كريمي، علي. "شيوه‌هاي مختلف مينياتورسازي ايران". دوره2، ش20 (خرداد43): ص 48-54، تصوير.

 

 

خلاصه:معمول شدن لغت مينياتور درايران ـ درباره انواع شيوه‌هاي مختلف مينياتور ايراني: مينياتور تمام رنگ جسمي و شيوه تهيه رنگهاي مورد مصرف، مينياتور آبرنگ روحي ـ مينياتور سياه قلم رنگي، مينياتور سفيد قلم، تشعير، مينياتور رنگ روغن، مينياتور زيرروغني.

شيوه‌هاي مختلف مينياتورسازي ايران

علي كريمي

در شماره‌هاي گذشته اين مجله، راجع به لغت مينياتور كه از زيان فرانسه در ايران متداول شده توضيح كافي داده شد و روشن گرديد كه اين لغت از اوايل قرن بيستم به علت فعاليتهاي مداوم هيئت علمي و باستان شناسي فرانسوي در ايران و جمع آوري آثار نقاشي هاي قديمي كه توسط عتيقه فروشان و دلالان آنها در كليه شهرها و قصبات ايران به جستجو مي پرداخته اند عامه فهم و رايج گرديد. امروزه نيز در تمام كشورهاي شرق و غرب، نقاشي هاي ظريف و تصاوير كتب خطي و ريزه كاريهاي محلي و ملي را مينياتور مي نامند.

مثلاً بجاي اينكه بگويند، نقاشي ايراني ـ نقاشي ژاپني ـ نقاشي چيني ـ نقاشي هندي و غيره، مي گويند، مينياتور ايراني ـ ژاپني ـ چيني ـ هندي و

بدون شك در كشورهاي غير اروپايي نيز از همان اوايل قرن بيستم لغت نقاشي به سبكهاي كلاسيك و امپرسيونيسم كه از اروپا اقتباس نموده بودند اطلاق شده است.

از نيمه دوم قرن بيستم تا كنون علاوه بر دو لغت نقاشي و مينياتور، لغت مدرن نيز در جهان متداول شد و اين لغت سوم منحصراً به شيوه هاي نقاشي كه بعد از دوره امپرسيونيسم از طريق اروپاي غربي به كشورهاي غير اروپايي آمده و مورد بحث قرار گرفته اطلاق مي شود.

اكنون چون بحث ما راجع به شيوه هاي مختلف مينياتورسازي ايران مي باشد و به تجويز علماي زبان و لغت شناس، هر لغتي كه متداول و مفهوم عامه شد استعمال آن را بلا مانع تشخيص داده اند، لذا براي معرفي و تشريح شيوه هاي نقاشي ملي ايران از همان لغت جهاني (مينياتور) استفاده مي شود.

جاي ترديد نيست كه در سالهاي اخير تعداد علاقمندان و آشنايان مينياتور ايران به ميزان قابل توجهي رو به افزايش رفته و مي رود، ولي اكثر آنها شيوه هاي مختلف و وجه تمايز انواع مينياتورها را به خوبي نمي شناسند و شايد بعضي از هنرمندان جوان و مجموعه‌داران و علاقمندان جديد كه با نقاشي هاي ملي ايران سرو كار دارند، در شناخت سبكها و طريقه عمل و شيوه هاي مختلف مينياتور ايراني دچار ابهام باشند. لذا به منظور آشنايي بيشتر و روشن نمودن ذهن‌آنها  لازم بود شيوه‌هاي متنوع مينياتور با معرفي نمونه‌اي از هر شيوه تشريح تا راه جستجو و تحقيقات تسهيل شود.

