تيمائي، فريدون. "باموزه هنرهاي ملي آشنا شويد". دوره 2، ش 22 (مرداد43): ص 32-37، تصوير.

خلاصه:رابطه موزه با فرهنگ هرملت و هرقوم، توصيفي درباره ساختمان اين موزه، موقعيت شهري و تاريخي اين بنا ـ شرحي درباره اشيائي كه دراين موزه نگهداري ميشود: خاتم‌كاري،‌منبت‌كاري،‌قطعات زري و مخمل، قاليچه‌ها، كاشي، نقره‌كاري، تابلوهاي نقاشي ـ اسامي اساتيد و هنرمنداني كه نمونه‌اي از كارشان در موزه موجود است.

 

 

با موزه هنر‌هاي ملي آشنا شويد

فريدون تيمائي موزه دار هنرهاي ملي

در شماره‌هاي گذشته درباره زندگي و آثار چند نفر از استادان و هنرمندان عصر حاضر بحث گرديد و توضيح داده شد كه جملگي آن آثار در موزه هنرهاي ملي گردآوري و در معرض تماشاي عموم نهاده شده است.

در اين شماره گفتار خود را به شناساندن مكاني كه آثار ملي معاصر در آن جاي گرفته است اختصاص داده و درباره اشيائي كه محصول كارگاههاي هنرهاي زيباي كشور است و از زمان افتتاح موزه تاكنون در اين مكان نگهداري مي شود فهرست وار سخن خواهيم گفت و ضمناً طي يك سلسله مقالاتي راجع به زندگي ساير استادان مينياتور و تحليل آثار ايشان در آينده، مدلل خواهيم ساخت كه موزه هنرهاي ملي با حجم كوچك خود در مقام مقايسه با ساير موزه‌هاي بزرگ، در نزد هنرشناسان و شخصيتهاي بزرگ بين‌المللي مقامي بس ارجمند دارد.

به طور كلي بايد قبول داشته باشيم كه نسل جوان يك كشور بايد فرهنگ و راز زندگاني نياكان خود و همچنين تكامل تدريجي شيوه هاي گوناگون هنر كشور خويش را در طي قرون متمادي فقط در مكانهايي كه به آنها نام موزه اطلاق مي‌نمائيم جستجو نمايند، از راه همين موزه‌هاست كه ما به نيروي خلاقه پدران هنرمند خود واقف مي شويم و با رؤيت اشياء خواهيم فهميد كه نحوه تفكر و انديشيدن آنان در چه راهي بوده و يا چه پديده و انگيزه‌هايي الهام بخش آنان قرار مي گرفته و يا آرايش و ظواهر آنها چگونه بوده است.

اشياء يك موزه مطمئن‌ترين اسناد تاريخ اجتماعي و هنري يك قوم يا يك كشور محسوب مي گردد و ما بدان وسيله مي توانيم درك نمائيم كه يك قومي در چه پايه و درجه‌اي از تمدن قرار داشته است، آن روايات تاريخي كه به وسيله مورخين وقت در كتابها منعكس شده است خواندني است ولي گاهي همان روايات آدمي  را از حقيقت بدور مي‌دارند در صورتيكه رؤيت و لمس اشياء موزه هر گونه شك و شبه‌اي را محو و نابود مي سازد و از معماي زندگي گذشته پدران ما پرده برمي‌دارد. همانطور كه كشف چند قطعه قاليچه راز هنر قالي بافي ايران را در 2500 سال قبل فاش ساخت، به همان ترتيب هنرهاي ملي معاصر نيز راز زندگي و طرز تفكر مردمان كنوني كشور را در دسترس نسل هاي آينده قرار خواهد داد، و از اينجاست كه ما به اهميت موزه هنرهاي ملي واقف شده و گسترش روزافزون آنرا در جامعه خود خواستار مي شويم.

در هنر ملي معاصر سعي شده است از جميع سنتهاي هنري گذشتگان الهام گرفته شود و مطابق ذوق زمان به وسيله هنرمندان عصر تكوين يابد. آن قطعات زري و پرده‌هاي مخملي را روي طاقچه‌ها و ديوارها و يا آن قطعات كاشي كه به صورت كوزه يا گلدانهاي نقش دار داخل ويترينها در موزه هنرهاي ملي نمايانده شده است حقيقت بارزي است از ذوق و خبرگي استادان و هنرمنداني كه سالها در كار خود تجربه اندوختند و راز پيشرفت اين هنرهاي اصيل را كه از زمانهاي بسيار دور دست به دست از پدر به پسر رسيده است، دريافته اند چنانكه امروز همه آن طرحها و نقش‌ها مطابق ذوق اجتماعي و هنري جامعه كنوني سازش يافته و با هم تلفيق شده‌اند.

