غرشي، مهدي. "باكارگاه زري‌بافي هنرهاي زيباي كشور آشنا شويد". دوره1، ش4 (بهمن41): 29-35، تصوير.

خلاصه:سابقه تاريخي زري درايران، معرفي انواع پارچه‌هاي زري درايران: "مشجرزري" ، "زري لبه باف" ، "زري اطلسي" ،‌ "زري پشت كلاف" ، "ختايي" و "مخمل زري" ـ نقوش تزئيني روي زري‌ها ـ مراكز عمده زري بافي درعهد صفويه ـ معرفي عده‌اي از زري‌بافان قديمي و معاصر: محمدتقي نقشبند، استاد حبيب‌الله طريقي، محمدطريقي ـ دستگاه زري‌بافي و طرزكار باآن ـ مواداوليه براي اين كار،‌ معرفي كارگاه زري‌بافي هنرهاي زيباي كشور.  

 

 

با كار گاه زري بافي هنر هاي زيباي كشور آشنا شويد.

مهدي غرشي زير نظر استاد محمد طريقي  

نظري به گذشته زري در ايران

زري بافي و مخمل بافي از صنايع دستي و هنر هاي ظريفي است كه از دير باز در كشور ما رواج بسيار داشت. با اينكه تاريخ پيدايش زري بافي بطور دقيق معلوم نيست ولی آنچه از نوشته‌هاي پيشينيان و نظرات مورخان نتيجه گرفته مي شود اينست كه در حدود دو هزار سال قبل، محصولات ابريشمي و بافندگي ايران، در آسيا و اروپا اعتبار و شهرت خاصي داشته و بهترين پارچه هاي زري و مخمل و انواع ديگر دست هنرمندان و صنعتگران با ذوق ايراني بافته مي‌شده است.

«هرودوت» مورخ مشهور يوناني باين موضوع اشاره كرده و نوشته است كه زريهاي ايران، در بين جهانيان داراي اشتهار و معروفيت خاصي بوده و رومي‌ها براي خريدن آن مبالغ گزافي خرج ميكرده‌اند و بعدها نيز مردم «بيزانس» از روي نمونه هاي مختلف زري هاي ايران در ساختن زري تقليد نموده‌اند. در دوران سلطنت ساسانيان هنر زري بافي به سر حد كمال و اوج ترقي رسيد و زريهايي كه در اين دوره تهيه مي شده داراي ظرافت و لطافت خاصي بوده است. در قبر «شارلماني» پادشاه معروف فرانسه، يك قطعه پارچه زربفت متعلق به دوران سلطنت ساسانيان    [29]    بدست آمده كه در زمره شاهكارهاي هنري بشمار مي آيد، در اين پارچه زربفت به حدي ذوق هنري و ابداع و ظرافت بكار رفته كه مايه اعجاب و شگفتي بيننده است.

يكي از بافندگان در حال بافتن زري«ژاكار»

قطعه ديگري از زري هاي دوره ساساني نيز در موزه تاريخي پارچه هاي شهر «ليون» در فرانسه موجود است كه باستان شناسان آن را متعلق به قرن چهارم ميلادي مي دانند. در سائر موزه هاي بزرگ جهان مانند موزه سلطنتي لندن و موزه واشنگتن و ارميتاژ لنينگراد نيز پارچه هاي ديگري موجود است كه امتياز و ارزش پارچه هاي زري ايران را ثابت مي‌نمايد. زري هاي دوره ساساني بيشتر به نقوش اسب سوار و اشكال مختلف هندسي و جانوران و پرندگان و شكارگاهها و تصاويري منقوش است كه مبين اعتقادات و همچنين معرف تصورات ايرانيان دوره باستان مي باشد. زري‌بافهاي آن زمان در رنگ آميزي و ايجاد تناسب و هم آهنگي رنگها نهايت ذوق و سليقه را به كار مي‌بردند. با انقراض سلسله ساساني، صنايع دستي و هنرهاي باستاني ما مدتها به انحطاط و زوال كشيده شد تا اينكه در زمان سلجوقيان، عشق به هنر و صنعت در مردم زنده شد و بافتن پارچه هاي زري و شالهاي ممتاز تا حدودي رونق يافت. در دوران استيلاي مغول بار ديگر هنرهاي باستاني ايران قوس نزولي پيمود و به علت قتل عام‌هايي كه در شهر هاي ايران مي شد، بيشتر هنرمندها و صنعتگران كشته شدند و آن عده معدود از هنرمندان ايراني هم كه باقي مانده بودند، به اطراف و اكناف متواري شدند و زندگي پر بيم و هراس خود را در اختفا و انزوا سپري مي‌كردند.

