كيا، صادق. (متن سخنراني). دوره4، ش39و40 (دي وبهمن44): ص 7-9.

 

خلاصه:فايده كتاب و نقش آن در زندگي بشر، چگونگي انتقال دانش وهنروتاريخ پيش ازاختراع خط، شرحي درباره فرهنگ مردم وانتقال دانش درسه مرحله مشخص درتاريخ فرهنگ وتمدن: تحت دوره پيش ازاختراع خط، دوم دوره‌اي كه خط و كاغذ بوجود آمد، وسوم دوراني كه چاپ معمول شد، (اين سخنراني درمراسم گشايش هفته كتاب در تالار فرهنگ انجام گرفته).

متن سخنراني آقاي دكترصادق‌كيا معاون وزارت فرهنگ وهنر درمراسم گشايش هفته كتاب در تالار فرهنگ

كتاب چيست؟ كتاب چه وظيفه‌اي بر عهده دارد؟ كتاب چه خدمتي انجام مي‌دهد؟ اگر بتوانيم به اين پرسش‌ها پاسخ درست و كافي بدهيم ارزش و اهميت و لزوم كتاب در زندگاني كنوني بشر دانسته و آشكار خواهد شد.

كتاب وسيله‌اي است براي ضبط و انتقال آگاهي‌ها، انديشه‌ها از شخصي به اشخاص ديگر خواه با او همزمان باشند و خواه پس از او به اين جهان بيايند.

اين وسيله را پيشينيان پديد آوردند و از راه آن با ما سخن مي گويند و ازتمام جنبه‌هاي زندگاني مادي و معنوي خود آگاهي‌هاي گرانبها در دسترس ما مي گذارند و ما بر بنياد اين آگاهي‌ها مي توانيم در راه پيشرفت فرهنگ و بهبود زندگي و افزايش معلومات خود گام برداريم.

تا زماني كه خط اختراع نشده بود انسان نمي‌توانست جز از راه گفتتار كه گذران و ناپدار است  خواسته‌ها و انديشه‌ها و دانسته‌هاي خود را به ديگران منتقل نمايد ناچار آنچه بايستي بماند تا ديگران از آن بهره‌مند شوند و دهان به دهان و سينه به سينه و به دشواري فراوان منتقل مي‌شد. اكنون پس از گذشت روزگاران دراز هر گاه ما بخواهيم در زندگي مردمان آن زمان به پژوهش و بررسي بپردازيم چاره‌اي جز كاوش و يافتن و ديدن آثار هنري و وسايل زندگي آنان نداريم و به سختي و گاهي با حدس و گمان معلومات خود را افزايش مي‌دهيم. اما از روزي كه خط به جهان آمد پيشينيان با ما سخن مي گويند از رنج‌ها، شادي‌ها، كوشش‌ها و پيشرفت‌ها و تمام جنبه‌هاي زندگاني خود آگاهي مي‌دهند.

بشر با اختراع خط پای در مرحله تازه‌اي از زندگي و تكامل فرهنگ خود نهاد اما به كار بردن خط بر روي سنگ‌ها و فلزات و مواد ديگر و نشر و انتقال دانش و هنر از آن راه گران و بسيار دشوار بود پيدايش كاغذ و سپس كتاب اين گراني و دشواري را از ميان برداشت و راهي تازه براي پيشرفت فرهنگ پديد آورد.

كتاب به سرعت و آساني هنر و دانش را از شهري به شهري و از كشوري به كشور ديگر رسانيد و درهاي تازه به روي جهانيان گشود. آنان را از چگونگي كوشش‌ها و انديشه‌ها و دانسته‌هاي يكديگر آگاه نمود و اين آگاهي مردمان كشورهاي مختلف ودور از يكديگر را به هم نزديك كرد و به دانش و فرهنگ آنان نيرو و رنگ تازه‌اي بخشيد. اين خدمتي است كه كتاب قرن‌ها پيش از اين به عهده گرفته است و هنوز نيز همچنان به عهده دارد.

