ذكاء، يحيي. "خاوران نامه، نسخه خطي و مصورموزه‌ي هنرهاي تزئيني." دوره2، ‌ش20 (خرداد43): ص 17-29، تصوير.

خلاصه:شرحي برموضوع اصلي كتاب، داستانهاي خيالي ازسفرها وجنگهاي حضرت علي و يارانش ـ درباره ايراني بودن داستانها، معرفي نويسنده كتاب، نسخ خطي اين كتاب ـ مشخصات نسخه موجود درموزه‌هاي هنرهاي تزئيني، مشخصات جلد، صفحات ونقاشي‌هاي درون كتاب، نظر متخصصان اروپائي، شرحي درباره سبك كار صفحات نقاشي شده، نقدي برشيوه نقاشي ونقاشاني كه احتمالأ برروي اين كتاب كار نموده‌اند.

 

 

خاوران نامه

نسخه خطي و مصور موزه هنرهاي تزئيني

يحيي ذكاء رئيس موزه‌هاي مردم شناسي

در آغاز تشكيل موزه هنرهاي تزئيني، در ميان آثار و اشيائي كه از مرحوم عبدالله رحيمي براي موزه خريداري گرديد، نسخه خطي و مصور كهني (اواخر سده نهم هجري) از خاوران نامه بود، كه اينك يكي از قطعات و آثار جالب و پر ارزش موزه مزبور به شمار مي آيد.

كتاب خاوران نامه يك مثنوي حماسي است كه در آن افسانه‌ها و داستانهاي خيالي از سفرها و جنگها و دلاوري‌هاي حضرت علي بن ابيطالب (ع) و يارانش مالك اشتر و ابوالمحجن در سرزمين خاوران، با شاه خاور به نام «قباد» و شاهان بت پرست ديگر به نام «طهماس» شاه و «صلصال» شاه و سپاه ديوان و اژدها به نظم كشيده شده است.

آقاي دكتر ذبيح الله صفا در «كتاب حماسه سرايي در ايران» درباره اين افسانه‌ها مي نويسد: «در باب امام اول شيعيان، ميان شيعه تدريجاً داستانهايي پديد آمده كه بعضي از آنها مبني بر حوادث تاريخي يعني جنگهاي او در حيات محمد بن عبدالله صلعم و هنگام خلافت و شجاعتهاي وي است منتهي به تدريج عناصر داستاني بر آنها افزوده شده است. برخي ديگر از داستانها به كلي دور از حقيقت تاريخي و افسانه محض است كه اندك اندك ميان ملت ايران بر اثر اخلاص شديد اين قوم نسبت به حضرت علي عليه السلام و درآمدن او در صف پهلوانان ملي، وجود يافت، مانند داستان پهلواني‌هاي وي در سرزمين خاور كه در خاوران نامه مي بينيم».

ولي گويا اين افسانه‌ها ريشه در اساس كهن ايراني داشته، سپس تغييراتي در آن داده، به حضرت علي (ع) منسوب داشته اند و سراينده مثنوي نيز مدعي است كه اصل آن عربي بوده و وي آنرا به شعر فارسي در آورده است:

چو بر سال هشتصد بيفزود سي                                      شد اين نامه ي تازيان پارسي

باز در اين مورد آقاي دكتر صفا معتقدند كه «خاصيت بيشتر كتب حماسي (ملي، تاريخي ديني) ايرانست كه لامحاله  مبتني و مستند  بر اصلي بوده و سازندگان آنها مستقيماً در جعل روايات و احاديث دخالتي نداشته اند».

خاوران نامه در حدود22500 بيت به وزن وتقليد شاهانه فردوسي سروده شده و چنانكه ابن حسام ناظم آن اشاره كرده است به سال 830 هجري قمري نظمش خاتمه يافته و بنا به نوشته محققان آخرين تقليد مهم و قابل ذكري است كه از شاهنامه فردوسي بعمل آمده است.

 

 

مولانا محمد بن حسام الدين الخوسفي معروف به «ابن حسام» از مردم«خو سف» قهستان خراسان بوده و در همانجا تولد يافته است و خوسف ديهي است كه تقريباً در كرانه كوير لوت در حدود مرز خراسان و كرمان واقع شده و اكنون جزو بيرجند و قاينات است.     [17]

آقاي علي نقي منزوي در كتاب «فرهنگ‌نامه‌هاي عربي به فارسي» درباره‌ي خاندان ابن حسام مي‌نويسد: «از سده هشتم و شايد هفتم تا روزگار صفويان، اين خاندان در قهستان به شعر و ادب و در عين حال به واعظي و پيشوايي شهرت داشته‌اند و از منظومات ايشان كه بيشتر به لهجه عاميانه ميباشد تشيع و گاهي غلوّ نمودار است و گويا تحت تأثير عقايد اسماعيليان بوده‌اند».