بنابراين اگر ما گفتار خود را در مورد شناسائي موزه هنرهاي ملي بيش از اين بسط دهيم راهي خطا نپيموده ايم و اطمينان هم داريم كه مطالعه آن براي خوانندگان گرامي ملال آور نخواهد بود ولي چون بحث بيشتر در پيرامون آن در اين مقال مختصر ميسر نيست مقدمه را در همين جا ختم مي نمائيم و به گفتار اصلي خود مي پردازيم.

درست 34 سال قبل از انتشار اين مقاله بود در حوض خانه قديمي باغ نگارستان به فرمان اعليحضرت رضا شاه كبير كه عصر     [33]      او از لحاظ تجديد و احياي هنرهاي ملي ايران يكي از دوره هاي درخشان تاريخ هنر ملي ما محسوب مي شود، موزه هنرهاي ملي افتتاح شد و عالي ترين نمونه از كار هنرمندان و اساتيد معاصر كشور زيب و زيور آن گشت.

ساختمان اين موزه در ضلع شمالي حياط هنرهاي زيباي كشور واقع شده است و بطور كلي نكته‌اي كه براي شناسائي اين موزه براي عموم جهانگردان كمال اهميت را داراست، طرح نماي داخلي ساختمان موزه است كه به عقيده اغلب هنرشناسان زيباترين مكاني است براي يك موزه انتخاب گرديده است.

ساختمان موزه در نيمه اول سده 13 هجري بنا شده و گچبريهاي نماي داخلي با طرح گل و بوته هميشه دقت و ذوق عموم جهانگرداني را كه تا حال از اين موزه ديدن كردند برانگيخته است. طرح اصلي وسط ساختمان گنبدي شكل مي‌باشد كه روي چهار ستون تكيه داده شده است (شكل 1). بين چهار ستون قبلاً حوضي از مرمر يا كاشي وجود داشته است و از روزنه‌هايي كه هنوز هم در بدنه ستونهاي مارپيچي ديده مي‌شود آب به داخل حوض فواره مي زده است. هنگام تأسيس موزه هنرهاي ملي تصميم گرفته شد كه ساختمان حوض خانه را بزرگتر كنند و بدين منظور از ابتكار و ذوق هنرمندان معاصر استفاده گرديد و ساختمان مزبور با افزودن غرفه‌هايي در شمال و جنوب به صورت فعلي درآمد و سپس براي ايجاد هماهنگي با ساير قسمتهاي ساختمان سر در  موزه به سبك بناهاي اسلامي با طرح جناقي ساخته شد و با كاشيهاي پر نقش و نگار تزئين گرديد و در نتيجه نماي داخلي حوض خانه نگارستان كه در آغاز به صورت صليب بود به شكل مستطيل درآمده و بام كاه گلي آن، مبدل به شيرواني آهني شد.

در درون ساختمان موزه قسمتهايي كه با گچبريهاي برجسته تزئين شده قديمي و متعلق به دوره قاجاريه است ولي قسمتهايي كه شبيه گچبريها و به تقليد آنها در غرفه‌هاي اضافه شده ساختمان ديده مي شود جديد است. (شكل 2)

شكل 2 : طرح گچ بري نماي داخلي موزه هنرهاي زيبا

اشياء موزه هنرهاي ملي اكثراً فرآورده كارگاههاي 1 هنرهاي زيباي كشور است. اين كارگاهها عبارتند از:

1ـ كارگاه خاتم سازي 2ـ كارگاه منبت‌كاري  3ـ كارگاه زري و مخمل بافي   4ـ كارگاه كاشي سازي  5ـ كارگاه قالي بافي                6ـ كارگاه نقره و مينا كاري  7ـ سالن تزئيني نقاشي.

اكثر اين كارگاهها مقارن با افتتاح موزه داير بوده اند بنابراين قدمت اشياء اوليه موزه از 35  سال فراتر نمي رود و از نظر نوع و  شيوه كار به چند دسته تقسيم مي شود:

1ـ اشياء خاتم كاري شده 2: به اشكال گوناگون بزرگ مانند ويترين پايه‌دار و قفسه تحرير و توالت با آئينه و اشياء كوچكتر مانند جعبه هاي شكلات خوري ـ جاي سيگاري و انواع قابها (شكل 3) اين گروه اشياء در كارگاه خاتم زير نظر استاد علي نعمت ساخته مي شود.

