كريمي، علي. "مينياتور ايراني". دوره1، ش4 (بهمن41): 36-37، تصوير.

خلاصه:  هنرايران درقرون اوليه بعدازاسلام، وجه تسميه لغت "اسليمي".

مينياتور ايراني  (2)

علي كريمي

در شمارة سوم مجلة هنر و مردم راجع به مفهوم كلمه مينياتور كه در اصل يك لغت فرانسوي است ثابت شد كه اين كلمه در نيمه اول قرن بيستم در زبان فارسي امروز ما مصطلح گرديده و اگرچه معني واقعي آن به مينياتورهاي ايراني يا كشورهاي ديگر منحصر نمي شود و هر نوع شيئي هنري ظريف و ريز را به هر سبك و شيوه‌اي كه ساخته شده باشد مينياتور ناميده‌اند ولي فعلاً در ايران به نقاشيهاي ايراني چه قديمي و چه جديد كه از سبك و روش اروپايي پيروي نكرده و رنگ و خصوصيات نقاشي ملي ايران از آن احساس شود مينياتور مي‌گويند.

اكنون كه دانستيم مينياتورهاي امروز ايران همان نقاشيهاي تحول يافته قبل از نفوذ هنر غرب يعني نقاشي كلاسيك اروپا و بالاخره سبك امپرسيونيزم و به دنبال آن شيوه‌هاي مدرن اروپا مي‌باشد، لازم است بدانيم كه مكاتب مينياتورهاي ايراني از قرون بعد از اسلام آغاز مي‌گردد زيرا هنر قبل از اسلام كه حجاري هاي عظيم و كاشي و سفال و بسياري از آثار باستاني آن دوران باقيمانده ثابت مي‌كند كه نقاشيهاي بزرگ ديواري و كتب و غيره نيز وجود داشته لكن به علت طول زمان از بين رفته و كمترين اثر نقاشي روي ديوارها يا روي پوست و چرم و غيره بدست نيامده است. تنها اثري كه از دوران هخامنشي بوسيله باستان شناسان شرقي بدست آمده يك قطعه قاليچه است كه سبك و شيوه دوره هخامنشي نشان مي‌دهد. بنابراين در مورد سبك روش نقاشيهاي ايران قبل از اسلام بحث وارد نيست.

هنر ايران در قرون اوليه بعد از محو شدن شيوه هاي حجاري و نقاشي دوره ساساني با ابتكاراتي در خطوط عربي آغاز مي گردد. آثار و شواهد بسيار در دست است كه بهترين نسخ قرآن مجيد و خطوط تزئيني مختلف عربي بوسيله هنرمندان مبتكر ايراني نوشته شده است. دليل قاطع اين است كه هنرعرب قبل از تسلط اسلام بر ايران و بكار افتادن هوش و استعداد ايرانيان در راه مذهب مقدس اسلام قابل توجه نموده و آنچه آثار نفيس و پر قيمت بنام هنر عربي بدست آمده مربوط     [36]     به ادواري است كه ايرانيان دين مبين اسلام را پذيرفته و در اين راه ذوق و قريحه ذاتي خود را با عشق و علاقه سرشار بكار برده‌اند.

عكس بالا نقش اسليمي بر گنبد شيخ لطف الله

عكس پايين تذهيب آغاز متنويات دهلوي

نقش ديگري بر كاشيهاي مسجد شاه اصفهان

نقش اسليمي كه بر ديوار داخلي مسجد شيخ لطف الله ديده مي شود

ايرانيان بعد از ابتكار در خطوط عربی براي تزئين كتب خطي ـ خلفاي اسلامي راـ به ذوق آورده و بتدريج نتيجه گرفته تا حواشي و سر لوح و آغاز و ختام كتب مقدس را بوسيله ساقه هاي گل و برگ با طلاي ناب تزئين نمايند. در نتيجه ديري نگذشت كه هنر تذهيب كاري و گردشي هاي اسليمي و خطائي را ابتكار نموده و رايج و ساختند.

كلمه اسليمي در اصل همان اسلامي است كه هنرمندان ايراني براي تركيب بندي تذهيب اختراع نمودند و چون قبل از اسلام وجود نداشته و در دوره‌اي ابتكار شده كه ايرانيان مسلمان شده بودند لذا نام اسليمي به آن دادند.

بعدها تركيب بندي اسليمي و خطائي كه از گل برگهاي تزئيني و نقاشي مي شد براي نقش پارچه و قالي و كاشي كاري مساجد نيز مورد استفاده قرار گرفت و تا امروز هم ادامه دارد. لازم به تذكر است كه نقوش تزئيني اروپائي كه در حواشي كتب خطي و همچنين تزئين بناهاي تاريخي رم ـ پاريس و وين نقاشي شده به خوبي نفوذ تركيب بندي اسليمي و خطائي ايران را نشان مي دهد.     [37]