ابن حسام مردي زراعت پيشه و كشاورزي بوده و در خوسف با قناعت و گوشه گيري روزگار بسر برده و به شاعري مي‌پرداخته است چنانكه خود در اين باره سروده: 

بيك قرص جو تـا شب از بـامـگاه                                     قناعت نمايم چو خورشيد و ماه

شكم چون بيك نان توان كرد سير                                    مـكـش مـنت سفـره ي اردشيـر

 صفحه اول خاوران نامه ـ موزه هنرهاي تزئيني

 

دولتشاه سمرقندي در تذكرة الشعراي  خود (892 هـ . ق.) درباره ابن حسام چنين نوشته است:«ملك الكلام مولانا محمد حسام الدين المشهور بابن حسام به غايت خوش‌گوست و با وجود شاعري، صاحب فضل بوده و قناعتي و انقطاعي از خلق داشته. از خوسف است من اعمال قهستان و از دهقنت نان حلال حاصل كردي و گاو بستي و صباح كه به صحرا رفتي تا شام اشعار خود را بر دسته بيل نوشتي و بعضي او را ولي حق شمرده اند و در منقبت گويي در عصر خود نظير نداشت      [18]      و قصايد غرَّا دارد و اين قصيده در نعت رسول رب العالمين صلعم او راست كه بعضي از آن قلمي ميشود:

اي رفـته آستان تـو رضوان بـآستين                                  جاروب به فرش مسند تو زلف حور عين

توفي ابن حسام في شهور سنه خمس و سبعين و ثمانمأيه (875) من الهجرة النبويه».

منظومه‌ي حماسه اين حسام بيشتر به نام «خاور نامه» معروف است ولي خود شاعر آن را «خاوران نامه»  ناميده و گفته است :

مراين نامه را «خاوران نامه» نام                                      نـهادم كه ايـن شـد تـمـام 1

آنچه پيداست نسخه هاي خطي خاوران نامه، چندان زياد نيست يك نسخه مصور از آن كه به تاريخ 1097 هـ .ق. كتابت شده در موزه بريتانيا تحت شماره 766/19 Add. محفوظست كه به خط نستعليق درشت نوشته شده و داراي 362 ورق مجّدول و 156 قطعه مينياتور به شيوه هنديست. كاتب نام خود را «مولچند ملتاني» نوشته و نام كمال الدين خان نيز در آن ديده مي شود كه گويا نام صاحب اصلي نسخه بوده است و از توافق تعداد مجالس نقاشي شده مي‌توان احتمال داد كه از روي نسخه موزه هنر هاي تزييني نوشته و مصور شده است.

نسخه مصور ديگري نيز از خاوران نامه در كتابخانه كلكته در هند نگاهداري مي‌شود     [19]      كه متأسفانه از خصوصيات نسخه آن اطلاع كافي در دست نداريم.

 علي و يارانش در مسجد. خاوران نامه ـ موزه هنرهاي تزييني 17×5/20 سانتي متر

اما كهن‌ترين نسخه از خاوران نامه كه تاكنون شناخته شده، همين نسخه ي موزه‌ي هنرهاي تزييني تهرانست كه محتملاً به سال 854 هـ . ق. يعني در حيات شاعر نوشته شده و تقريباً شش سال پس از مرگ او مصور گشته است.

نسخه‌ي فوق ، پيش از آنكه وارد موزه هاي هنرهاي تزييني شود، متأسفانه شيرازه‌اش از هم گسيخته و قطعاتي از نقاشيهاي آن به تملك بعضي مجموعه‌داران خصوصي و كتابخانه‌هاي اروپا و امريكا در آمده است كه از آنها در بحث راجع به مينياتورها گفتگو خواهيم كرد.