ش4 : جاي كاغذي (كلاسور) منبت و مشبك شده است

ش3 : چراغ دو‌پايه كه تماماً خاتم‌كاري شده است

 

2ـ اشياء منبت كاري شده 3: مانند قفسه كتاب و بوفه 17 كشويي (كه شاهكار منحصر به فردي است كه در آن شيوه‌هاي فني و هنري باهم تلفيق يافته‌اند) و همچنين ميز تحرير بزرگ (كه از كارهاي چند سال اخير كارگاه منبت مي‌باشد) و ميز گرد پايه سوسماري و صندلي‌هاي مخصوص كه همه داراي نقش اند و در نقش هاي زيباي آنها چوبهاي صنعتي و استخوان و صدف استفاده گرديده و معرق شده اند و بالاخره صفحات چوبي معرق و انواع قابها و جاي كاغذهاي مشبك شده. اين گروه اشياء در كارگاه منبت زير نظر استاد علي امامي ساخته مي شود.(شكل 4)

3ـ قطعات زري و مخمل  4 كه با رنگ‌ها و نقش‌هاي گوناگون روي طاقچه‌ها و داخل ويترينها و به صورت پرده در ديوار موزه در معرض تماشا نهاده شده است تماماً فرآورده كارگاه زري بافي مي‌باشد زري و مخمل در كارگاه مزبور زير نظر و با مديريت استاد محمد طريقي بافته مي شود. (شكل 5)

ش6 : قاليچه با طرح قديمي

ش5 : قطعه زري صورت دار كه در كارگاه زري بافته شده .

 

 4ـ قاليچه‌ها : قاليچه‌هايي كه با نقشهاي قديمي و جديد در موزه نشان داده شده است (شكل6) همه فرآورده كارگاه قاليبافي مي‌باشد و اكثر نقشهاي آن به وسيله هنرمندان هنرهاي زيبا طرح ريزي شده است با اين كه تعداد آنها در موزه كم است مع‌الوصف همان نمونه‌ها هميشه مورد توجه زيبا پسندان ايراني و خارجي قرار گرفته است

5ـ اشياء كاشي : به صورتهاي گوناگون از صفحات بزرگ صورت دار و تذهيب شده تا كوزه و گلدانهاي نقش‌دار با طرح جديد و قديم در روي طاقچه‌ها و داخل ويترينها در معرض تماشا نهاده شده است و همه فرآورده كارگاه كاشي‌سازي هنرهاي زيباست. (شكل7) اين گروه اشياء در كارگاه و آزمايشگاه مربوطه فعلاً زير نظر مهندس مهدي زواره‌اي ساخته مي‌شود .

6ـ اشياء نقره‌اي كه اكثراً ميناكاري شده‌اند : مثل جعبه‌هاي شكلات خوري و جاي سيگاري كه نقشهاي زيباي آن دست پرورده هنرمندان مينا كار و حكاك مي‌باشند. (شكل8)

ش7 : فرم خاصي از كوزه كه در كارگاه كاشي ساخته شده است

 

در مورد اشياء فلزي موزه تعدادي جاي چراغ (قنديل) را هم نام مي بريم كه در وسط طاق و چهار طرف آن در محوطه مركزي سالن موزه آويخته است . نقشهاي زيباي قنديل‌ها همه مشبك شده اند و طرح اصلي آن نقشها از استاد عيسي بهادري است .

 7ـ تابلوهاي نقاشي : به جا بود كه اين موزه موزه‌ي مينياتور نام مي گرفت چون تابلوهاي نقاشي بيش از ساير اشياء مورد توجه هر بيننده قرار مي گيرد. تعداد اين تابلوها از 50 متجاوز است و همه كار استادان مينياتور معاصر مي باشد كه تصاوير آنها از داستانهاي منظوم : حماسي ـ فلسفي ـ عرفاني شعراي بزرگ و نامي ايران مانند فردوسي ـ خيام ـ مولوي ـ حافظ ـ نظامي گنجوي ـ عبدالرحمن جامي ـ عطار نيشابوري الهام گرفته شده است . از داستانهاي منظوم بيش از همه ليلي و مجنون ـ يوسف و زليخا ـ شاهنامه فردوسي ـ خسرو و شيرين ـ هفت پيكر (هفت گنبد بهرام )ـ شيخ صنعان و دختر ترسا مورد توجه و علاقه هنرمندان نقاش بوده است. (شكل9)

