مهران، فاطمه. "معرفي چندنسخه خطي كلام‌الله مجيداز موزه ايران باستان و شمه‌اي از گفته‌هاي اروپائيان درباره قرآن كريم". دوره3، ش30 (فروردين44): ص 33-37، تصوير.

خلاصه:معرفي نسخه‌هاي خطي قرآن موزه ازقرن سوم و آغاز قرن چهارم هجري بامشخصات هريك ازآنها ـ ذكراسامي اولين اروپائي‌هايي كه قرآن را به زبان خود ترجمه كرده‌اند.

معرفي چند نسخه خطي كلام الله مجيد از موزه ايران باستان

و شمه‌اي از گفته هاي اروپاييان در باره قرآن كريم

فاطمه مهران متصدي كتب خطي و فارسي كتابخانه موزه ايران باستان

در فروردين ماه سال 1328نمايشگاهي از قرآن هاي نفيس و عالي كه مربوط به قرن سوم هجري به بعد بوده است به منظور معرفي هنر و تاريخ و تذهيب و تجليد در موزه ايران باستان به وسيله محمد رضا پهلوی افتتاح گرديد. تعداد قرآنها 157 جلد بود كه 92 جلد آن از محلهاي مختلف جمع آوري گرديد و 65 جلد آن متعلق به موزه ايران باستان بوده 1 .

شرح هر يك از قرآنها با يك صفحه از تصوير آن در كتاب راهنماي گنجينه قرآن (نشريه اداره كل باستان شناسي چاپ طهران ـ فروردين1328) انتشار يافته است و طبعاً در اين مقاله جز اشاره به آنها و آنچه در ترتيب گنجينه قرآن و راهنماي آن صورت گرفته است اطلاع و توضيح بيشتر مورد پيدا نمي كند و تنها به ذكر برخي نسخه هاي نفيس كلام الله مجيد كه در موزه ايران باستان موجود است مي پردازد:

نسخه هاي خطي متعدد كلام الله مجيد كه در موزه ايران باستان محفوظ مانده به طور كلي مربوط و متعلق به قرن سوم هجري تا دوران قاجاريه و آغاز قرن چهاردهم هجري مي باشد.

يك قسمت عمده اين نفايس مذهبي و تاريخي نسخه هاي موجود در آستانه شيخ صفي الدين در اردبيل است كه به علتهاي مختلف به موزه ايران باستان منتقل گشت و قسمت ديگر نسخه هايي است كه به تدريج از طرف صاحبان آنها براي فروش عرضه گرديده مورد نياز گنجينه قرآن موزه ايران باستان تشخيص داده شده است. همان طور كه اشاره شد معرفي و شرح كليه اين نسخه ها در خور يك مقاله و حتي چند مقاله نيست وليكن آنچه از ميان اين نسخه ها مهم به نظر مي رسد شايسته اين است به عرض علاقه مندان برسد.

قسمتي از صفحه كلام الله مجيد كه در صفحه آخر رقم «كتيبه علي ابن ابي طالب» دارد و بخط كوفي نوشته شده.

قسمتي از كلام الله مجيد كه در صفحه آخر رقم الحاقي «حسين بن علي دارد» و به خط كوفي نوشته شده است.

علاوه بر نسخ خطي مربوط به آستانه اردبيل و نسخي كه خريداري شده است برخي نسخه هاي خطي بسيار مهم كلام الله مجيد نيز مربوط و متعلق به محلهاي ديگري بوده است كه براي اداي       [33]        حق علمي آنها و در عين حال حفظ آن نفايس متبرك در موزه ايران باستان نگهداري مي شود.

با در نظر گرفتن مراتب بالا اينك به ذكر و معرفي چند نسخه خطي قرآن مجيد كه در موزه ايران باستان است مي پردازيم:

اهل اطلاع مي دانند كه از صدر اسلام تا مدت 5 قرن خط كوفي در ايران معمول بوده است.

عكس شماره يك  - يك قسمتي از كلام الله مجيد است كه در صفحه آخر رقم الحاقي «حسين بن علي دارد».

خط كوفي – كاغذ پوست آهو – سرسوره ها مذهب – شماره صفحه ها 84- هر صفحه 9 سطر – قطع ربعي بياضي باندازه 114*180 ميلي متر – جلد ميشن ساده عنابي – در حدود قرن سوم.

نسخه از موقوفات شاه عباس كبير به آستانه شيخ صفي الدين و وقف نامه به تاريخ 1037 در پشت صفحه اول نوشته شده است.