نسخه مورد بحث ما كه در وضع حاضر تحت شماره«7570» در موزه هنرهاي تزييني محفوظ است، شامل 645 ورق كاغذ ختايي (به قطع 5/27×5/38 سانتي متر) است  گويا در اصل 685 ورق بوده كه ورق اول آن تعمير شده و صفحه اول داراي شمسه‌ي مدور و مذهبي است كه در وسط آن در متن طلايي به قلم ثلث با سفيدآب عبارت «كتاب خاور نامه» نوشته شده و صفحه‌هاي دوم و سوم داراي سر لوح هاي مـّذهب و جدولهاي زرين است و در دو صفحه دوم و سوم در هر صفحه به خط نستعليق متوسط 18 بيت كتابت شده و بين السطور طلا اندازي گرديده و مطلب چنين آغاز يافته است:

 قطعه‌اي از نقاشي هاي اوايل خاوران نامه ـ 5/19*5/20 سانتيمتر

نـخستين بـدين نـامـه دلگشـاي                                        سـخن نـقش بستـم بـه نـام خداي

صفحه هاي ديگر كتاب نيز كاملاً جدول كشي شده (5/20 × 5/28 سانتي متر) و هر صفحه به چهار ستون تقسيم گرديده و عنوانهاي به آب زر نوشته شده است. در بعضي از صفحه‌ها كه متأسفانه شيرازه شان از هم گسيخته است جابجا به مناسبت موضوع متن، نقاشيهاي نسبتاً بزرگي انجام گرفته كه گاهي نصف صفحه را پر ساخته است.

شاعر در آخر كتاب در زير عنوان «گفتار درختم كتاب» سروده است:        [20]

به پـايـان رسـانيـدم اين داستـان                              بـه سـر بـردم ايـن نـامه  بـاستـان

گل تـازه كشـتم بـه بـاغ سـخن                               مـعطـر شـد از وي دمـاغ  سـخن

 كشتن دلدل شير را . خاوران نامه ـ 5/16*5/20 سانتيمتر

 

اگر بـگـذري بـر گلـستـان مـن                               گل و لالـه بـينـي بـه بـستـان من

بـهاري چـو  بـاغ ارم تـازه روي                              چو فردوس فردوسي از رنگ و بوي

چـو فـردوسي آمد درين بوستان                               بـهشتـي بـهشت  از  پـي  دوستـان

مـرا نيـز انـديشـه شـد ره نـماي                              بـديـن روضـه خـرم  و دلـگشاي

ز مشك سيـاه و حـريـر سپيـد                                 كشيـدم بسـي نقـش بيم و امـيد

بدين نـامـه آراسـتم خـامه را                                    بـه عنـوان رسـانيـدم اين نامه را

سپاس از نگارنده خوب و زشت                                كـه نگذاشتم نـامـه را تـا نـبشـت

بـه پـاي آمـد اين نـامه نامدار                                   بـر نـامـه  داران  ز مـن يـادگار

چو بر سال هشتصد بيفزود سـي                                شـد ايـن نـامـه تـازيـان پارسي

مَـر اين نامه را خاوران نامه نـام                                 نهـادم كه در خاوران شـد تمـام

……. …………………….                                    ……....……………………..

نميـرد دل پـاك ايـن حسـام                                     كه زنده‌ست او را بدين نامه  نام

اگر طوسـي از شاهنـامه سُخـُن                                   بـه آرايـش رسـتم افـكنـد بـُن

سخن در بلندي به جايي رساند                                   كه انـديشه از‌درك آن باز مـانـد

ولي نـامه من به نـام علي است                                   مي صافي من ز جـام علـي است

……………………………                                         …………………………...

من آن يوسفـم كز عزيـزان دور                                   نديدم به جز رنج و خواري و جور

              همه سال و مه روي در گوشه اي                                 قنـاعت  نـمـايـم  بـكم تـوشـه اي         [21]

 

 

به يك قرص جو تا شب از بـامگاه                               قنـاعت نـمايـم چو خورشـيد و ماه

شكم چون به يك نان توان كرد سير                              مـكـش   منـت   سـفره   اردشـير

……………………………...                                   …………………………......

كـرم  گويي انـدر قـهستـان نبـود                                  زبان را نگه دار از اين جست و جوي

دلا با كه داري تواين گفت و گوي                                 كـه در وي بـده بـود و بسـتان نبود

پس از ابيات فوق در انتهاي صفحه آخر داخل يك قطعه تذهيب مربع مستطيل وسط ترنج اسليمي با سفيداب نوشته شده:

«كتِبَ خدمة الشريفة  المولَّويه في سنة اربع و خمسين و ثمانمايه»

و اوراق كتاب با جلد سوخت ساده جدول دار از تيماج مشكي مايل به قهوه اي پوشيده شده است.