دو نفر از هنرمندان كار گاه در حال نقش بندي زري

با ظهور سلسله صفويه يك بار ديگر به هنرهاي ملي كشور ما، جان تازه‌اي دميده شد و در نتيجه تشويق و ترغيب سلاطين هنر پرور صفويه از جامعه هنرمندان و صنعتگران. كليه صنايع باستاني و هنرهاي ملي به راه پيشرفت و ترقي رهنمون شد و خاصه هنر زري بافي به سر حد كمال رسيد و با توجه مخصوص شاه عباس كبير به اين فن و جمع آوري استادان و هنرمندان از ساير نقاط ايران و متمركز ساختن آنان در اصفهان، دوران طلايي و درخشان اين هنر فرا رسي دو هنرمندان نامي و عالي قدري كه به علت عدم تشويق و نداشتن وسيله در گوشه انزوا به سر ميبردند، كوششهاي هنري خود را با دلگرمي و اطمينان ، مجدداً آغاز نمودند و در شهر هاي مختلف از قبيل اصفهان، كاشان و يزد كارخانه هاي متعدد زري بافي احداث گرديد و انواع زري هاي مرغوب و زيبا با نخهاي طلا و نقره (گلابتون و نقده) بافته شد. از انواع مزبور مي توان : «مشجر زري» - «زري لُپه باف» -    [30]    «زري اطلسي» - «زري پشت كلاف» ختائي – و مخمل زري هاي برجسته را نام برد كه رونق و رواج بسيار يافت و قسمت عمده آن مورد استفاده شاه - درباريان – امرا و مردان و زنان طبقات مختلف قرار گرفت و زريهاي بسيار ممتاز و گرانبها، زينت اشرافيان واقع شد.

اين زريها علاوه بر دارا بودن بازار مناسب در داخله كشور، به خارج نيز صادر ميشد و كشورهاي آسيائي و اروپائي از زريهاي ايران استفاده مي كرده‌اند، اهميت عمده زريهاي دوره صفويه، بيشتر طرح و رنگهاي نباتي است كه روي ابريشم بكار رفته و آنها را بنحوي رنگ نموده‌اند كه در حال حاضر نيز پس از طي ساليان متمادي، هنوز رنگ آنها ثابت و پابرجا است. تزئينات اين زريها عبارت بوده است از تصوير و تجسم داستانهاي شاهنامه – اشعار شعرا و گويندگان بزرگ و مناظري كه شاهزادگان را در حال شكار نشان مي‌دهد و نقشهائي كه به بته شاه عباسي معروفيت يافته و جانوراني مانند آهو– شير- خرگوش و درختاني مانند سرو و نارون و اقسام خطوط زيبا و اسليمي كه بر روي آنها ديده مي‌شود.      [31]

بعد از دوران صفويه، به علت تغييرات تدريجي كه در نوع و فرم لباس پديد آمد، مصرف زري بتدريج متروك شد و براي تزئين و تجمل منازل مورد استفاده قرار گرفت. از زريهاي دوره صفويه، آثاري در موزه ايران باستان و موزه حضرت رضا عليه السلام در مشهد، و موزه حضرت معصومه عليها السلام در قم و موزه كليساي ارامنه در جلفا، باقي است كه زيبايي و پيشرفت هنر عهد صفويه را به ما مي شناساند. از اين پس تا زمان فتحعلي شاه زري بافي در كشور ما رونق و رواجي نداشت.

استاد حبيب الله طريقي- در بين شهر هاي ايران، شهر كاشان را بايد از مراكز عمده زري بافي و محل تمركز استادان و هنرمندان اين فن بشمار آورد. در زمان سلطنت فتحعلي شاه قاجار استاد هنرمند و چيره دستي بنام آقا محمد تقي نقشبند (جد بزرگ استاد محمد طريقي رئيس كارگاه فعلي زري بافي هنرهاي زيباي كشور) در اين شهر مي‌زيسته كه اين هنر را از پدرش آموخته بود و از آنجا كه زريهايش مورد توجه دربار بوده است زريهايي كه مي‌بافته به دربار فتحعلي شاه اختصاص داشته است، و همانطور كه در فوق اشاره شد اصولاً هنر زري بافي مانند ساير هنرهاي ملي، بعد از دوره صفويه، به علت عدم توجه خريداري نداشت، تا اينكه در حدود شصت سال پيش يكي از افراد خانواده نقشبند بنام استاد حبيب الله طريقي (والد استاد محمد طريقي) به ساختن دستگاه زري بافي اقدام مي نمايد و پس از تحمل زحمات و ضررهاي زياد به تهيه زري موفق مي‌شود.