عكس شماره دو  - يك صفحه قسمتي از كلام الله مجيد است كه در صفحه آخر رقم «کتيبه علی بن ابيطالب» افزوده شده است .

خط كوفي – كاغذ پوست آهو – سرسوره ها مذهب – جلد ميشن ترياكي طلا كوب – دو صفحه اول و دو صفحه آخر مذهب – شماره صفحه ها 99 – هر صفحه 14 سطر باندازه 280*190 ميلي متر در حدود قرن چهارم. 2

در ايران تا نيمه قرن ششم خط نسخ و كوفي هر دو مرسوم بوده و شايد از پايان قرن ششم خط نسخ بنوشتن قرآن اختصاص يافته است و كوفي را در سر سوره ها بكار مي برده اند و از جنبه تزييني آن استفاده مي نموده اند. يك دسته از قرآنهاي متعلق به قرن هفتم و هشتم هجري نيز به دو شيوه نسخ و ثلث نوشته شده است.

يكي از صفحات آخر نسخه قرآن مجيد بخط ياقوت – خط نسخ خفي عالي.

در نيمه دوم قرن هفتم هجري زمان درخشندگي شيوه خاصي است كه مبتكر آن ياقوت بن عبدالله معروف به ياقوتي اين سبك را در زمان مستعصم خليفه عباسي بوجود ‌آورده است. و در تاريخ خط نسخ تاكنون كسي به شهرت ياقوت نرسيده است.3

عكس شماره 3 يكي از صفحات آخر نسخه قرآن مجيد بخط ياقوت و عكس شماره چهار صفحه آخر همان قرآن را با امضاي نويسنده ‌آن نشان مي دهد.

خط نسخ خفي عالي – دو صفحه اول تمام مذهب – سرسوره ها به قلم زر تحرير يافته بخط ثلث جلي سوخته معرق طلا پوش- شماره صفحات 432 – هر صفحه 15 سطر – قطع 218*116 ميليمتر – تاريخ تحرير 668.

اين نسخه از موقفات آستانه شيخ صفي الدين است 4.

صفحه آخر همان قر‌آن (عكس شماره 3) با امضاي نويسنده آن (ياقوت) خط نسخ خفي عالي.

عكس شماره 5 – سر صفحه مذهب ممتاز يكي از جزوه هاي قرآن مجيد به خط احمد سهروردي است.

عكس شماره 6- صفحه آخر يكي از جزوات احمد سهروردي را با امضا و رقم وي نشان مي دهد.

خط ثلث جلي عالي – كاغذ بخارايي – پيشاني و ذيل       [35]       سر سوره ها به خط كوفي تزييني كه با زر تحرير يافته – جلد تيماج عنابي ترنج دار- شماره صفحه ها 100 هر صفحه 5 سطر – قطع 500*380 ميليمتر – تاريخ تحرير 706 . 5

عكس شماره7 – يك صفحه از قرآن كه به خط بايسنقر ميرزا تيموري و مربوط به قرن هشتم هجري است كه در روي يك تابلو در قسمت بخش اسلامي موزه ايران باستان ديده مي شود.

سوره عنكبوت - جز بيستم از كلام الله مجيد – از آيه سوم به بعد در دو روي تابلو منعكس است.

خط ثلث جلي – كاغذ خانبالق – علامات ترنج كه با طلا و لاجورد است. 6

چند قرآني كه در ذكر مختصر آنها گفته شد به اضافه چندين قرآن نفيس ديگر بخط كوفي و ساير خطوط ديگر در قسمت بخش اسلامي در معرض نمايش علاقه مندان گذارده شده است.

اميدوار است سعادت ياري نمايد در شماره هاي آينده مجله گرامي هنر و مردم باز هم شرح مختصري از قرآنهاي ديگر كه در موزه ايران باستان موجود و با اهميت است براي اطلاع خوانندگان محترم معروض دارد.

و اينك نظريات و عقايد چند نفر از دانشمندان اروپايي را نسبت به قرآن مجيد در زير ذكر مي نماييم:

ولز A.G. Wells يكي از دانشمندانو نويسندگان مشهور انگلستان در پاسخ يكي از مجله هاي علمي اروپا كه عقيده و راي او را درباره مهمترين كتابهايي كه از آغاز تاريخ بشر تاكنون بيشتر از ساير كتب در دنيا تاثير نموده و مهمتر از همه به شمار آمده است مي پرسد چنين مي نويسد:

«اما كتاب چهارم كه مهمترين كتاب دنياست «قرآن است» زيرا تاثيري كه اين كتاب آسماني در دنيا نمود نظير آن را هيچ كتابي به خود نديده.»       [36]

«اين كتاب بهترين راهنماي يك عقيده معنوي يعني «توحيد»و اخلاق فاضله است».

