|
|
||
ورجاوند، پرويز. “تا به افسوس ننشستهايم، بافت يزد تختگاه كوير را دريابيم“. دوره 16، ش 193 (آبان و آذر): 2-17، تصوير. |
||
|
|
|
|
|
تا به افسوس نشستهايم ،بافت يزد ،
تختگاه كوير را در يابيم دكتر پرويز
ورجاوند استاد
دانشگاه تهران
در بخش نخست مقاله
« تابه افسوس ننشسته
ايم، بافت يزد تختگاه كوير را دريابيم »
نوشته محقق ارجمند اقار دكتر پرويز
ورجاوند پس از مقدمهاي به ويژگيها و
ارزشهاي بافت كهن يزد در رابطه با اقليم و
زندگي پرداخته شد.آنگاه توضيحي پيرامون
فضاي بافت كهن يزد داشتيم و در آخر به چشمانداز
شهر از فراز بامها اشاره شد. در اين شماره
قسمتهاي ديگر اين مقاله را همراه با
تصاويري از يزد به نظر خواندگان ارجمند ميرسانيم.
آب انبارها ،
پاكنهها و جوهاي يزد:
براي شهري چمن يزد كه ارزش آب بيش از
هر جاي ديگر در آن باتمام وجود احساس
ميشود، آب انبارها در بافت معماري آن ه حق
جايگاهي بس والا دارند، و در بيشتر محلهها
يكي از چند اثر مهم معماري است قلب محله را
تشكيل ميدهد. وجود گنبدهاي وسيع فراز
منبع، سردردهاي بلند و بالاخره چشم گير از
همه هواكش متعد پيرامون منبع كه چون
گلدسته مسجدها با طرحي زيبا و كشيدگي خوش
تناسب نظر را بسوي آسمان نيلگون توجه
ميسازد، همه وهمه مجموعهاي شكوهمند و
زيبا را عرضه ميدارند كه چون معبدي بزرگ و
مقدس هر رهگذري در باربر آن قدم آهسته
ميسازد و تحت تاثير جاذبه خاص آن قرار
ميگيرد. رهگذري كه از گرماي شديد نفس در
سينهاش حبس شده و تشنگي زبانش را چون
تخته سخت ساخته و لبهايش چون بيماري كه در
طب شديد ميسوزد داغمه بسته است، با شوق از
سراشيب پلكانها پائين ميرود تا با نوشيدن
جرعهاي آب و احساس خنكي در ژرفاي پلكانها
جاني تازه بيابد و يزدان را از نعمتي كه بر
او ارزاني داشته در دل ستايش كند. -
درباره آب انبارهاي يزد ميگويند كه
براي تصفيه آب آن موادي چون: |
|
مي
گفتند. در همين پاگردها است كه رهگذران دمي
آسايند و در گذشته در برخي از آنها قهوه چيهاي
دوره گرد سماوري ميگذارند و دستگاه چاي را
علم ميكردند و از رهگذران با صفا و لطفي خاص
پذيرائي ميكردند. درباره
توجيه ارزش و اهميت اين جوها و راه پله آب
انبارها مشكل بتوان چنانكه بايد حق مطالب
را بيان داشت، جز آنكه فرد خود از نزديك
آنها را ببيند و احساس كند. يعني آنكه پس از
ساعتها كار و تلاش و بعد از مدتي راه سپردن
در كوچه پس كوچههاي يزد در تابستان گرم و
تف زده اين شهر به جوئي ئ يا آب انباري برسد
و از ان پائين رود، آنوقت است كه ميتوانيد
تفاوت هاي هواي كوچعه و بن جوي و پلكان آب
انبار را چنانكه هست درك كند و لذت ببرد و در
چنان حالتي اسيت كه با آگاهي و شناخت لازم
قدرت خلاقه و هنر سازندگان اين آصثار را
ستايش خواهد كرد. - نكته جالب در باره تعدادي ازآب انبارهاي يزد آنكه با وجود لوله كشي آب، هنوز برخي از آنها مورد مصرف دارند و تابستانها مردم محل از آب بسيار خنك آنها كه كه زمستان از آب لوله پر ساختهاند استفاده ميكنند. |
|
خانههاي
قديمي يزد همه اعضاي به نسبت وسيع مستطيل
شكلي برخوردارند. در ميان صحن حياط حوضهاي
كشيدهاي قرار دارد كه دو طرف آنها را
باغچههاي مستطيل شكل با درختهاي انار در
بر گرفتهاند. اين سطحه آب و درختهاي
سرسبز اطراف آن بخصوص زماني كه درختها غرق
در گل انار هستند،منظرهاي جالب و
تماشائي بوجود مياورد. در
بيشتر خانهها مقابل ورودي كه در گوشه
حياط و يا در كنار يكي از دو ضلع كوچك صحن و
پنج دري قرار دارد كه گاه در مقابل آن ارسي
گذاردهاند و گاه مقابل آن باز است و صورت
يك تالار ايوان مانند با عمق زياد را دارد. بناهاي