كشتن اميرالمؤمنين علي عليه السلام اژدها را ـ خاوران نامه ـ 5/16*5/20 سانتيمتر

اين نسخه در ابتدا يعني پيش از متلاشي شدن داراي 155 قطعه نقاشي بوده ولي اكنون تعداد نقاشيهاي باقي مانده آن فقط به 115 قطعه مي رسد كه 97 قطعه آن در آغاز تشكيل موزه توأم با متن كتاب خريداري شده و 18 قطعه ديگر به كوشش نويسنده اين گفتار كه سابقاً سمت مديرت موزه مزبور را داشت توسط آقاي خليل رحيمي برادر مرحوم عبدالله رحيمي در آمريكا از مجموعه‌داران خصوصي خريداري و به ايران عودت داده شده، به نسخه منضم گشته است. ولي هنوز 40 قطعه ديگر از اين مينياتورها دردست كتابخانه‌ها و مؤسسات و مجموعه‌داران اروپايي و امريكايي به شرح زير باقي است:

1ـ كتابخانه چستر بيتي: (Chester Beatty) در دوبلين Dublin (7 قطعه)

2ـ مجموعه‌ي خانم و آقاي دكتر:Maurice  Schlman در Boston          [م 22 ]

3ـ مؤسسه‌ي اولسن (Olsen) در Bridgeport

4ـ مجموعه‌ي آقاي : Edwin Binney در Brookline

5ـ موزه‌ي هنرها و مجموعه خصوصي در Cambridge

6ـ مجموعه‌ي خانم و آقاي دكتر:William P. Wood در Haverford

7ـ مجموعه‌ي خانم و آقاي دكتر:Leland C. Wyman در Naw York

8ـ مجموعه‌ي خانم و آقاي دكتر:Michael D Doe و مجموعه خانم و آقاي دكتر W.Kelly Simpsom در New Haven

9ـ مجموعه‌ي خانم و آقاي Moses Alers در Salem

چون تاريخ كتابت نسخه و مينياتورهاي فوق همزمان با سلطنت تركمانان آق قويونلو و قره قويونلو در ايرانست و داراي شيوه معين و مشخصي است از اين رو متخصصان اروپايي، سبك نقاشي آن را «سبك تركمان» ناميده‌اند. ليك در مورد محل نشأت و مركز پيدايش اين سبك همه آنان همدستان نيستند. گروهي همچون «بلوشه» Bloshet و «كونل» Kuhnel آنرا منسوب به هرات، و گروهي همچون «شولز» Schulz و «بينيون» Binyon و «ويلكين سن» Wilkinson و «گري» Gray منسوب به غرب ايران و كساني هم «شرودر» «Schroeder   »منسوب به تبريز مي‌دانند، ولي «رابين سن» نويسنده قهرست نقاشي هاي ايراني در كتابخانه «بادليان» اكسفورد معتقدست كه يافتن محل قطعي نشو و نماي اين شيوه غير ممكن است ولي علي‌الظاهر بايد از شمال يا شمال غربي ايران باشد و حتي ممكن است از شيوه نسبتاً ساده اي بعضي از نقاشي هاي زمان شاهرخ اخذ و اقتباس شده باشد .     [23]

 صفحه آخر خاوران نامه ـ موزه هنرهاي تزييني

آنچه در پيرامون نام و عنوان اين شيوه بايد بگوييم اين است كه اين گونه نامگذاري بر روي آثار و مكتبهاي هنري ايران، چندان صحيح به نظر نمي رسد، مثلاً «شيوه مغولي» كه همواره از طرف محققان و تاريخ هنر نويسان، در نقاشيهاي ايراني عنوان مي شود يك نام جعلي و نادرستي بيش نيست زيرا ما مي دانيم كه نه مغولها پيش از تاختن به ايران، سابقه‌يي در نقاشي داشته اند و نه داراي شيوه و سبك معيني بوده اند كه آنرا در نقاشي ايران نفوذ دهند و نه نقاشان ماهري داشتند كه مبتكر شيوه نوي در نقاشي  گردند، بنابراين «شيوه مغولي» تنها يك اصطلاح ساختگي و بدعتي است كه از طرف هنر شناسان اروپايي در تاريخ نقاشي ايران گذاشته شده است و از اين قبيل است «شيوه تركمان»  كه براي نقاشي‌هاي سده هشتم و نهم ايران جعل كرده اند.

