ـــــــ . "برادران ميرخاني". دوره1، ش3 (دي41): 18-23، تصوير.

خلاصه:شرحي براحوال دوبرادر خوشنويس معاصر و نمونه‌هايي ازآثار اين هنرمندان.

 

 

سيماي هنرمندان

برادران مير خاني

 

ن وَالقَلَم وَ مَا يَسطُرُون

سخن پيالة شگفت انگيزي است كه انديشه هاي تابناك و بي‌پايان بشري را در خود جاي مي‌دهد و خط هنر بسيار گرانبهائيست كه سخن را در پناه خود مي‌گيرد و بر روي كاغذ و حرير و پوست نقش مي‌كند تا از گزند زمان در امان ماند و انسانها بتوانند آن را از دست به دست و ديار به ديار ببرند و به يكديگر ارمغان سازند.

اگر بخواهيم اختراعات بشري را ارزيابي كنيم بي گمان هنر خط ارجمندترين آنها به شمار خواهد رفت و از هر جهت از هنر كيهان پيمائي بسي گرانبهاتر و حيرت انگيز‌تر است .

خوي آدمي هميشه بر آن بوده است كه اين پديدة بديع را تا آنجا كه ممكن است زيبا و زيباتر سازد. اين خواهشي است كه در جان هر انساني نهاده شده است و سر چشمة آن همان فلسفة زيبائي افلاطونيست كه خود كتابي جداگانه مي‌خواهد.

مردم هر كشوري در آفرينش زيبائيها دست و سليقة خاصي دارند و بي‌شك سليقة ايرانيها در آرايش خط و گوناگون ساختن آن بر همه ي جهانيان برتري دارد.

نمونه‌أي از خط آقاي سيد حسن مير خاني

زيبا نويسي فارسي از دشوارترين كارهاي هنري است و از ميان همه‌ي خطها خط نستعليق از همه دشوارتر است و چه بسا كه يك قطعه خط نستعليق را بر فراز همه‌ي هنرها و در بالاي موزه‌هاي بشري جاي مي‌دهند.

هنرمندان ايراني در زيبا ساختن خط تا به پاي اعجاز شكيبائي و پشت كار نشان داده‌اند. در ميان اين گروه كساني هستند كه چهل پنجاه سال راه پر پيچ و خم و پر فراز و نشيب خوش نويسي را پيموده‌اند و هرگز احساس خستگي نكرده‌اند.

هميشه اين گروه به حكم زيبائي مورد احترام و ستايش بوده‌اند.

در روزگاران گذشته چه بسيار مي توان ديد كه پادشاهان و مردان بزرگ شمع و لاله دست گرفته بر بالاي سر خوشنويسان نامي ايستاده اند تا تماشاگر كار هنري ايشان باشند.

وارستگي، بزرگواري، نيك منشي، خير خواهي و صدها صفت نيك ديگر از خصوصيات هنرمند است و به راستي هنرمندان خط از اين همه به نحو شايسته اي برخوردارند.

بدون ترديد، آن كس كه خلاق هنر شد، آن كس كه    [19]     آفريدگار زيبائيها شد، آن كس كه توانست اثري پديد آورد كه مظهر تجلي حق باشد نمي‌تواند پست و ناپاك باشد.

لازمة هنرمند بزرگواري و پاك منشي است، همچنانكه از چراغ بجز نور پاشي توقعي نمي توان داشت. از خوشنويساني كه توانسته اند با هنر خويش به فرهنگ كشور خدمت كنند دو تن از فرزندان مرحوم آقا سيد مرتضي خوشنويس (سراج الكتاب) را بايد نام برد (شادروان آقا سيد مرتضي خود از خوشنويسان معروف بوده كه از آثار او مي توان شاهنامه فردوسي و گلستان شيخ سعدي را نام برد).

اين دو هنرمند تا كنون كتابهاي بسيار با خطي خوش نوشته اند كه از آن ميان مي‌توان كليات سعدي – خمسة نظامي- مثنوي مولوي به خط آقا سيد حسن مير خاني و قرآن مجيد و برخي كتب كلاسيك به خط آقا سيد حسين مير خاني را نام برد كه با استقبال گرم ارباب هنر مواجه گرديده است.

آقا سيد حسين و آقا سيد حسن مير خاني از كودكي در نزد پدر خود به فرا گرفتن هنر خوشنويسي پرداختند و بعد از آن نيز مدتها در محضر اساتيد مسلم اين فن رموز مختلف و ريزه كاريهاي خوشنويسي را فرا گرفته‌اند.       [20]

آقاي سيد حسن مير‌خاني به انواع مختلف خطوط مرسوم در ايران: نستعليق، نسخ، ثلث، تعليق، رقاع، ريحان، شكسته نستعليق و تحرير تسلط كامل دارد و علاوه بر آن از نظر اخلاق و تقوي نيز مقامي شايسته دارد و فروتني و وارستگي او مطلبي است كه در نخستين برخورد جلب توجه مي نمايد.