با توجه به مقدمه ذكر شده بايد دانست، تكنيك مينياتور سازي ايران بسيار متنوع است و هر يك از استادان معروف تغييراتي در روش و شيوه‌هايي كه قبل از آنها موجود بوده وارد نموده اند. معهذا به طور كلي و قطع نظر از تغييرات جزيي و كم اهميت، مي توان  شيوه هاي  ساخت مينياتورهاي ايران را به شرح زير تقسيم و تفكيك نمود:

1ـ مينياتور تمام رنگ جسمي       2ـ مينياتور آبرنگ روحي          3ـ مينياتور سياه قلم رنگي                   4ـ مينياتور سياه قلم                              5ـ مينياتور سفيد رنگ                   6ـ مينياتور رنگ روغني             7ـ مينياتور زير روغن                           8ـ تشعير.

مينياتور تمام رنگ جسمي

1ـ رنگهاي جسمي مينياتور سازي را در گذشته با پودر رنگهاي معدني مانند سفيد آب سرب، سرنج، لاجورد، سيلد، شنجرف، زرنيخ، نيل و غيره روي سنگ مسطح و صيقلي كه بر اثر سائيدن زياد، قسمت وسط آن گود مي شد     [48]     با قطعه سنگ صيقلي كوچك ديگر كه در دست جا بگيرد ساعتها مي سائيدند تا خوب نرم و قابل استفاده شود.

 معمولاً شاگرداني كه براي تعليم نزد استاد مي آمدند در سال اول، كارشان رنگ سائيدن بود ولي  سالهاست كه اين رويه با تأسيس هنرستانهاي هنرهاي زيبا و تأسيس كارخانه هاي رنگ سازي مدرن ترك شده است.

مينياتور تمام رنگي جسمي دوره ايلخاني هرات. در متن تابلو از زمينه اوليه چيزي باقي نمانده.

رنگهاي جسمي پس از اينكه با آب خوب سائيده شد با مقدار معيني چسب سريشم يا صمغ مخلوط مي شود تا هنگام مصرف و پس از خشك شدن ثابت بماند. در بعضي كشورها براي چسب رنگ، از سفيده و زرده تخم مرغ يا محلول نبات، يا شيره انگور و مختصري روغن گليسيرين نيز استفاده مي نمايند.

رنگهاي جسمي فوق الذكر كه ميتوان آنرا آبرنگ جسمي نيز ناميد در كارخانه هاي رنگ سازي امروز رنگ (گواش) ناميده ميشود.

بطور كلي رنگهاي جسمي (گواش)  مانند رنگ روغن قابليت پوشش دارد يعني اگر روي صفحه تيره رنگ استعمال شود رنگ زيرين خود را مي پوشاند و رنگ طلايي اصل يا بدل در رديف رنگهاي جسمي مي باشد.

در مينياتور هاي تمام رنگ جسمي، تمام زمينه تابلو از رنگ پوشيده شده و فقط حاشيه مقوا يا كاغذ يا ورق كتاب به رنگ اصلي خود باقي مي ماند.

اين نكته قابل ذكر است كه رنگهاي جسمي مخصوص رنگ آميزي تابلو بوده و براي ريزه كاريها و ساخت ساز      [49]      (رو‌كاري) از رنگهاي روحي استفاده مي كنند زيرا رنگ جسمي قابليت كشش و نازك كاري را ندارد.

 مينياتور سياه قلم رنگي روحي اواخر دوره ايلخاني هرات

مينياتور آبرنگ روحي

رنگهاي روحي بر خلاف رنگهاي جسمي قابليت پوشش ندارند. لذا بايد ري زمينه هاي روشن مورد استفاده قرار گيرند. مينياتورهايي كه با رنگ روحي تهيه مي شود، معمولاً رنگها به قدري با‌آب مخلوط مي شود كه كاملاً رقيق و كم رنگ باشد و رنگهاي جسمي را نيز در صورت لزوم به همين نحو رقيق كار مي كنند كه زمينه اوليه تابلو به خوبي ديده شود. اين نوع مينياتورها از اواخر دوره صفويه بيشتر متداول شده و در دوره هاي بعد مانند زنديه و قاجاريه به ميزان خيلي زياد مينياتور آبرنگ روحي ساخته شده است.