سيه سوي ديگر بطور معمول دو طبقه هستند و
در بالا پنجرههاي كم عرض در داخل قابسازي
هاي زيبا بوصرت قوسهاي نيزه دار
خودنمائي ميكنند. پنجرهها را براي آنكه
آفتاب بدرون نيفتد چنان ساختهاند كه در
عمق 340 سانتي قابها قرار گرفتهاند. دور
قابهاي پنجرهها و درها را چفتي باريك از
گچ فرا گرفتهاند كه بر روي زمينه اصلي
سيمگل نماي بنا، جلوهاي خاص به مجموعه
ميبخشند. براي زينت بيشتر بنا بالاي درهاي
ورودي و زير نيزه قابهاي دور پنجرهها با
هنرمندي خاصي نوعي كار – بندي تزيني با
نماي قطار مقرنسها ايجاد كردهاند و
تمامي لبههاي برجسته آنها را با گچ مشخص
ساختهاندو در مجموع تابلوهائي ديدني
بوجود آوردهاند كه نه نها تكرار آنها چشم
را خسته نميكند بلكه نگاه انسان با شوق
سراسر بدنه بنا را به آرامي طي ميكند و لذت
ميبرند. درون
تعدادي از اطاقها، بخصوص آنها كه از فضاي
بيشتري بهرهمند هستند داراي تزئينات گچ
بري- آئينه كاري و نقاشي روي چوب است. خانه
هاي زد با وجود گرماي شديد تابستان و
بادهاي سوزنده كويري و سرماي نفوذ كننده
زمستان ، در هر دو فصل از چنان ويژگيهائي
برخوردارند كه ميتوانند راحتي و هواي
مطبوعي را به ساكنانش ارزاني بدارند. زيرا
كه از ديدرينترين روزگاران معمارران يزدي
با توجه به شناخت آگاهانهاي كه از شرايط
اقليمي و آب و هواي سرزمين خود اشتهاند،
درانتخاب مصالح براي ساختن خانهو ديگر
فضاهاي معماري كه زندگي در آنها جريان
داشته دقت كته سنجي خاصي بكار بردهاند. آنها
با وجود دسترسي داشتن به |
|
سردر
باشكوه يك آبانبار در يزد
|
بخشي
از مركز يكي از محلههاي قديمي يزد كه به
گونهاي ناموفق مورد دستكاري قرار گرفته
است. |
يك
خيابان جديد و بازماندهاي از يك اثر
ويران شده |
|
گونههاي
مختلف سنگ و مرمهاي خوش نقش، با وجود مهارت
داشتن در در ساختن آجر،هيچگاه از اين دو
پديده در جسم و نماي بنا بهره نبردهاند و
تنها خشت را بخدمت گرفتهاند، زيرا بياري
اين پديده ارزان قيمت ،خود را در ايجاد
فضاهائي محفوظ درباربر نفوذ گرما و سرماس
شديد تابستان و زمستان، فراوان موفق
ميديدند. آنها
با ساختن جرزها و ديوارهاي سطبر خشتي
توفيق آن يافتهاند تا به راحتي راه نفوذ
سرما و گرما را بداخل بنا سد سازند. همچنين
با ايجاد سقفهاي كاذب « خاونچه پوش» در
اطاقها، راه را بر نفوذ گرما از راه بام
نيز بستهاند. بالاخره آنكه با ايجاد زير
زمينهاي وسيع و بادگيرهاي بلند ، فضاي
خنك و دلچسبي را در جهنم بعد از ظهرهي يزد
براي اهل خانه فراهم ساختهاند. بحث
درباره ويژگيهاي ساختماني و هنري خانههاي
يزد و تشريح انواع نقشهها و نماسازي آها
با توجه به تعداد فراوان و تنوعي كه در
آنها بوجود دارد، مطلبي است كه پرداختن
بآن نياز به زماني وسيع و كاري جدي و اساسي
دارد و چيزي نيست كه بتوان آنرا در طي چند
صفحه مورد گفتگو قرار داد. ولي نكتهايكه
بايد بان اشاره كرد اينكه، يزدي همانقدر
كه در نمابيرون خانه رعايت هايت سادگي را
كرده و در تلاش چشم هم چشمي با همسايه
برنيامده است،است، درون خانه را كه در محل
گذران عمده ساعتهاي روز براي كدبانويان ،
كودكان و نوجوانان خانواده بود تا حد
امكان به گونهاي دلپذير و با رو با روح
آراسته و زينت كرده است. ساكنان خانه
ساعتهخاي كار و فعاليت و استراحت را در
فضائي سرشار از صفا و زيبائيهي چشم نواز
بسر ميبرند. وجود حوضهاي به نسبت وسيع و
باغچههي پيرامون آنها خاطره منطقه خشك و
كم آب كويري ار از خاطر ساكنان خانه بيرون
ميبرد و در عوض احساس زيستن درحيطي با
طراوت را برايشان ايجاد ميسازد . به اين
بيان ديگر اينكه درون خانه يزدي فضائي است
سرشار از زندگي و زيبائي.
