صديق، مصطفي. "پوشاك زنان و مردان آبادغرب و قصرشيرين". دوره 2،‌ش 21 (تير 43):  ص 22 -27 ، تصوير، طرح.

خلاصه:پوشاك مردمان شهرستان قصرشيرين و شاه‌آباد غرب و بخشهاي پيراموني آنها ـ پوشاك زنان و شرح هريك ازاجزاء‌آن: كلاه و آرايش مو، سربند، روسري، دستمال سر، زيرپيراهن، پيراهن‌رو، نيم‌شلوار، جليقه، نيم‌تنه،‌قبا، پالتو، روپوش، جوراب،‌كفش ـ شرح پوشاك مردانه: عرقچين، سربند، زيرپيراهن، پيراهن، جليقه، قبا، نيم‌تنه،‌ شال‌كمر، مچ‌پيچ، شلوار.

پوشاك زنان و مردان شاه آباد غرب و قصر شيرين

مصطفي صديق زير نظر دكتر صادق كيا استاد دانشگاه و مشاور عالي هنرهاي زيباي  كشور و رئيس اداره كل موزه‌ها و فرهنگ عامه

قصر شيرين و شاه آباد غرب از شهرستان استان پنجم (كرمانشاهان ) و نزديك به يكديگر هستند. آمار عمومي در نشريه آبان ماه 1335 خورشيدي خود، جمعيت اين دو شهرستان را 247 و 28 تن (901 و23 تن در قصر شيرين و 346 و 4 تن در شاه آباد غرب ) صورت داده است. مردم اين دو شهرستان توانسته اند با گذشت روزگار و پيدايش پوشيدنيهاي گوناگون، پوشاك كهن خود را تا اندازه اي  به همان صورت كه بود نگاهدارند.

در اين گفتار، پوشاك مردم شاه آباد غرب و قصر شيرين و بخشهاي پيرامون آنها (كرند، گوران، هليان، سر پل زهاب، سومار) يكايك ياد و شرح داده خواهد شد.

كلاه ـ بيشتر زنان موهاي خود را مي بافند و كلاه مخملي تركدار بي‌لبه اي به سر مي گذارند. برخي از زنان گيسوان بافته خود را روي اين كلاه مخملي گره مي زنند و برخي ديگر پس از شانه زدن، آنها را در دو سوي چهره، آزاد، رها مي كنند. اين كلاه را در «كرند» و «قصر شيرين» و «گوران» (كلاو) و در شاه آباد غرب (كُلو) و در «سومار» و «هليان» (كِلو) مي‌نامند. (شكل‌هاي 1و2)

شكل 1 چپ: كلاه تركدار بي لبه زنانه با پولكهاي نقره

شكل 2 راست: كلاه نقش دار زنانه. اين كلاه را زنان جوان و دختران  بر سر مي گذارند.

سربند ـ دستمالي ابريشمي و چهارگوش مشكي و آنرا  پيش از بستن به سر به شكل لچك درمي‌آورند. آنگاه ميانش را روي پيشاني مي گذارند و دو سرش را به پشت سر مي برند، و چپ و راست مي كنند و باز برمي‌گردانند و بر روي  پيشاني گره مي‌زنند. سربند در «گوران» و «كرند» (سرون) و در «سر‌پل زهاب» «سرووين» ناميده مي‌شود.

روسري ـ دستمال رنگين و ريشه دار بزرگيست كه روي «سرون» به دور سر، از راست به چپ پيچيده مي‌شود، ريشه‌هاي آن پس از بسته شده بر دور سر مي افتد. روسري را (گل وني) مي‌نامند. (شكل 3)

دستمال سر ـ در برخي از دهات، زنان به جاي «گل وني» دستمالي به دور سر مي بندند كه آن را در «كرند» (مشكي) و در «قصر شيرين» و در «سومار» (بُيَمَ)و در «سر پل زهاب» (دستمال سر) مي نامند. (شكل 4)

زير پيراهن يا زير پوش ـ زير پوش بيشتر از چلوار دوخته ميشود. دوخت آن ساده و دامنش بلند است به طوري كه لبه پايين آن به روي پا ماليده مي شود. آستينهايش از سرشانه تا زير آرنج، گشاد و ساده و اززير آرنج تا مچ، تنگ و پر چين است و مچس با تكمه بسته مي شود. اين جامه را در «سر پل زهاب» (ژِرْكِراسْ) و در «كرند» و «گوران» (ژيرشوي) مي نامند.     [22]

شكل 3- دو زن با جامه محلي، يكي از آنها قباي مخمل تمام آستر پوشيده و هر دو روسري بسته اند.

