تقي‌زاده، منصور. "اميرنظام گروسي". دوره4، ش41و42 (اسفند44 و فروردين45): ص 27.

 

 

خلاصه:معرفي خطاط، حاكم آذربايجان وابداع كننده اصول ساده‌نويسي سهل وممتتع.

امير نظام گروسي

منصور تقي‌زاده

از متاخرين بزرگان حسن خط و ربط بايد يكي را هم از نظر اينكه و نگارش خط اصلاح و ابداع فوق العاده نموده، مرحوم امير نظام حسنعلي خان گروسي حاكم و والي مدبر و مقتدر وقت در آذربايجان را  به قلم آورد. وي از يك طرف شيوه مخصوص به خود، تحرير ريز را ايجاد و رسميت داد و از سوي ديگر اصول متبوع و خوشايند ساده‌نويسي را مرسوم و معمول گردانيد (ساده‌نويسي سهل و ممتنع) و بدين اقدام ادبي بزرگ، تيپ منشيان و فضلاي املا و انشا را از دشواري و فشار طاقت فرساي تصنعات عربي كتابت رهايي بخشيد. اين اصلاحات ابتكاري اين بزرگ مرد سياست و خط فراموش كردني نيست.

در نتيجه تشويق و حسن پرورش آن حاكم اديب و خوش نگار، اديبان و خوشنويسان بنامي عرض وجود نمودند، تا اينكه چنين شايع است پاره‌اي از شاگردانش در نتيجه ممارست و توجه كامل در رموز مشق و ربط و خطاطي از استاد بزرگوار، پيشرفت بيشتري نموده‌اند، منشات امير نظام حاوي نوشته‌هاي زيبا و نامه‌هاي دلنواز كه در عين حال داراي نكات و رموزات سياسي نيز هست بزرگترين دليل بر مقام شامخ فضل و ادب و فراست او است. همچنين به همت او چاپ مجموعه كليله و دمنه با خط زيباي شادروان فخرالكتاب آقا ميرزا باقرخان انجام پذيرفت و مي‌گويند به دستور او گلستاني نيز به وسيله مرحوم مدرس عالي حاجي ميرزا محمد حسين مكتب‌دار كه در سن يكصد و شانزده سالگي به رحمت ايزدي پيوسته به خط خوش نوشته شده است.

امير نظام در جنگهاي هرات با درجه سرهنگي و سرتيپي (گويا بعدا در اثر لياقت ترفيع يافته) با نهايت شجاعت و لياقت شركت نموده و پس از آن به سفارت در لندن انتخاب و اعزام گرديده و در آنجا به سمت سرپرست  محصلين  اروپا مواظبت و نظارت امور دانشجويان را نيز به عهده داشته است.

امير نظام گاهگاه شعر نيز مي‌سروده ‌است و از آن جمله معروف است اين شعر (دو بيتي) را امير نظام آرزو كرده پس از مرگ به سنگ مزارش بنويسند:

اي آنكه برنج بينوايي مرده

            در حالت وصل از جدايي مرده

با اين همه آب تشنه لب رفته به خاك

             اندر سر گنج از گدايي مرده

ناگفته نماند: پدر مرحوم حاجي ميرزا محمد حسين مكتب‌دار نام برده، هنگام بازگشت از تحصيل در نجف، در گروس با پدر مرحوم  امير نظام آشنا و براي تربيت و تعليم امير نظام كه موقع تحصيلش رسيده بود انتخاب مي‌شود و او مدتي در گروس مانده پس از انجام امور تعليماتي به تبريز رهسپار مي‌گردد. از تصادفات تاريخي پس از آنكه امير نظام به حكومت آذربايجان منصوب مي‌شود به محض ورود فرزند استادش را كه همان ميرزا محمد حسين باشد پيدا نموده مورد تفقد قرار مي‌دهد و در حق او ماهيانه دو تومان (بيست ريال) مستمري با صدور ابلاغ رسمي برقرار مي‌نمايد و ضمناً سفارش مي‌شود كه عريضه‌هايي كه به خط فرزند استاد برسد با تسهيلات بيشتري مورد رسيدگي قرار خواهد گرفت.     [27]