مينياتورهايي كه روي عاج ساخته مي شود بيشتر از رنگهاي روحي استفاده شده تا زمينه عاج نمودار باشد در حال حاضر هنرمندان مينياتور ساز بيشتر از رنگهاي روحي استفاده مي كند ولي در بين آثار مينياتور معاصر، رنگهاي جسمي و روحي نيز در كنار هم بسيار ديده مي شود.

براي چسب رنگهاي روحي فقط مقدار بسيار كمي شيره انگور يا محلول قند كافي مي باشد.        [50]

مينياتور سياه قلم رنگي

مينياتورهايي كه در بعضي از قسمتهاي آن رنگ به كار رفته باشد سياه قلم رنگي مي خوانند.

 مينياتور سياه قلم رنگي. دوره صفويه ـ اصفهان. قسمتي از نقش زوي حاشيه تابلو ادامه يافته است.

مينياتور سياه قلم رنگي دوره صفويه اصفهان با زمينه ساده بي رنگ

 در اين شيوه از مينياتورها، رنگ طلايي حتماً به كار مي رود و زمينه تابلو به حال خود باقي مي ماند و قسمتهاي مختصري كه رنگين است بنابه سليقه هنرمند از رنگهاي جسمي و روحي توأماً استفاده شده و به طور كلي قسمتهايي كه به شيوه سياه قلم كار مي شود خيلي زياد است. مينياتورهاي سياه قلم رنگي بيشتر در دوره صفويه در آثار مينياتورهاي رضا عباسي متداول شده و تا امروز مورد نظر هنرمندان بوده و به اين شيوه زياد كار مي كنند.

مينياتور سياه قلم

اين نوع مينياتور به طوري كه از نام آن مفهوم است فقط با قلم سياه روي زمينه هاي روشن كار مي شود و در تمام ادوار، تحولاتي كه در سبك نقاشي ايران حاصل شده وجود داشته و دارد.  

ولي از دوره صفويه به بعد بيشتر رايج گرديده بطوريكه كتب خطي بسياري با شيوه سياه قلم مصور شده و امروز نيز هنرمندان اين شيوه علاقه خاصي دارند.

 مينياتور به شيوه هند و ايراني اواخر دوره صفويه

براي تهيه مينياتور سياه قلم، از مركبهاي مرغوب خطاطي استفاده مي كنند و هر قدر مركب نرم تر و كشش آن بيشتر باشد قدرت قلم و امكان نازك كاري بيشتر به هنرمند     [51]      مي دهد.

شيوه سياه قلم را با رنگهاي ديگر مانند قهوه اي تيره و حتي قرمز يا آبي تيره و به طور كلي رنگهاي روحي سير تهيه نموده اند، ليكن در هر حال از يك رنگ منحصر به فرد روحي تجاوز نمي كند و طرز كار كردن عيناً مانند مركب مي‌باشد. در دوره قاجاريه كه مينياتور آبرنگ به شيوه زمان تهيه مي شد از مينياتور و گل و بوته‌هاي اين دوره به شيوه سياه قلم زياد ديده مي شود

مينياتور سفيد قلم

مقصود از سفيد قلم مينياتورهايي است كه با قلم سفيد روي كاغذ يا صفحه تيره رنگ، نقاشي شده باشد بديهي است به اين شيوه با ساير رنگهاي روشن روي زمينه تيره زياد ديده شده و در هر حال از يك رنگ تجاوز نمي كند. بديهي است بعضي از هنرمندان با ابتكار خود مختصري طلايي و رنگهاي ديگر در تابلو سفيد قلم به كار برده اند لكن عموميت ندارد. از آثار مينياتور سفيد قلم هنرمندان معاصر نيز زياد ديده مي شود و كاملاً شناخته شده و رايج مي باشد و گاه گاه از رنگهاي روشن متنوع روي زمينه سياه به صورت تابلوي بزرگ ساخته اند كه در نمايشگاههاي بزرگ مورد توجه واقع شده و مدال طلا به آنها تعلق گرفته ولي از نوع اخير بسيار كم تهيه شده است.