شكل 4: يكي از زنان محلي كه «ماشتَ » بر دوش انداخته و به سر دستمال بسته است.

پيراهن ـ بيشتر از پارچه زمينه گلي گل بوته دار درشت دوخته ميشود. بالاتنه آن ساده است و چاكي در پيش سينه دارد كه از زير گلو تا زير پستان باز و با سه تكمه بسته مي شود. آستين آن بلند و مچ دار است و با تكمه به هم مي آيد. دامنش نيز بلند و پر چين است كه هنگام راه رفتن از هم باز مي شود و جلوه هاي زيبا به خود مي گيرد. پيراهن را در «شاه آباد غرب» (شِو) و در «گوران» و «سومار» (شوي) و در سر پل زهاب و قصر شيرين (كُرواس) و هليلان (كِراس) مي‌نامند. (شكل 5)

شلوار ـ بيشتر از پارچه اي رنگين بوته دشت دوخته مي شود و ليفه‌اي موجدار است و به جاي بند كش مي كشند و به سر مچ پايش تكمه مي دوزند. شلوار را «شُوال جافي» مي‌نامند.

نيم شلوار يا تنكه ـ پاره‌اي از زنان در زير شلوار خود ، شلواري ليفه‌اي كوتاهي مي پوشند كه از پارچه هاي ساده دوخته مي شود. اين زير شلوار را در «كرند» (تَنْك) در سر پل زهاب (ژِرْشُوال) و در شاه آباد غرب (تُنِكْ) و در هليلان (شَوالْ كُلْ) مي‌نامند.        [23]

شكل 5 پيراهن گلدار زنانه

جليقه ـ جليقه را از مخمل ساده و رنگهاي گوناگون مي دوزند و بر روي پيراهن مي پوشند. دهنه جيب و لبه هاي چاك و جلو و پايين جليقه يراق دوزي است. جليقه را در «كرند» و «گوران» و «شاه آباد غرب» (سُخْمَ) و در هليلان (جِلِزْقَ) مي نامند. (شكل 6)

نيم تنه ـ برخي از زنان در زمستان روي پيراهن يا جليقه نيم تنه آستين داري مي پوشند. اين نيم تنه از مخمل سياه يا صورت رنگ است. جلوي نيم تنه مانند جليقه باز و سر آستين و دهنه جيب و لبه هاي چاك جلو و پايين آن يراق دوزي است. نيم تنه را در«كرند» و «سرپل زهاب» و «گوران»  و «سومار» (سَلْتَ) و در هليلان (يَل) مي نامند. (شكل 7)

شكل7 : نيم تنه (يل) آستين دار يراق دوزي شده زنانه

شكل 6 : جليقه يراق دوزي شده زنانه

قبا ـ روي جليقه قباي تمام آستر بلندي مي پوشند كه رويه آن از مخمل يا فاستوني، و آسترش از چيت ساده يا گلدار است. دوخت آن مانند قباي مردانه است و برخي به دور يقه‌اش يراق يا سكه هاي قديمي مي دوزند اين قبا را در «قصر شيرين» و «سر پل زهاب» و «هليلان» (كُتِرْ) و در «شاه آباد غرب» (قِوا) مي نامند.

پالتوـ برخي از زنان در زمستان، روي قبا و در تابستان روي پيراهن پالتوئي از مخمل سياه مي پوشند كه دوختش درست مانند قباي مردانه است و آن را در «شاه آباد غرب» و «گوران» «زبون» و در «سر پل زهاب» «كوا»«كرند» «كمر چين»و «قصر شيرين» «زوون» مي‌نامند. (شكل 8)

روپوش ـ روپوش، پارچه ي سياه ابريشمي يك تكه اي است به درازاي دو متر و پهناي يك متر و نيم. اين پارچه     [24]       را زنان هنگام بيرون رفتن از خانه بر دوش مي اندازد و دو سر آنرا در زير گلو گره مي زند، و آن را (ماشْتَ) مي نامند. (شكل 4)

شكل 8 : پالتوي زنانه

جوراب ـ پوشيدن جوراب در ميان زنان قصر شيرين و شاه آباد غرب و آبادي‌هاي ديگر اين سرزمين همگاني نيست، و بيشتر زنان ثروتمند و سر شناس به پا مي‌كنند . جوراب را به گويش خود «جورُ» مي نامند.