ش8 : اشياء نقره اي نقش برجسته و مينا كاري شده

استادان  5 و هنرمندان معاصر كه از نقشهاي صورت دار و تذهيب و ساير فنون در موزه هنرهاي ملي آثار ارزنده‌اي دارند اسامي آنان به اساس تاريخ كار آنها به ترتيب زير عبارتند از :

آقايان هادي تجويدي (مرحوم) نمونه‌هايي از مينياتور. حسين خان شيخ (نمونه‌اي از تابلو روغني). جمشيد اميني (نمونه‌هاي قاليچه صورت‌دار). ميرزا آقا امامي اصفهاني (مرحوم ) نمونه‌اي از يك جفت در منقوش . حسين كاشي تراش (نمونه طرح جناقي شبكه چوبي جلو‌خان موزه و طرح موزاييكي چند نقش كاشي) . علي رخساز (نمونه كارهاي موزاييكي ). حسين بهزاد (نمونه‌هايي از مينياتور ). علي كريمي (نمونه‌هايي از مينياتور ). محمد علي زاويه (نمونه‌هايي از مينياتور ). علي درودي (مرحوم) نمونه اي از تذهيب . حسين الطافي(نمونه‌هايي از مينياتور) . ابوطالب مقيمي تبريزي (نمونه‌هايي از مينياتور). علي مطيع (نمونه اي از مينياتور).

ش9 : آثاري از تابلوهاي مينياتور در موزه

 علي اسفرجاني (نمونه‌هائي از مينياتور). نصرت الله يوسفي (نمونه‌هائي از تذهيب). حاج مصورالملكي (نمونه‌اي از مينياتور). مرحوم خليل امامي (نمونه‌اي از چند اثر مشبك و معرق       [36]       در چوب و عاج). تقي جباري عرب زاده (نمونه مينياتور). سليم عقيلي (مرحوم) نمونه‌هائي از مينياتور. علي اكبر مشايخي (نمونه مينياتور). حسين صفوي (نمونه اي از مينياتور). بانو فخري عنقا (نمونه مينياتور). اكبر تجويدي (نمونه مينياتور). حسن پرتوي (نمونه مينياتور). خوش نويس زاده (نمونه ي  مينياتور). بانو نيره نيك آئين (نمونه ي  مينياتور). جواد رستم شيرازي (نمونه‌ي  مينياتور) . حسين اسلاميان (نقشهاي صورت دارو تذهيب در پشت جلد آلبوم و نمونه چند اثر در مينا). نصرت الله شيرازي (نمونه مينياتور در عاج). محمد رضا ركني (نمونه تك چهره در عاج). محمد مهروان (نمونه تك چهره در عاج). محمد تجويدي (نمونه ي  مينياتور). احمد رائض (كارهاي مربوط به مينا سازي و نمونه اي از تذهيب در اشياء ميناكاري شده). حسين دهنوي (نمونه هاي حكاكي شده در جعبه‌هاي نقره مثل شكلات خوري و جاي سيگاري و نقش برجسته يا كم عمق به طور كلي در انواع گلدانهاي فلزي). حرير‌ساز (نمونه  نقاشي روي چوب و طرح جديد براي قالي).

 

استاداني كه در زير از آنان ياد مي شود غير از تذهيب (حاشيه مينياتورها) در نقشه هاي قالي نيز آثاري بسيار ارزنده دارند:

آقايان رضا وفا كاشاني (مرحوم) ـ عبدالله باقري ـ محمد علي رهبري (مرحوم) ـ غلامحسين اسكنداني ـ هادي اقدسيه ـ نجات علي نعمت الهي ـ محمد حسين نقشه چي ـ اسد‌الله غفاري ـ مرتضي درويش (مرحوم) ـ حسين جاسبي ـ علي ابراهيمي ـ علي اشرف كاشاني ـ ماشاءالله بهره مند(مرحوم) ـ اسد‌الله دقيقي (مرحوم) ـ عبدالكريم رفيعي ـ محمد پاشايي ـ كاظم درويش ـ علي شادمان ـ محمد علي هيربد (نمونه مدلهاي تزئيني).