تشعير

در مورد كلمه تشعير و اينكه معني لغوي آن چيست تا كنون مطالبي از طرف كارشناسان نوشته شده ولي قطعيت آن      [53]      روشن نيست. قدر مسلم آن است كه تشعير به نقوش تزييني اطلاق مي شود كه در حواشي كتب مصور يا در نقوش ديوار و لباسهاي  زربفت از حيوانات و گل و بوته و درخت نشان داده شده و عموماً با طلايي يك رنگ، روي زمينه تيره و يا با رنگ تيره تر از رنگ زمينه به مانند خود رنگ نقاشي شده است.

اصولاً ‌تشعير براي  تابلوهاي پر كار است و يك عمل تكميل كننده به شمار مي رود.

مينياتور رنگ روغن

براي تهيه مينياتور رنگ روغن، از همان پودر رنگهاي ذكر شده استفاده مي شود و آن را با روغن بزرك، به طريقي كه در رنگهاي جسمي اشاره شد روي سنگ مي سايند و به كار مي برند و امروز كارخانه هاي رنگ سازي در دسترس هنرمندان مي گذارند و عيناً همان رنگهايي است كه براي تابلوهاي نقاشي رنگ و روغن به كار ميرود.

 مينياتور سياه قلم رنگي دوره صفويه ـ اصفهان. قسمت كمي رنگي و بقيه با سياه قلم مي باشد

 مينياتور سفيد با زمينه سياه ـ دوره معاصر

 حاشيه تشعير اطراف يك تابلو مينياتور دوره تبريز

 مينياتور رنگ روغن دوره معاصر

معمولاً  مينياتورهاي رنگ روغني را به صورت تابلوي بزرگ مي سازند يا روي ديوار بصورت فرسك تهيه مي كنند. آثار مينياتورهاي معروف در چهل ستون و عالي قاپوي اصفهان و بيشتر نقاشي هاي دوره قاجاريه با رنگ روغن ساخته شده است.

مينياتور زير روغني

اين نوع مينياتور سازي نيز با رنگهاي جسمي و روحي هر دو ساخته مي شود و پس از تكميل روي آن را يك قشر روغن مي زنند تا شفاف و براق شود و بر اثر استعمال پاك نشود. سابقاً براي اين شيوه مينياتور از روغن كمان كه در ايران تهيه مي شد استفاده مي كردند ولي امروز از روغن هاي بسيار شفاف كه زودتر خشك مي شود و استحكام آن نيز بهتر از رنگ روغن كمان مي باشد و در كارخانه هاي رنگ سازي تهيه مي گردد استفاده مي نمايند.

معمولاً مينياتورهاي زير روغني براي تهيه آلبوم، جعبه، جلد كتاب، قلم دان، قاب آيينه و امثال آنهاست و بايد روي جنس محكم، مانند مقوا پرس شده يا تخته يا فلز يا عاج باشد كه روغن در آن نفوذ نداشته و بر استحكام كار اضافه شود و حداقل سه بار و در شرايط مختلف اين قبيل اشياء نفيس را تا ده بار روغن مي زنند تا كاملاً قشر شفاف روغن به صورت ضخيم روي نقاشي را بپوشاند. در ميان آثار مينياتورهاي زير روغني از تمام شيوه‌ها حتي سياه قلم و تشعير زياد ديده مي شود و به طور كلي كليه سبكها در زير روغن خودنمايي دارند.

در پايان تذكر اين مطلب ضروري است كه رشته هنر تذهيب كاري از مينياتور سازي جدا نيست و شيوه هاي مختلف ذكر شده در تذهيب نيز عيناً بكار رفته و مي توان به همين نحو انواع مختلف تذهيب را تقسيم و تفكيك نمود.      [54]

 مينياتور زير روغني دوره قاجاريه