|
در زمينه تغيير
بافتهاي قديمي، بخصوص در قسمتهاي اساسي آن
بايد تمامي جنبههاي زندگي مردم و چگونگي
رشد شهر و مبناي حيات اقتصادي آنرا در نظر
گرفت و بر اساس بررسيهاي علمي و همه جانبه
طرحهاي لازم را تهيه و بمورد اجرا گذارد.
زيرا كه ايجاد شيكههاي جديد و بدون مطالعه
در قلب بافت كهن شهر گذشته از لطمهايكه بر
پيكر يك شهر تاريخي چون يزد وارد ميسازد ،
از نظر حيات اقصادي شهر نيز ميتواند اثرات
منفي ببار آورد. در اين باره بي مورد نخاوهد
بود تا آنچه كه بر سر يزد آمده اشاره كنيم.
بازار بزرگ شهر كه مركز عمده فعاليت
اقتصادي شهر و منطقه را در بر ميگرفته و در
گذشته قلب شهر را تشكيل ميداده و با بافت
پيرامون خودبه گونهاي حساب شده و معقول در
ارتباط بوده است. در هر بخش و راستهاي از
آن گروه معيني از بازرگانان و اهل حرفه و فن
بكار و كسب مپرداختند تمامي آن از رونق لازم
بهرهمند بوده است. ولي از زماني كه بدون
كوچكترين مطالعه و بررسي با كشيدن خيابان
شاه، بازار را دو نيمه ساختهاند، پيوند و
همبستگي بين واحدهاي مخاتلف آن را از ميان
رفته و بتدريج تعدادي از دكانها به دو طرف
خيابان جذب شده و در حال حاضر دربرابر رونق
مناسب قسمت بالاي بازار، قسمت پائين آن
بوضعي نامناسب دچار گشته و فعاليت آن روز
بروز كاهش مييابد. همچنين با وجود رونق فعاليت در
زمينههاوي چون: پارچه، فرش، و خشكبار،
بدليبل آنكه بازارها و راستههاي مربوط
فاقد شبكههاي ارتباطي كافي و كشش لازم
هستند، اكثر ميروند تا حيات فعال خود را از
دست بدهند از اينرو ضرورت دارد با توجه به
اوضاع و احوال خاص زمان و تغييراتي كه درسطح
شهر به عمل آمده، نسبت به فراهم ساختن
موجبات ادامه حيات فعال اين واحدها اقدام
شود. از جمله آنكه با استفاده از
كاروانسراها و باراندازهاي قديمي اطراف
همين بازارها و راستهها ترتيبي فراهم
ساخت تا امكان رسانيدن ساده و آسان محصولات
به آنها فراهم آيد و شبكههاي ارتباطي آنها
با خيابانهاي پيرامون به راحتي در ارتباط
باشند. باشد كه موجبات ادامه فعاليت سالم
آنها فراهم آيد و زندگي را از دست ندهند. |
|
تصويري از نورگير و كاربنديهاي زير سقف بناي باغ دولتآباد يزد |
تصويري از نورگير و رسمي بنديهاي زيبايي زير سقفهاي بناي باغ دولت آباد. |
تصوير نقش و نگرهاي مشبكي داخل طاقنماها |
پاورقيها
1 – در يزد با وجود
اينكه جنس خاك كف بيشتر گذرها از شن روان
بوده با اينحال چنانكه گفته شد از ديرباز
اغلب آنها سنگفرش بوده است. در بررسيهاي كلي و
اجمالي كه در اين باره صورت گرفته در برابر
بيشتر خانهها و هشتيها باسه نوع سنگفرش
برخورد گرديده كه عبارتند از : الف-
سنگفرش به صورت قلوه سنگهاي درشت و نامرتب
خاص محلههاي كمدرآمد، نشانههايي از
اين نوع سنگفرش هنوز در محله فهادان و شاه
كماليه وجود دارد. ب – سنگفرش با سنگهاي
قلوه متوسط بدون طرح يا با طرحهاي ساده. پ- سنگفرش خانههاي
اعياني با ريگهاي ريز و طرحهاي هندسي
جالب و متنوع. (اطلاعات مربوط به سنگفرش
كوچههاي يزد توسط دوست عزيز آقاي مهندس
فتحنظريان رياست محترم دفترفني كرمان در
اختيار اينجانب گذارده شده است.) |