با
كار گاه زري بافي هنر هاي زيباي كشور آشنا
شويد.
مهدي
غرشي |
نظري
به گذشته زري در ايران
زري بافي و مخمل بافي از صنايع دستي و هنر هاي ظريفي است كه از دير باز در كشور ما رواج بسيار داشت. با اينكه تاريخ پيدايش زري بافي بطور دقيق معلوم نيست ولی آنچه از نوشتههاي پيشينيان و نظرات مورخان نتيجه گرفته مي شود اينست كه در حدود دو هزار سال قبل، محصولات ابريشمي و بافندگي ايران، در آسيا و اروپا اعتبار و شهرت خاصي داشته و بهترين پارچه هاي زري و مخمل و انواع ديگر دست هنرمندان و صنعتگران با ذوق ايراني بافته ميشده است. «هرودوت» مورخ مشهور يوناني باين موضوع اشاره كرده و نوشته است كه زريهاي ايران، در بين جهانيان داراي اشتهار و معروفيت خاصي بوده و روميها براي خريدن آن مبالغ گزافي خرج ميكردهاند و بعدها نيز مردم «بيزانس» از روي نمونه هاي مختلف زري هاي ايران در ساختن زري تقليد نمودهاند. در دوران سلطنت ساسانيان هنر زري بافي به سر حد كمال و اوج ترقي رسيد و زريهايي كه در اين دوره تهيه مي شده داراي ظرافت و لطافت خاصي بوده است. در قبر «شارلماني» پادشاه معروف فرانسه، يك قطعه پارچه زربفت متعلق به دوران سلطنت ساسانيان [29] بدست آمده كه در زمره شاهكارهاي هنري بشمار مي آيد، در اين پارچه زربفت به حدي ذوق هنري و ابداع و ظرافت بكار رفته كه مايه اعجاب و شگفتي بيننده است.
|
|||
|
يكي از بافندگان در حال بافتن زري«ژاكار» |
|||
|
با
ظهور سلسله صفويه يك بار ديگر به هنرهاي ملي
كشور ما، جان تازهاي دميده شد و در نتيجه
تشويق و ترغيب سلاطين هنر پرور صفويه از جامعه
هنرمندان و صنعتگران. كليه صنايع باستاني و
هنرهاي ملي به راه پيشرفت و ترقي رهنمون شد و
خاصه هنر زري بافي به سر حد كمال رسيد و با
توجه مخصوص شاه عباس كبير به اين فن و جمع آوري
استادان و هنرمندان از ساير نقاط ايران و
متمركز ساختن آنان در اصفهان، دوران طلايي و
درخشان اين هنر فرا رسي دو هنرمندان نامي و
عالي قدري كه به علت عدم تشويق و نداشتن وسيله
در گوشه انزوا به سر ميبردند، كوششهاي هنري
خود را با دلگرمي و اطمينان ، مجدداً آغاز
نمودند و در شهر هاي مختلف از قبيل اصفهان،
كاشان و يزد كارخانه هاي متعدد زري بافي احداث
گرديد و انواع زري هاي مرغوب و زيبا با نخهاي
طلا و نقره (گلابتون و نقده) بافته شد. از انواع
مزبور مي توان : «مشجر زري» - «زري لُپه باف» - [30] «زري
اطلسي» - «زري پشت كلاف» ختائي – و مخمل زري
هاي برجسته را نام برد كه رونق و رواج بسيار
يافت و قسمت عمده آن مورد استفاده شاه -
درباريان – امرا و مردان و زنان طبقات مختلف
قرار گرفت و زريهاي بسيار ممتاز و گرانبها،
زينت اشرافيان واقع شد. اين
زريها علاوه بر دارا بودن بازار مناسب در
داخله كشور، به خارج نيز صادر ميشد و كشورهاي
آسيائي و اروپائي از زريهاي ايران استفاده مي
كردهاند، اهميت عمده زريهاي دوره صفويه،
بيشتر طرح و رنگهاي نباتي است كه روي ابريشم
بكار رفته و آنها را بنحوي رنگ نمودهاند كه
در حال حاضر نيز پس از طي ساليان متمادي، هنوز
رنگ آنها ثابت و پابرجا است. تزئينات اين
زريها عبارت بوده است از تصوير و تجسم
داستانهاي شاهنامه – اشعار شعرا و گويندگان
بزرگ و مناظري كه شاهزادگان را در حال شكار
نشان ميدهد و نقشهائي كه به بته شاه عباسي
معروفيت يافته و جانوراني مانند آهو– شير-
خرگوش و درختاني مانند سرو و نارون و اقسام
خطوط زيبا و اسليمي كه بر روي آنها ديده ميشود. بعد
از دوران صفويه، به علت تغييرات تدريجي كه در
نوع و فرم لباس پديد آمد، مصرف زري بتدريج
متروك شد و براي تزئين و تجمل منازل مورد
استفاده قرار گرفت. از زريهاي دوره صفويه،
آثاري در موزه ايران باستان و موزه حضرت رضا
عليه السلام در مشهد، و موزه حضرت معصومه
عليها السلام در قم و موزه كليساي ارامنه در
جلفا، باقي است كه زيبايي و پيشرفت هنر عهد
صفويه را به ما مي شناساند. از اين پس تا زمان
فتحعلي شاه زري بافي در كشور ما رونق و رواجي
