصله معيني تنظيم كرده و ديافراگمي را انتخاب كنيم ميدان وضوح از چند متري شروع و به كجا ختم ميگردد.

مثال: با دوربيني كه فاصله كانوني ابژكتيف آن 85 ميلي متر است اگر مسافت 3 متر را تنظيم كرده و ديافراگم 11 را انتخاب كنيم ميدان وضوح از 25/2 متر تا 50/4 متر خواهد بود.

مدتي است كه در اكثر دوربينها اين جدول را بر حلقه ابژكتيف ثبت مي كنند و به يك نظر مي توان نتيجه را به دست آورد.        [52]