در سال 1337 با ارسال قسمت اعظم اشياء موزه هنرهاي ملي نمونه‌هايي از كار هنرمندان معاصر كشور براي شركت در نمايشگاه جهاني سال 1958 بروكسل، اشياء مزبور بربودن عالي‌ترين مدال افتخار و ديپلم گراندپري نائل گرديده است. (شكل10)

در ضمن معرفي اسامي هنرمندان آقاي پرويز صديقي كه نمونه كار ايشان ني زن سياه (مجسمه گچي)مي باشد مي بايست ذكر مي‌شد و در اينجا بدين وسيله ياد گرديده است.      [37]

پي نوشت:

1 ـ اشيائيكه فرآورده كارگاههاي هنرهاي زيباست و ما فهرست وار از آنان ياد كرده‌ايم نمونه مختصري از كارهاي قبلي كارگاهها مي‌باشند كه از بدو تأسيس موزه تاكنون در موزه هنرهاي ملي نهاده شده است و ما فقط به ذكر آن نمونه‌هايي كه در حال حاضر ر موزه باقيمانده است اكتفا نموده‌ايم، در حالي كه آثار بسيار ارزنده كارگاهها كه در اين چند سال اخير به شخصيتهاي بزرگ بين‌المللي اهدا گرديده است از ارزنده‌ترين آثار هنرهاي ملي كشور ما محسوب مي‌گردد كه هنوز مورد توجه جميع هنر شناسان كشورهاي خارجي است و چون مشخصات آن اشياء اهدائي در ضمن معرفي كارگاهها در شماره هاي پيشين مجله مشروحاً درج گرديده است لذا از ذكر مجدد آنها معذوريم.

2 ـ تعدادي از اشياء خاتم كاري شده كه تاريخ ساخت آن تا سال 1331 مي باشد در دوره مديريت استاد فقيد صنيع خاتم شيرازي (امين الصنايع) در كارگاه خاتم سازي ساخته شده است.

3 ـ تعدادي از اشياء چوبي منبت كاري شده كه تاريخ ساخت آن بين سالهاي 1311 الي 1319 مي باشد در دوره مديريت استاد فقيد احمد امامي (مدير فعلي كارگاه منبت) در كارگاه مزبور ساخته شده است.

ش10 : ديپلم با مدال طلا كه به موزه هنرهاي ملي اختصاص دارد و از نمايشگاه جهاني سال 1958 بروكسل دريافت گرديده است.

4 ـ قطعاتي از زري و مخمل (اكثر آنها )موجود در موزه كه تاريخ بافت آن بين سالهاي 1309 ـ 1326 مي باشد در دوره مديريت استاد فقيد حبيب الله طريقي پدر استاد محمد طريقي (مدير فعلي كارگاه زري بافي )در كارگاه مزبور بافته شده است .

5 ـ استادان و هنرمنداني كه در بالا از آنان ياد شده است نمي تواند فهرست اسامي جميع هنرمندان و اساتيد معاصر مملكت باشد و نيز به اين معني نخواهد بود كه اين موزه با حجم كوچك خود شامل تمام آثار هنرمندان معاصر هنرهاي زيبا بوده باشد ، چه ، بعضي از آن آثار هنوز در دست شخصيتهاي بين‌المللي و هنر دوستان كشور است كه در موزه‌هاي خصوصي يا در كلكسيونهاي خانوادگي نگهداري مي شود و چون در دسترس موزه نيست لذا از ذكر آنان معذوريم ، بدين منظور اسامي زير فقط از روي آثار اساتيد هنرمنداني اخذ شده كه نمونه‌هايي از كار آنها هنوز بر تارك موزه هنرهاي ملي مي درخشد و به مناسبت ارزش و اعتباري كه در جامعه هنري كشور و همچنين در نمايشگاههاي جهاني كسب كرده در معرض تماشاي عموم نهاده شده است ـ و نيز اين مطلب لازم به تذكر است كه عده معدودي از هنرمندان چيره دست كارگاههاي هنرهاي زيبا به سبب آثاري كه در موزه دارند در ضمن معرفي اسامي استادان ذكر شده اند ولي هنرمنداني نيز هستند كه از بدو تأسيس اين سازمان تا كنون در كارگاهها مشغول به كار بوده اند و چون اسامي آنان ضمن معرفي كارگاهها در شماره هاي پيشين ماه‌نامه ذكر گرديده است لذا اسامي آن عده در اينجا تكرار نشده است .