 پا بوسي ابو المحجن ـ خاوران نامه ـ‌16×5/20 سانتيمتر

 زيرا تركمانان نيز مانند مغول جز اينكه در اين سرزمين چند سالي فرمانروايي كرده و بعضي از پادشاهان نيز مشوق هنرمندان و نقاشان بوده اند، كاري در زمينه نقاشي انجام نداده اند كه مستلزم آن باشد كه نام آنان بر  روي شيوه هاي هنري ايران گذاشته شود، همه اين سبكها و شيوه هاي مختلف در نقاشي و هنرهاي ديگر، ادامه هنرهاي قديم و پديد آورده‌ي خود ايرانيان است كه بر اثر مرور زمان و نفوذ شيوه هاي گوناگون از كشورهاي همسايه مانند بيزانس و چين و هند و غيره، و ابداع و تفنن هاي استادان كار، تحولات و تغييراتي يافته به صورتهاي مختلف جلوه‌گر گشته است مثلاً برخي از سبكها در مراكز هنري و شهرهاي بزرگ و دربارهاي پادشاهان مختلف و ثروتمند پديد آمده در دست نقاشان ماهر پخته شده، ترقي كرده است و برخي شيوه هاي فرعي در ولايات و شهرهاي كوچك و دستگاههاي حكام و امرا بوجود آمده، خصوصيات محلي خود را حفظ كرده است و به همين علت است كه گاهي در يك زمان چندين شيوه‌ي مختلف به‌چشم مي‌خورد. گاهي نيز ظهور يك نابغه ي هنري و تغيير يافتن راه و رسم موجود، باعث مي گردد كه شيوه‌ي جديدي بوجود آمده، از طرف هنرمندان ديگر تبعيت  شده، عموميت يابد.

بنابر اين در نام گذاري      [24]      اين سبكها و شيوه‌ها، بنظر نويسنده اين گفتار، اگر توجه به عصر و زمان و محل و استادان كار داشته باشيم و از آنچه كه كلي تر است در نام گذاري استعانت جوييم، بسيار شايسته تر و برازنده‌تر از گذاشتن نام اقوام و سلسله‌ها بر روي آثار و اشياء و شيوه هاي هنري نو، ضايع نخواهد ماند.

بهر حال، چنانكه گفتيم، متخصصان نقاشيهاي ايراني، شيوه هاي نقاشيهاي خاوران نامه را «تركماني» ناميده، آنها را ساخته ي دست هنرمندان شيراز مي پندارند.

از نمونه‌هاي اين شيوه تا كنون چندين نسخه خطي و مصور، معرفي و شناخته شده است، از جمله كهنترين نسخه‌يي كه نقاشيهاي آن باين شيوه انجام گرفته است شاهنامه ي بي تاريخي است كه اكنون در موزه بريتانياست متن آن در شش ستون نوشته شده است. يكي ديگر شاهنامه ديوني مارلDunimarli  مورخ 850 هـ . ق. است كه در مازندران نقاشي شده و ديگر خمسه نظامي كه به سال 850 هـ . ق. در ابرقو پرداخت شده و اكنون در كتابخانه دانشگاه پرينستون در امريكاست  و ديگر جنگي است مورخ به سال 873 هـ . ق. كه در شيروان(شماخي) مصور گشته است.

 در آمدن علي به داخل چاه و شكستن مي خاوران نامه.اين مينياتور رقم «فرهاد» دارد ـ 16×5/20 سانتيمتر

 

 

ولي مهمترين نسخه از اين شيوه، همين خاوران نامه موزه هنرهاي تزييني تهرانست كه به علت كثرت مجالس و نقاشيها و تنوع آنها مرجع قابل توجهي براي مطالعه خصوصيات اين شيوه است. بر اثر ممارست و دقتي كه نويسنده اين گفتار، در چگونگي يكايك نقاشيهاي اين نسخه به عمل آورده است، چنين گمان مي‌برد كه در مصور ساختن صفحات اين كتاب، سه نفر نقاش يا بهتر گوييم يك استاد و دو شاگرد دست  داشته‌اند و اين موضوع كاملاً از مقايسه جزئيات صورتها  و طرز قلمزنيها و رنگ آميزيها و صحنه سازيها و تركيب بنديها، محسوس و هويداست. در چند قطعه از نقاشيها نيز در گوشه‌هاي پايين رقم بسيار ريز و كمرنگي بشكل«كمترين بندگان فرهاد« 881» و «892» نيز ديده مي شود كه برخلاف پاره‌اي سوءظن هاي اظهار شده، مي توان آنها را درست و دست نخورده دانست، و در فاصله صد سال، بين جنيد بغدادي (حدود 799 هـ .ق.) و بهزاد (حدود 894 هـ .ق.) اين تنها مورد و نسخه اي است كه داراي رقم نقاش است.     [25]