«قرآن كتاب علمي و ديني و اجتماعي و تذهيبي و اخلاقي و تاريخي است. مقررات و قوانين و احكام آن با اصول قوانين و مقررات دنياي امروزي مقابل و براي هميشه با دوام و قابل پيروي و عمل است» 7.

دكتر گوستا و لوبون فرانسوي Gustave le Bon مي نويسد: تمام مسلمين روي زمين حقيقت مذهب خود را در دو جمله كه عبارت از لا اله الا الله محمد رسول الله باشد بيان مي كنند كه از حيث جامعيت و اختصار و سادگي واقعاً حيرت انگيز است. 8

نولدكه Noëldeke بزرگترين خاور شناس محقق آلماني مي گويد: «قرآن به قوه اقناع و نيروي برهان دلهاي شنوندگان را به خود متوجه نموده و طرف خطاب قرار ميدهد و هيمشه بر قلوب عناصري كه از آن دور و مخالف و معاند قرآنند تسلط يافته و آن را به خود پيوسته و پيكري يگانه مي سازد كه در آن روح ثابت حيات بر قرار و دميده مي شود».

در پايان مقاله چند نفر از دانشمندان اروپايي و خاورشناسان را كه به ترجمه و طبع قرآن مجيد مبادرت نموده اند نام مي بريم :

1- آنكلمان ابراهام Anclements Ebraham يكي از اروپايياني است كه در چاپ كلام الله مجيد اهتمام نموده و اين كتاب مقدس را با مقدمه لاتيني در 1694 درهامبورك بطبع رسانيد.

2- آربانيوس Arbamius از دانشمندان قرن هفدهم است كه در 1613 در ليدن كتابي در اصول و قواعد عربي نوشته و همين اوقات قرآن مجيد را هم ترجمه نمود.

3- گالاند انتوان Galland Antoin از خاورشناسان فرانسه كه مترجم كتبي چند از فارسي و عربي است و قرآن مجيد را هم به زبان فرانسه ترجمه نمود.

4- ژول لابوم Jule Labume خاور شناس دانشمند معاصر كه خدمت بزرگ به قرآن مجيد نموده و فهرستي مخصوص براي قرآن ترتيب داده كه محتويات كلام الله را تحت آيين خاصي تدوين كرده است.9  

عده ديگري هم از علماي اروپا و خاور شناسان اين خدمت مهم را انجام نموده اند كه طبعاً ذكر نام همه ايشان از حوصله اين مقاله بيرون خواهد بود.        [37]

پي نوشت:

1- كمكهاي ذيقيمتي كه وزارت آموزش و پرورش و عده اي از دانشمندان در اين خدمت مهم ملي و مذهبي نموده اند به شرح زير اجمالاً مذكور مي گردد:

وزارت آموزش و پرورش نظريات اداره كل باستان شناسي را داير به لزوم نشر و چاپ كتابي به نام راهنماي گنجينه قرآن با خرسندي كامل تلقي نمود و كتاب مذكور به چاپ رسيد.

جناب آقاي علي اصغر حكمت كه خدمات وي به فرهنگ ايران به عموم روشن بوده و موزه ايران باستان هم يكي از تاسيسات زمان وزارت ايشان است در اين قست هم همكاري صميمانه مبذول و در باره آن تشويق و تحسين فراوان فرمودند.

شادروان دكتر مهدي بهراني استاد دانشگاه تهران و مدير موزه ايران باستان در قسمت اول كتاب طي فصل مشروح جامع و مفيدي موضوع تدوين قرآن مجيد و مقام آن را در تاريخ خط و تصوير و تجليد با اطلاعات سودمندي درباره نام و نشان و هنرمنداني كه نمونه كارشان در گنجينه قران به معرض نمايش گذارده شده بود ذكر نمودند.

اداره كل باستان شناسي از جناب آقاي دكتر مهدي بياني مدير كل پيشين كتابخانه ملي و ريس محترم كتابخانه سلطنتي جهت تدوين فهرست و مشخصات هر يك از قرآنها دعوت به همكاري نمود، ايشان هم با وجود گرفتاري فوق العاده كه داشتند موجبات انجام منظور را به نحو احسن فراهم ساختند و نتايج كار و زحمات ايشان و تحقيق و تتبعي كه در اين باره فرموده اند در قسمت دوم راهنماي گنجينه قرآن منعكس است.