كفش ـ كفش‌هاي زنان قصر شيرين و شاه آباد غرب مانند كفش هاي شهري است. و «كُشْ» مي‌نامند.

«پوشاك مردان»

عرقچين ـ مردان شاه آباد غرب و قصر شيرين و دهات پيرامون آن، عرقچين ساده يا رنگيني به سر مي‌گذارند كه از دست بافتهاي زنان خودشان است.

سر بند ـ دستمال ابريشمي ريشه داري است به رنگهاي سياه و سفيد كه در تهران آن را «كلاغي» مي نامند. شيوه بستن آن بدين‌گونه است:

نخست دستمال را به شكل نوار پهني در مي آورند و يك سر آن را با دست نگاه مي دارند و دنباله ي آن را به دور سر چند بار مي پيچند. بطوري كه پس از پيچيدن، يك سر آن در سوي راست يا چپ صورت آزاد بيفتد و سر ديگرش در لابلاي دستمال پنهان شود . برخي از جوانان براي بستن سر، از دو دستمال سياه و سفيد كه بهم گره زده شده است استفاده مي كنند. دستمال سر را «سَرْوَنْ» مي نامند. (شكل 9)

زير پيراهن ـ زير پيراهن مردان همان عرق گير شهريست كه از بازار خريداري مي‌شود و خود در آن دستي نمي برند. زير پيراهن در قصر شيرين (ژِر كُرواسي) و در «هليلان» (ژِر كِراس) و در «شاه آباد غرب» «ژر شوي» ناميده مي‌شود.

شكل9 : مردي با سر بند و جامه محلي مردانه

پيراهن ـ پيراهن مردانه را از متقال يا چلوار ساده و بلند و آستين دار و بي يقه مي دوزند و دو پهلوي پايين آن را چاك مي دهند. يقه و چاك پيش سينه پيراهن معمولاً ‌با سه تكمه بسته مي شود. برخي مردان نيز پيراهن شهري مي خرند و مي پوشند پيراهن مردانه را در «قصر شيرين» (كرواس) و در «شاه آباد غرب» (شو) و در «گوران» و «سومار» (شوي) مي نامند.       [25]

جليقه ـ از پارچه ساده و ستبر دوخته مي شود و مانند جليقه هاي مردانه شهري است و (سخم) ناميده مي شود.

قبا ـ مردان روي پيراهن يا جليقه قبايي از پارچه هاي ستبر و تيره رنگ مي پوشند كه «سلت» ناميده ميشود.

نيم تنه ـ نيم تنه مردانه از پارچه‌هاي ستبر تيره رنگ و ساده و بي‌يقه و بي‌تكمه دوخته و «زبون» ناميده مي‌شود. (شكل 10)

شال كمر ـ مردان به كمر خود روي «سلت» شال ابريشمي رنگين گل و بوته داري مي بندند كه درازاي آن به چهار يا پنج متر مي رسد. اين شال طوري بسته ميشود كه از بستن آن بر روي شكم چند گل يا نيم گره پيدا مي شود. شال كمر را «شال پشت» مي نامند.

شكل 10 : نيم تنه مردانه كه آنرا «زبون» مي نامند.

مچ پيچ ـ پارچه‌اي است از كتان يا ابريشم سفيد كه آنرا به شكل يك قيف مي دوزند به طوري كه يك دهانه‌اش تنگ و با اندازه مچ دست و دهانه ديگرش گشاد و گوشه دار و آويزان     [26]      باشد. مچ پيچ را روي «سلت» يا «زبون» يا «سخم» در دست مي كنند و گوشه دهانه گشاد آن را كه دراز و آويزان است از زير آرنج تا نزديك مچ به دور دست مي پيچند. مچ پيچ را «فقيان» مي نامند. (شكل‌هاي 11 و 12 )

شلوار ـ از دبيت يا پارچه ابريشمي مشكي و سفيد است. دوخت آن ساده است ولي ليفه دارد و از كمر‌گاه تا مچ پا گشاد و فراخ و مچ پاي آن تنگ و چسبان است و آن را «شلوار جافي» مي نامند.     [27]

شكل12 : فقيانه پيچيده شده.

شكل 11 : فقيانه هنگامي كه در دست باز و آزاد است.