تا روزي كه كتاب با دست و قلم نوشته مي‌شد تكثير و بدست آوردن آن به همان صورت كه مولف فراهم كرده بود و به بهاي ارزان آسان نبود و هر كس در همه‌ جا نمي‌توانست از آن بهره‌مند شود اختراع چاپ اين نقايص را نيز از ميان برداشت و بشر توانست كه‌ آنچه را كه مي‌نويسد به همان صورت و به تعداد فراوان و به بهاي ارزان در دسترس ديگران بگذارد و جهانيان را براي هميشه از دانش و هنر خود بهره‌مند نمايد. اختراع چاپ گام بسيار بلندي براي پيشرفت و نشر فرهنگ و تعميم آموزش و پرورش بوده است.      [7]

به طور خلاصه در بررسي تاريخ فرهنگ و آموزش و پرورش مي‌توان سه مرحله جدا از يكديگر تشخيص داد: نخست دوره‌اي كه خط اختراع نشده بود، دوم دوره‌اي كه خط و كاغذ و كتاب بوجود آمد و سوم دوره‌اي كه بكار بردن چاپ معمول گرديد.

در اثر پيدايش كتاب و چاپ تغيير شگرفي در زندگاني بشر حاصل شد و جهانيان در ارتباط نزديك با يكديگر قرار گرفنتد و از كوشش‌هاي پراكنده و جدا‌جدا رهايي يافتند و دانش و هنر آنان با آشنايي از دانش و هنر ديگران در راه كمال گام نهاد و از مرزهاي خود درگذشت و به كشورهاي ديگر راه يافت. به نظر اينجانب كتاب يكي از پايه‌هاي چهارگانه آموزش و پرورش است سه پايه ديگر آن آموزگار و برنامه و روش است.

بدون داشتن كتاب آموزش و پرورش ناقص و ناتوان است. بدون داشتن كتاب كوشش معلم چند برابر و حاصل كار و رنج او كمتر خواهد بود. كتاب با معلم همكاري بسيار صميمانه مي‌نمايد و او را در خدمت مقدسي كه به عهده دارد ياري مي‌كند.

براي كمتر كسي در جهان ميسر است كه در آموزشگاهها تا پايان زندگي به تحصيل ادامه دهد و از خرمن دانش و هنر استادان بهره‌مند گردد ولي همگان به تكميل دانسته‌هاي خود و آموختن و دانستن آگاهي‌هاي تازه نياز دارند. اينجاست كه كتاب تمام وظيفه استاد و آموزشگاه را يك تنه به عهده مي‌گيرد. او بي‌دريغ چكيده انديشه‌ها و احساسات و كوشش‌هاي هزاران دانشمند و هنرمند بزرگ را در دسترس ما مي‌گذارد دانشمندان و هنرمنداني كه در كشورهاي دوردست پراكنده‌اند يا روي در نقاب خاك كشيده‌اندو دست ما به دامان آنان نمي‌رسد.

روزي كه تحصيلات دانشگاهي به پايان مي‌رسد روزي كه نياز به كتاب افزايش مي‌يابد. به جز كتاب كيست كه از آن پس به ما استادي كند و دست ما را در راه پيشرفت و كمال بگيرد.

هر اختراع و كشف تازه يا پيشرفت فرهنگي در سايه وجود كتاب انجام‌پذير است كيست كه بي او بتواند گامي فراتر نهد و پرده از چهره مجهولي برگيرد.اگر براي پرورش تن به ورزش و گردش مي‌پردازيم براي پرورش و آسايش جان وسيله‌اي و جايگاهي بهتر و آماده‌تر و زودياب‌تر از كتاب نداريم.

هنگامي كه كتابي را مي‌خوانيم خود را فراموش مي‌كنيم و انديشه‌ها و احساسات و سخنان نويسنده جان و دل ما را فرا مي‌گيرد و از جهان خود به جهان ديگري مي‌رويم كه بسياري از چيزها در آن تازگي دارد. هنگامي كه از آن جهان بر مي‌گرديم رهاآوردي گرانبها همراه داريم كه با آن مي‌توانيم به انديشه تازه بپردازيم و بيافرينيم و بسازيم.

كتاب بهترين همدم روزگار تنهايي است او ما را سرگرم مي‌كند به ما چزهاي تازه مي‌آموزد بي‌آنكه آزاري برساند. اكنون كه شمه‌اي از خدمات گرانبهاي كتاب و اهميت آن گفته شد ببينيم كه آيا وسايل     [8]      ديگري كه در قرن‌هاي اخير اختراع شده است هيچكدام مي‌تواند جاي كتاب را بگيرد يا نه.