سيد حسن مير‌خاني در سرودن شعر نيز دست دارد و در اشعار خود كه اثري از عرفان و صفاي نفس دارد‌ «بنده» تخلص مي كند و مجموعة اشعار او به نام «ديوان بنده» به طبع رسيده است.

اين استاد تا كنون شاگردان فراواني داشته كه همة آنان را بدون كمترين چشم داشت مادي تربيت نموده و بسياري از آنان هم اكنون از خوشنويسان بنام‌اند.

آقاي سيد حسن مير‌خاني

آقاي سيد حسين مير‌خاني

كتاب مثنوي مولوي كه به خط مير حسن مير خاني نگارش يافته علاوه بر آنكه از نظر زيبائي خط مورد كمال توجه است همچنانكه خود او ادعا مي كند صحيحترين كتاب مثنوي است كه تا كنون به چاپ رسيده است.

حسن مير خاني با بلند نظري خاص اين كتاب را به سرماية خود طبع نموده و به بهاي بسيار نازل در اختيار همگان قرار داده است.     [21]

آقاي سيد حسين مير خاني نيز از دوران خوشنويسي خود خاطرات جالبي دارد كه از آن جمله موضوع نوشتن فرمان ستوان دومي  ولايت عهد وقت( محمد رضا پهلوی) است كه به وسيلة سرلشگر عزيز‌الله ضرغامي رئيس ستاد ارتش وقت به مسابقه گذاشته شد و بنا به اشاره رضا شاه نگارش آن به عهده برندة مسابقه آقاي سيد حسين مير خاني كه آن روز هم عهده دار نوشتن فرمانها در ستاد ارتش بود نهاده شد.

مير خاني به حكم ذوق و علاقه يك نسخه از آن فرمان را در بايگاني كارهاي هنري خود نگاهداري كرده است كه در نمايشگاه خط كه در سال 1338 به وسيله وزارت فرهنگ در تالار فرهنگ تشكيل گرديد مورد توجه محمدرضا پهلوی قرار گرفت.

صفحه اي از كلام الله مجيد به خط آقا سيد حسين مير خاني. سوره 69 الحاقه

چند نمونه از خط آقاي سيد حسن مير خاني

 

و اما دربارة انگيزه تحرير قرآن به خط نستعليق كه تا قبل از ايشان هميشه به خط نسخ تحرير مي گشت در ابتداي قرآني كه در سال 1323 طبع و انتشار يافت ميرخاني چنين مي‌نويسد:

 

نمونه اي از خط آقا سيد حسن مير خاني

 

«نگارندة اين قرآن مجيد و كلام رب حميد حسين مير خاني فرزند مرحوم مغفور آقا سيد مرتضي خوشنويس معروف كه آثار خطي آن مرحوم را همه كس ديده و مي‌شناسد مدتي بود كه در نظر داشت خط زيباي نستعليق را كه از ابداعات مختص ايراني است با نوشتن قرآن كريم و خطاب رب عظيم زينت بخشد و دريغ بود كه اين افتخار نصيب اين خط ظريف نگردد. لكن انجام اين خيال با قلت بضاعت حقير محال مي‌نمود ولي از آنجائي كه انجام آن را به ياد بود پدر بزرگوارم فريضة خود مي‌دانستم از باطن قرآن و روح آن مرحوم همت خواستم و با تمام مشكلاتي كه اين كار داشت چراغ توفيق فرا راه حقير گذاشته شد و به يمن الطاف بيكران خداوندي وسايل امر فراهم آمد و قضا را شبي در خواب ديدم كه با انگشت در آسمان كلمة الرحيم نام اعظم رب كريم را نوشتند كه يك سر خط مشرق و ديگري مغرب را فرا گرفته است.

اين خواب كه اشراق آسماني است يك باره بر شوق و ذوقم افزوده دانستم كه سعادت اين كار نه به ارادة بندة دليل بلكه به عنايت رب جليل است.

زحماتي كه نويسنده در نوشتن اين قرآن به خط نستعليق تحمل نموده است بر صاحبان قلم و نويسندگان مشهود است و احتياج به تذكر نيست خصوصاً اگر نقل آن را از خط نسخ به اين خط در نظر گيرند غرض اين است كه … ..»

باري آقاي سيد حسين مير خاني به پاس تحرير قرآن به خط خوش و زيباي نستعليق به دريافت نشان درجه يك هنر از شاهنشاه و همچنين از وزارت فرهنگ و دانشگاهي الازهر مصر موفق شده است.    [23]

 

يك صفحه از كلام الله مجيد به خط آقا سيد حسين مير خاني