نداشت. استاد حبيب الله طريقي- در بين شهر هاي ايران، شهر كاشان را بايد از مراكز عمده زري بافي و محل تمركز استادان و هنرمندان اين فن بشمار آورد. در زمان سلطنت فتحعلي شاه قاجار استاد هنرمند و چيره دستي بنام آقا محمد تقي نقشبند (جد بزرگ استاد محمد طريقي رئيس كارگاه فعلي زري بافي هنرهاي زيباي كشور) در اين شهر ميزيسته كه اين هنر را از پدرش آموخته بود و از آنجا كه زريهايش مورد توجه دربار بوده است زريهايي كه ميبافته به دربار فتحعلي شاه اختصاص داشته است، و همانطور كه در فوق اشاره شد اصولاً هنر زري بافي مانند ساير هنرهاي ملي، بعد از دوره صفويه، به علت عدم توجه خريداري نداشت، تا اينكه در حدود شصت سال پيش يكي از افراد خانواده نقشبند بنام استاد حبيب الله طريقي (والد استاد محمد طريقي) به ساختن دستگاه زري بافي اقدام مي نمايد و پس از تحمل زحمات و ضررهاي زياد به تهيه زري موفق ميشود. |
|
در دوران سلطنت رضا شاه، ضمن تحولات اساسي و شگرفي كه در كليه شئون مملكتي بدست تواناي اين سردار بزرگ بوجود آمد، احياء هنرهاي ملي نيز مورد توجه خاص قرار گرفت و بنا به فرمان رضا شاه در سال 1308 وزارت فوايد عامه و بعد وزارت اقتصاد ملي موجبات پيشرفت و اعتلاي هنرهاي ملي را فراهم ساخته اند و نمونه هاي آثار هنرمندان و صنعتگران كشور را جمع آوري نمودند. استاد حبيب الله طريقي با تقديم نمونههايي از پارچههاي زري به رضا شاه، در سال 1309 از كاشان به تهران احضار گرديد و در مؤسسة قالي ايران، يك دستگاه زري بافي [33] تأسيس نمود و مورد تفقد خاص شاهانه قرار گرفت و به دريافت جايزه نقدي نيز مفتخر گرديد حسب الامر رضا شاه دستگاه زري بافي مزبور از مؤسسة قالي به كاخ گلستان منتقل شد و در آنجا چهار دستگاه زري بافي، بوسيله استاد طريقي احداث گرديد و استاد مزبور در آنجا به بافتن زري اشتغال ورزيد و سپس دستگاه هاي مزبور را از كاخ گلستان به اداره صنايع قديمه (اداره هنر هاي ملي فعلي ) منتقل ساخت و به هيجده دستگاه افزايش داد. حبيب الله طريقي انواع و اقسام زريها و مخملهاي زري را به اندازه هاي گوناگون و طرحهاي متنوع بافندگي كرد وتا سال 1326 به آموزش فن زري بافي و پرورش هنرمندان مستعد در زمينه زري بافي اهتمام ورزيد، اين استاد هنرمند در سال 1330، متأسفانه ديده از جهان فرو بست و با فقدان او در حقيقت يكي از ستاره هاي درخشان زري بافي ايران افول كرد. |
|
كارگاه
زري بافي هنرهاي زيباي كشور ـ بعد از درگذشت استاد حبيب الله
طريقي، آقاي محمد طريقي فرزند هنرمند آن
مرحوم كه اصول و رموز زري بافي و مخمل بافي را
زير نظر والد و استاد خود به خوبي آموخته بود و
رياست كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور را
عهده دار شد و با كوشش و جديت بسيار، به تهيه
آثار زري و مخمل همت گماشت. استاد محمد طريقي
كه از اساتيد مسلم زري بافي ايران به شمار مي
رود، به سال 1292 در شهر كاشان و در يك خانواده
هنرمند، ديده به جهان هستي گشود و پس از طي
تحصيلات در سال 1309 به همراهي پدر هنرمند خود
به تهران آمد و كوششهاي هنري خود را در كارگاه
زري بافي مؤسسه قالي ايران زير نظر پدر و با
عنوان معاونت كارگاه متمركز ساخت و ضمن
اشتغال به كار، تحصيلات خود را در زمينه طراحي
پارچه ادامه داد و به اخذ ليسانس در رشته
مزبور نايل آمد. |
||||
|
بافنده اي در حال بافتن زري |
بافنده اي در حال بافتن مخمل |
|
بايد
دانست كه كارگاه زري بافي هنرهاي زيباي كشور
اخيراً مجهز به دستگاههاي «ژاكار» شده و اين
دستگاهها بدون آنكه لطمه اي به كار دستي بزند
سرعت عمل را به ميزان فوق العاده افزايش داده
است. علاوه بر اين ده دستگاه سابق كارگاه
جديدي نيز زير نظر استاد محمد طريقي تأسيس شده
كه داراي 9 دستگاه ميباشد و اين دستگاهها با
طرحهاي نو و شيوه هاي تازهاي شروع بكار
نموده و با توجه به اينكه آثار زري و مخمل هم
اكنون دوستداران فراواني بدست آورده، كوشش
خواهد شد كه در آتيه محصولات اين كارگاهها تا
حد امكان توسعه و افزايش يابد و طرحهاي بهتر و
ارزندهتري آماده گردد و در دسترس علاقهمندان
قرار گيرد. |