با اندكي ژرف‌انديشي مي‌توان دريافت كه هيچك از اين وسايل و اختراعات با تمام اهميت و ارزش خود جانشين كتاب نشده است وسايل سمعي و بصري كه كمك‌هاي ارزنده به پيشرفت آموزش وپرورش و نشر فرهنگ و بيداري مردم مي‌نمايد كار كتاب را انجام نمي‌دهد. سينما زودگذر است  و همراه ديدن آن ژرف انديشی دشوار است و نمي‌توان هميشه و همه جا و به آساني از آن بهره‌مند شد. نوارها و صفحه‌هاي ضبط صوت و راديو و تلويزيون نيز هر يك كم و بيش چنين وضع و حالي دارند اين وسايل كتاب را در خدمتي كه به عهده دارد ياري كرده‌اند ولي جانشين آن نشده‌اند. هر جا و هر زمان كه بخواهيم كتاب را مي‌گشاييم آنچه را كه مي‌خواهيم مي‌يابيم آيا وسايل ديگر به همين آساني آگاهي‌هاي تازه در دسترس ما مي‌گذارند.

در نوشته‌هاي پيشين مي‌خوانيم كه پادشاهان و بزرگان ما دانشمندان را به تاليف كتاب‌ها و نوشتن آگاهي‌ها و معلومات خود تشويق كرده‌اند و خود به تهيه كتابخانه‌هاي بزرگ همت گماشته‌اند. اگر بخواهيم خلاصه‌اي ازاين گونه اقدامات آنان را در اينجا ذكر نماييم ساعت‌ها وقت لازم است و مي‌توان درباره آن نه مقالات بلكه كتاب‌ها نوشت همچنين فهرست تمام كتابهاي‌كه از كهن‌ترين زمان تاكنون در كشور ما نوشته شده است چندين مجلد كتاب خواهد شد.

اين سرزمين گهواره فرهنگ و هنر است و فرزندان پرخرد و تيز هوش آن همواره در راه پيشبرد و نشر هنر و دانش پيشگام و كوشا بوده‌اند و كتاب را گرامي و محترم داشته‌اند. با چنين گذشته‌اي درخشان و استعداد كم‌نظير و در روزگاري كه هماي آرامش و امنيت بر سراسر شاهنشاهي ايران بال گسترده است و رهبر و پيشواي آگاه و ژرف بين ما محمدرضا پهلوی خود درفش‌دار نبرد بزرگ با اهريمن ناداني هستند نبردي كه از هر نبرد ديگر بايسته‌تر و مقدس‌تر است و هر روز مژده يك اقدام بزرگ تازه به گوش مي‌رسد كتابخانه و دانشگاه و آموزشگاه و موسسات فرهنگي بنياد گذاشته مي‌شود شايسته است كه همگان در راه پيشرفت فرهنگ از جان و دل بكوشند و با نشر كتاب‌هاي گوناگون بايسته و ارزنده بر سرمايه بزرگ معنوي و فرهنگي خود بيافزايند و هم‌‌ميهنان خود را به خواندن كتاب‌هاي سودمند و بررسي‌هاي علمي تشويق نمايند. باشد كه بار ديگر آفتاب جان فزاي دانش و هنر از كشور مقدس ايران به سراسر جهان تابيدن گيرد و فر و شكوه نياكاني با چهره دلبراي خود به اين سرزمين روي نمايد.

دريغ است كه ايراني كتاب اين وسيله مقدس نشر و پيشرفت دانش و هنر و تذهيب اخلاق و انديشه را به سخنان زشت و غرض‌هاي ناشايسته بيالايد و سب گمراهي هم‌ميهنان خود گردد يا ازآن سودجويي‌هاي گناهكارانه نمايد.

بر مولفان و ناشران است كه از اين وسيله جز براي بهبود زندگي و اخلاق و پيشرفت دانش و هنر استفاده نكنند و آن را به بهترين و شايسته‌ترين صورت و با كمترين بها در دسترس همگان قرار دهند و از اين راه در تحول شگرف جامعه ايران همكاري موثر نمايند.      [9]