َرد جيني براي چله كشي

طرح چلَّه«تار»

رنگرزي ابريشم هاي زري بافي

در دوران سلطنت رضا شاه، ضمن تحولات اساسي و شگرفي كه در كليه شئون مملكتي بدست تواناي اين سردار بزرگ بوجود آمد، احياء هنرهاي ملي نيز مورد توجه خاص قرار گرفت و بنا به فرمان رضا شاه در سال 1308 وزارت فوايد عامه و بعد وزارت اقتصاد ملي موجبات پيشرفت و اعتلاي هنرهاي ملي را فراهم ساخته اند و نمونه هاي آثار هنرمندان و صنعتگران كشور را جمع آوري نمودند. استاد حبيب الله طريقي با تقديم نمونه‌هايي از پارچه‌هاي زري به رضا شاه، در سال 1309 از كاشان به تهران احضار گرديد و در مؤسسة قالي ايران، يك دستگاه زري بافي    [33]    تأسيس نمود و مورد تفقد خاص شاهانه قرار گرفت و به دريافت جايزه نقدي نيز مفتخر گرديد حسب الامر رضا شاه  دستگاه زري بافي مزبور از مؤسسة قالي به كاخ گلستان منتقل شد و در آنجا چهار دستگاه زري بافي، بوسيله استاد طريقي احداث گرديد و استاد مزبور در آنجا به بافتن زري اشتغال ورزيد و سپس دستگاه هاي مزبور را از كاخ گلستان به اداره صنايع قديمه (اداره هنر هاي ملي فعلي ) منتقل ساخت و به هيجده دستگاه افزايش داد. حبيب الله طريقي انواع و اقسام زريها و مخملهاي زري را به اندازه هاي گوناگون و طرحهاي متنوع بافندگي كرد وتا سال 1326 به آموزش فن زري بافي و پرورش هنرمندان مستعد در زمينه زري بافي اهتمام ورزيد، اين استاد هنرمند در سال 1330، متأسفانه ديده از جهان فرو بست و با فقدان او در حقيقت يكي از ستاره هاي درخشان زري بافي ايران افول كرد.

كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور ـ بعد از درگذشت استاد حبيب الله طريقي، آقاي محمد طريقي فرزند هنرمند آن مرحوم كه اصول و رموز زري بافي و مخمل بافي را زير نظر والد و استاد خود به خوبي آموخته بود و رياست كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور را عهده دار شد و با كوشش و جديت بسيار، به تهيه آثار زري و مخمل همت گماشت. استاد محمد طريقي كه از اساتيد مسلم زري بافي ايران به شمار مي رود، به سال 1292 در شهر كاشان و در يك خانواده هنرمند، ديده به جهان هستي گشود و پس از طي تحصيلات در سال 1309 به همراهي پدر هنرمند خود به تهران آمد و كوششهاي هنري خود را در كارگاه زري بافي مؤسسه قالي ايران زير نظر پدر و با عنوان معاونت كارگاه متمركز ساخت و ضمن اشتغال به كار، تحصيلات خود را در زمينه طراحي پارچه ادامه داد و به اخذ ليسانس در رشته مزبور نايل آمد.

بافنده اي در حال بافتن زري

بافنده اي در حال بافتن مخمل

 استاد محمد طريقي به منظور مطالعه و تحقيق در رشته زري بافي و مخمل بافي و مقايسه طرز بافندگي زري در ايران با ساير كشور ها تا كنون از طرف هنرها ي زيباي كشور به نقاط مختلف جهان مانند : سوريه ـ لبنان ـ فرانسه ـ سويس ـ و هندوستان سفرهائي كرده و از اين مشاهدات و مطالعات نتايج سودمند و ثمر بخشي كسب كرده است كه در ايجاد تحولات اساسي و شگرفي كه اخيراً در محصولات جالب زري بافي و مخمل بافي هنرهاي زيباي كشور پديد آمده سهم بسزايي داشته است.     [33]

دستگاه زري بافي و طرز كار با آن ساختمان دستگاههاي زري بافي معمولاً مركب از افزار و آلات چوبي است كه بسبك قديم و بسيار ساده و معمولي ساخته شده است.