«فرهاد» نقاش معروفي نيست و نويسنده تا آنجا كه ميسر بود براي شناختن اين هنرمند و يافتن نشاني از او به مدارك گوناگون مراجعه كرد ولي هر چه بيشتر جست كمتر يافت. با اين همه شكي نيست كه از نظر هنري در عصر و شهر خود داراي لياقت قابل توجهي بود و براي اثبات همين لياقت فوق العاده خود بوده است كه جرأت به خرج داده بعضي از اثرهاي خود را رقم زده است.

 حضرت علي سوار بر اسب ابلق خاوران نامه ـ در گوشه نقاشي رقم «كمترين بندگان فرهاد 892» ديده مي شود

از مقايسه قطعات نقاشي كتاب چنين دانسته مي شود  كه «فرهاد» به دو نفر ديگر كه در مصور ساختن كتاب شركت داشتند، سمت استادي داشته و در كار خود به نسبت آنها مهارت كافي اندوخته بوده است و در بعضي از قطعات نقاشي نيز، طراحي يا به قول نقاشان ايراني «هيولا» از او و رنگ آميزي و ساختن جزئيات از شاگرد آن است و همچنين در نقاشي بعضي از قطعات، يك نوع بي دقتي و سهل انگاري ديده مي‌شود كه باعث تعجب بيننده مي‌گردد و چنين مي نمايد كه نقاشان گاهي در ساختن و رنگ آميزي بعضي مجالس حتي از شاگردان تازه كار خود نيز كمك گرفته‌اند.

چنانكه گذشت از «فرهاد»، نام و نشاني در جاي ديگر نيست و در كتابهاي ايراني مربوط به هنرمندان و نقاشان نيز ذكري از او به ميان نياورده اند، با اين همه نويسنده گمان ميبرد كه بعضي  يا همه نقاشي‌هاي نسخه شاهنامه اي كه در موزه بريتانيا تحت شماره «188 و 18.Add»  محفوظ و از نظر تاريخ كتابت (891 هـ . ق.) كاملاً همزمان با نسخه مورد بحث ماست، اثر اين استاد است ولي جاي تعجب است كه با همه هم شيوگي و هم‌زماني و قرابت طرز كار و نوع قلم‌زني، و حتي تطابق جزئيات نقوش مجالس اين شاهنامه با خاوران نامه، چگونه هيچ يك از متخصصان فن سربازيل‌گري هم كه سمت موزه‌داري قسمت شرقي موزه بريتانيا را دارد و شاهنامه در اختيار و در دسترس اوست، در بحث راجع به اين شيوه حتي به عنان نمونه و مقايسه هم يادي     [26]     از اين نسخه نكرده و ملتفت اين قرابت محسوس نگرديده‌اند.  

حضرت علي سوار بر دلدل در حال جنگ خاوران نامه

 

حضرت علي سوار بر دلدل در حال جنگ. خاوران نامه. اين تصوير و تصير بعد توسط دو نفر ديگر از نقاشان گرفته شده است

شاهنامه مزبور بنا به نوشته ريو در فهرست كتب خطي موزه ي بريتانيا، داراي 500 برگ به قطع 4/3  13  در 2/1  9 اينچ است كه در هر صفحه 25 سطر در چهار ستون مذهب به قلم نستعليق متوسط نوشته شده و داراي سرلوحه هاي طلايي و عنوانهاي پركار است و تاريخ كتابت آن جمادي‌الثاني 891 هـ . ق. قيد شده است. نسخه حاوي 72 قطعه مينياتور متوسط به شيوه ايراني است كه در حدود نصف صفحه جا گرفته و نام كاتب غياث الدين بن بايزيد صراف ذكر شده است.