آقاي احمد سهيلي ريس كتابخانه ملك سهم بسزايي در اين خدمت ملي دارند و 16 جلد از قرآنهاي نفيس و عالي كتابخانه ملك را در اختيار اداره كل باستان شناسي گذاردند و همكاري صميمانه نمودند و با پشتكار و مساعي هميشگي آقاي محمد تقي مصطفوي مدير كل پيشين اداره كل باستان شناسي در ‌آن موقع ترتيب گنجينه قرآن جهت استفاده علاقمندان و ديدار مشتاقان داده شد.

انجام اين خدمت يعني ترتيب گنجينه قرآن يكي از خدمتهاي فراوان بود كه با همكاري آقايان فوق الذكر در سال 1328 صورت پذيرفت.

2- عكسهاي شماره 1و2 طبق نظر محققين و باستان شناسان اين نوع قر‌آنهاي كوفي به تقليد از قرآنهاي اوليه زمان صدر اسلام تهيه شده و سازندگان و نويسندگان اين نوع قرآنها سعي نموده اند كه رقم كاتب اصلي را در آخر قرآن حفظ نمايند.

3- كتاب راهنماي گنجينه قرآن در موزه ايران باستان – چاپ تهران فروردين ماه 1328- صفحه 26 و 27 قسمت اول به قلم دكتر مهدي بهرامي.

4- كتاب پيدايش خط و خطاطان تاليف حاج ميرزا عبدالمحمد خان ايراني سنه 1345 مصر صفحه 241 راجع به ياقوت مستعصمي چنين مي نويسد: قبله الكتاب جمال الدين ياقوت مستعصمي از نوادر دهر و نوابغ قرن هفتم هجري بود و او مملوك مسعصم سي و هتمين خليفه بني عباس كه خلافت او از سنه 640 تا 656 هجري مدت شانزده سال به طول انجاميد – ياقوت به واسطه كمالات و فضايل و ملكات در نزد خليفه مقامي بلند و به جهت كتابت مرتبه ارجمند داشت و خليفه در حقش از مراتب احترام و احتشام چيزي فرو نمي گذاشت.

گويند سبب تقرب او خدمت خلييفه اين شد كه هر زمان مستعصم او را مي خواست مي گفتند اشتغال به كتابت دارد.

5- كتاب پيدايش خط و خطاطان تاليف حاجي ميرزا عبدالمحمد خان ايراني سنه 1345 چاپ مصر – صفحه 130 – 131 چنين مي نويسد :

شيخ احمد سهروردي عالمي بود گرانمايه و خوشنويسي بلند پايه كه در قرن هفتم هجري نظير نداشت و رايت تقدم بر ساير خوشنويسان مي افراشت مخصوصاً در خط نسخ جلي يد طولايي داشت – در مدت عمر خود سي و سه قرآن نگاشت – اكنون قرآني به خط او كه تاريخش هفتصد و هيجده بوده در كتابخانه معظم ايا صوفي اسلامبول موجود است كه نظر هر بيننده را به خود مجذوب مي سازد و او بسا شاگردان تعليم و تربيت داد.

6- كتاب پيدايش خط و خطاطان در صفحه 142 – 143 مي آورد – بايسنغر ميرزا جامع فضايل و كمالات گوناگون و حاوي فضايل و آيات فنون متنوع بود و كمتر شاهزاده اي بدين پايه هنرمند و هنر پرور در طبقه شاهزادگان گورگاني ديده شده است – در خطوط متداوله خاصه خط ثلث يگانه زمان و نابغه دوران بود – دولت شاه سمرقندي صاحب تذكره الشعرا مي آورد كه در كتابخانه بايسنقر ميرزا هميشه چهل نفر از خوشنويسان نامي موجود بودند و اشتغال به استنساخ و استكتاب كتب مي نمودند – صاحب خط و خطاطان مي آورد در هيچ يك از كتابخانه هاي بزرگ استانبول نيست كه يك كتاب بلكه چندين قرآن و چندين جلد كتاب كه در عهد و عصر سلطان بايسنغر ميرزا نگاشته شده موجود نباشد.

7-  تاريخ قرآن و مختصري از شرح حال حضرت محمد (پيغمبر اسلام) تاليف استاد ابو عبدالله مجتهد زنجاني – ترجمه ابوالقاسم سحاب 28 ارديبهشت 1317صفحه ب.

8-  تاريخ تمدن اسلام (عرب) تاليف دكتر گوستاولوبون – ترجمه سيد محمد تقي فخر داعي گيلاني صفحه 129 درباب دوم قرآن در سال 1884 ميلادي.

9-  تاريخ قرآن – ترجمه ابوالقاسم سحاب تهران 1317 شمسي صفحه 115.