استاد محمد طريقي در حال طرح نقشة زري

بافنده اي در حال بافتن زري

روي هر دستگاه، دو نفر كار مي كنند كه يكي بافنده و ديگري شاگرد او است كه «گوشواره كش» ناميده مي شود. بافنده معمولاً در پشت دستگاه و گوشواره كش بالاي دستگاه قرار دارند. كار شاگرد با لاي دستگاه عبارت از بالا و پايين آوردن نقشه اي است كه قبلاً روي نخ نقشبندي شده و هدايت آن بسوي بافنده است و بافنده نيز پس از بالا آمدن نقشه بوسيله ابريشمهاي الوان و نخ طلا و نقره (گلابتون) كه روي ماكو سوار نموده، به داخل كار مي فرستد و روي آنرا شانه مي‌زند و با اين كيفيت هر دو نفر با همكاري و اشتراك مساعي يكديگر روزانه 8 الي 35 سانتيمتر زري تهيه مي‌نمايند.

مواد اوليه زري بافي ـ مواد اوليه زري بافي عبارت است از: ابريشم طبيعي و نخ (گلابتون) كه رنگ آنها نيز به شيوه قديم با نباتات رنگرزي مي‌شود.

از آنجا كه دستگاههاي فعلي، قديمي است و ميزان بافت و محصول آن نيز از لحاظ كميت، قابل اهميت نيست اخيراً بمنظور ايجاد سرعت عمل و بالا بردن راندمان كار، دستگاهي بنام«ژاكار» تهيه شده كه نقشه آنها روي مقوا تعبيه گرديده و يك نفر بافنده به تنهايي بدون كمك گوشواره كش، مي تواند آنرا بافندگي نمايد و ميزان كار روزانه آن تا 70 سانتيمتر ميرسد در كارگاه زري بافي و مخمل بافي هنرهاي زيباي كشور فعلاً در حدود سي نفر هنرمند، كه اغلب از استادان و هنرمندان قديمي اين فن بشمار ميروند و زادگاهشان عموماً در شهر كاشان است زير نظر استاد محمد طريقي به كوششهاي هنري اشتغال دارند.

آثار زري بافي هنرهاي زيباي كشور تا كنون در نمايشگاههاي زير نمايش داده شده و آقاي طريقي هر بار نشانها و تقدير نامه‌هايي دريافت و داشته است:  

1 - نمايشگاه بروكسل – در اين نمايشگاه بزرگ جهاني، انواع زريها نمايش داده شد و به اخذ مدال طلا نايل آمد.  

2- نمايشگاه سازمان صنايع كشورـ در نمايشگاه مزبور نيز كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور شركت كرد و مدال صنعت را دريافت نمود.

يك دستگاه زري بافي به سبك دورة صفويه

منظرة كامل يك دستگاه زري بافي

3 - نمايشگاه وزارت فرهنگ ـ در اين نمايشگاه كه    [34]    در محل فعلي مجلس سنا تشكيل شده بود آثار كارگاه زري بافي مورد توجه واقع گرديد و به دريافت تقدير نامه وزارت فرهنگ توفيق يافت.

4 - زريها و مخملهاي كارگاه زري بافي در نمايشگاههاي جهاني از قبيل: نمايشگاه پاريس ـ نمايشگاه ازميرـ نمايشگاه كابل و نمايشگاه هندوستان نيز به معرض نمايش گذارده شد و با تحسين و اعجاب شركت كنندگان در اين نمايشگاهها روبرو گرديده است.

آثار زري بافي، مورد توجه و علاقة خارجيان و سياحان بيگانه است و به همين جهت تا كنون از آثار جالب زري و مخمل به سلاطين و رؤساي جمهور و شخصيت هاي بزرگ خارجي اهدا گرديده است اخيراً در فروشگاه فردوسي، بمنظور عرضه و فروش آثار هنري هنرمندان هنرهاي زيباي كشور، غرفه اي احداث شده و زري و مخملهاي ساخت كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور نيز در آنجا مورد توجه فراوان و حسن استقبال هموطنان عزيز و خارجيان قرار گرفته و فروش آنها به ميزان قابل توجهي بالا رفته است.

دو نمونه از آثار كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور

بايد دانست كه كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور اخيراً مجهز به دستگاههاي «ژاكار» شده و اين دستگاهها بدون آنكه لطمه اي به كار دستي بزند سرعت عمل را به ميزان فوق العاده افزايش داده است. علاوه بر اين ده دستگاه سابق كارگاه جديدي نيز زير نظر استاد محمد طريقي تأسيس شده كه داراي 9 دستگاه مي‌باشد و اين دستگاهها با طرحهاي نو و شيوه هاي تازه‌اي شروع بكار نموده و با توجه به اينكه آثار زري و مخمل هم اكنون دوستداران فراواني بدست آورده، كوشش خواهد شد كه در آتيه محصولات اين كارگاهها تا حد امكان توسعه و افزايش يابد و طرحهاي بهتر و ارزنده‌تري آماده گردد و در دسترس علاقه‌مندان قرار گيرد.    [35]