نويسنده اين گفتار بر خلاف سربازيل‌گري و ديگران كه نقاشي‌هاي خاوران نامه‌اي مورد بحث را از هنرمندان شيراز و در شيوه تركمان مي دادند، بنابر چند دليل، كه متأسفانه هنر شناسان فوق توجهي به آنها نكرده‌اند، آن را اثر هنرمندان هرات و به شيوه نقاشيهاي اواخر سلطنت شاهرخ كوركاني مي‌داند.

دليل اول آنكه : از نظر موضوع كتاب، مسلماً‌در  قرن نهم اين نسخه در محلي نوشته و مصور شده كه در آنجا توجه خاصي به مناقب علي بن ابيطالب و معجزات و خوارق عادات وي، وجود داشته و يا به عبارت ديگر يك نوع تشيع بلا رفض پيش از  صفويه در ميان مردم آن نواحي شيوع داشته است و اين محل بنابه اطلاعات تاريخي كه در دست داريم، شهر شيراز كه مردم آن در اين زمان، در تسنن تعصب خاصي داشته‌اند نمي‌تواند باشد.     [28]

دوم آنكه، بنابه تصريح عبارت آخر كتاب، اين نسخه براي كتابخانه يكي از خانقاه‌هاي فرقه‌اي مولـَّويه نوشته شده كه در اين قرن، مراكز مهم آن در حدود شمال خراسان و حوالي قونيه بوده است و  اين شعبه از مسلك تصوف، هيچگاه در جنوب ايران و فارس پيرواني نداشته است.

 كيخسرو سوار بر كشتي در تعقيب افراسياب . شاهنامه موزه بريتانيا (891 هـ . ق.) جزئيات اين مينياتور با تصوير عمرو اميه از خاوران نامه كه در موزه متروپوليتين محفوظ است به خصوص از نظر بادبان و كشتي بان و صورتها قابل مقايسه مي باشد

 عمرو اميه كافران را به دريا مي ريزد. خاوران نامه، موزه متروپوليتين نيويورك ـ 5/27*8/16 سانتيمتر

 

بنابراين اين نسخه يا بايد در مراكز مولويان تركيه عثماني نوشته و نقاشي شده باشد و يا در شهرهاي خراسان و حوالي هرات، چون هيچ شباهتي از حيث خط و ربط و تذهيب و نقاشي به كتب و مينياتورهاي عثماني ندارد، پس بايد از خراسان و هرات باشد.

دليل سوم خصوصيات خود نقاشيها و مجالس است كه با كتابهاي  نوشته شده در هرات و خراسان  بيشتر شباهت دارد تا نواحي ديگر. چنانكه نقاشيهاي نسخه معادل بر شبيه آن يعني شاهنامه موزه بريتانيا كه شرح خصوصيات آن گذشت ، در مقاله پروفسور كونل در كتاب Survay of Persian Art از مكتب هرات دانسته شده كه البته صحيح است، بنابراين اگر ما محل كتابت و مصور كردن شاهنامه مزبور را به دست آوريم، خود به خود محل كتابت و نقاشي خاوران‌نامه نيز دانسته خواهد شد.

 آمدن حضرت علي پيش شاه خاوران براي خلاصي قنبر. جزئيات مجلس سازي اين تصوير با تصوير ملامت كردن هرمز. از شاهنامه موزه بريتاينا قابل مقايسه است

ملامت كردن هرمز فرزند خود را ـ شاهنامه موزه بريتانيا

 حضرت علي در مهماني سفيان خاوران نامه 5/20*18 سانتيمتر

در پايان مقاله، براي مقايسه و سنجش نقاشيهاي اين دو نسخه، دو مجلس از شاهنامه و دو مجلس از خاوران نامه را در برابر هم قرار مي دهيم تا دانسته شود كه ادعاي نويسنده اين گفتار، تا چه اندازه صحت دارد و به چه مناسبت و علت، نقاشي‌هاي اين شاهنامه را نيز از «فرهاد» نقاش مذكور مي‌داند.      [29]

پي نوشت:

1 در نسخه هاي ديگر«نهادم بر آنگه كه كردم تمام»  آمده است . فاضل ارجمند آقاي دكتر محمد جعفر محجوب كه در زمينه داستانها و افسانه هاي شرقي ايراني مطالعات و تبحر كافي دارند در اين مورد معتقدند كه «خاور نامه» نام متن منشور و «خاوران نامه» نام متن منظوم آنست.