ـــــ . "هفت تپه". دوره 4، ش 43 (ارديبهشت 45): ص 2-5، تصوير.

خلاصه:تمدن باستاني ايلام در جلگه انشان (انزان) از هزاره سوم ق.م ـ گزارش و بازديد از هفت تپه،‌آرامگاه و شيوه تدفين مردگان درآن عهد، معبد سلاطين، معبد خدايان،‌ محل و موقعيت هفت تپه ـ بازديد از تپه ابوفندوا مربوط به هفت هزارسال پيش.

هفت تپه

چندي پيش هيئتي مركب از عده‌اي از آقايان سناتورها، نمايندگان مجلس شوراي ملي، شخصيت‌هاي برجسته علمي و فرهنگي كشور، استانداران و فرمانداران كل كه در تهران بودند به دعوت جناب آقاي پهلبد وزير فرهنگ و هنر از آثار باستاني و تاريخي هفت تپه در خوزستان ديدن كردند. در اين بازديد آثاري از تمدن درخشان ايلامي كه بوسيله هيئتي از باستانشناسان ايراني برياست آقاي دكتر نگهبان بر اثر يك ماه و نيم عمليات حفاري كشف شده است مورد بازديد قرار گرفت.

مدعوين كه جمعاً 68 نفر بودند همراه با گروهي از خبرنگاران روزنامه‌ها و خبرگزاري‌هاي خارجي و فيلمبرداران در ساعت 5ر7 از فرودگاه مهرآباد حركت نمودند و در ساعت 5ر8 وارد فرودگاه وحدتي شدند و از آنجا بوسيله اتومبيل‌هايي كه از طرف سازمان آب و برق خوزستان قبلاً آماده شده بود عازم هفت تپه گرديدند.

در هفت تپه

بر فراز اولين تپه‌اي كه در اين قسمت حفاري شده بود چادرهاي باستانشناسان جوان كه مشغول گمانه‌زني و حفاري بودند به چشم مي‌خورد در اينجا آقاي دكتر نگهبان استاد دانشگاه  و سرپرست هيئت حفاري به مدعوين خير مقدم گفت و پس از آن بازديد از آثار تمدن باستاني ايلام آغاز شد.

آثاري از تمدن ايلام

تمدن باستان ايلام در جلگه انشان (انزان) و در دامنه كوههاي شرقي خوزستان پرورش يافت. در دنياي قديم در هزاره سوم قبل از ميلاد تنها سه مملكت ايلام و سومر و آكاد شهرت جهاني داشتند و هنوز از تمدن بابل و آشور و ملل گوناگون خاورميانه خبري نبود. بنابراين هر كوششي كه براي كشف  زندگي اين ملل انجام مي‌گيرد ارزنده و حائزاهميت مي‌باشد. آقاي دكتر نگهبان ضمن توضيحاتي كه درباره چگونگي كار هيئت و كشفيات حفاري داد اظهار داشت هيئت حفاري ما به اتفاق دو نفر از بازرسان فني اداره كل باستانشناسي و دو نفر از دانشجويان دانشگاه تهران (رشته باستانشناسي) و دو نفر از دانشجويان دانشكده هنرهاي زيبا در قسمت نقشه‌برداري از يك ماه و نيم پيش كوشش خود را با توجه به آثار سطحي كه روي تپه‌ها قرار داشت براي كشف آثار جديد شروع نموده و دو تپه را از ناحيه هفت تپه و يك تپه بنام ابوفندوا در فاصله دو كيلومتري آن را براي گمانه‌زني انتخاب نمودند، تپه ابوفندوا معرف تمدن‌هاي گوناگون از هفت هزار سال پيش به بعد مي‌باشد و دو تپه ديگر معرف تمدن مردم ايلام است. آرامگاه سلاطين ايلامي مكشوفه در هفت تپه يكي از قديمترين نمونه‌هاي طاق هلالي بيضي شكل در تاريخ معماري بشري است.

در قسمت اول آرامگاه هفت اسكلت كشف شده و بعضي از‌آنها پوسيده شده است و از قرائن برمي‌آيد كه وقتي اين اجساد را به داخل آرامگاه مي‌آوردند ابتدا روي سكوي مخصوص شستشوي مي‌دادند و بعد بطور منظمي مدفون مي‌ساختند و روي اجساد را گل اخري مي‌ريختند. در قسمت وسط آرامگاه سه اسكلت و در انتهاي آن يازده اسكلت ديگر نيز كشف شده است.

معبد سلاطين

سپس اعضاي هيئت به ديدار معبدي رفتند كه بوسيله راهرو به آرامگاه متصل مي‌شد. ديوارهاي معبد از خشت خام است ولي تمامي سطح ديوارهاي گچ‌اندود شده و بر روي گچ نقوشي وجود داشته است. رئيس هيئت حفاري علمي در هفت تپه ضمن توضيحاتي اظهار داشت كه هيئت ضمن خاكبرداري متوجه شد كه معبد دو طبقه است و

فعلاً مشغول خاكبرداري طبقه دوم هستيم و اگر ما به ستوني برنخوريم معلوم مي‌شود كه اين معبد يكي از بزرگترين شاهكارهاي معماري جهانست كه سقفي با چنين وسعت بدون هيچ پايه و ستوني بطور افقي     [2]    ساخته شده زيرا در شرايط فعلي هم، نگاهداشتن ساختماني بدين وسعت بدون استفاده از ستون كار مشكلي است.

معبد خدايان

بعد از بازديد معبد مدعوين به بازديد اطاق ديگري پرداختند كه بوسيله دري به معبد متصل مي‌گرديد، در اين اطاق آثاري از مجسمه‌ها مخصوصاً مجسمه خدايان بدست باستانشناسان افتاده است. آقاي دكتر نگهبان توضيح داد اين اطاق كه ايوان معبد بوده داراي سه كف است كه به تدريج ساخته شده است، كف اول از آجر پوشيده شده، نشانه كف دوم يك اجاق بزرگ است و در كف سوم كه در صدر قرار گرفته جسد يك انسان كه اسكلت آن باقيمانده كشف گرديده است طرز دفن و قرار دادن آن با بسياري از اسكلت‌هايي كه تا كنون كشف شده متفاوت است.

تراشه C و B حفاري هفت تپه

مقبره ايلامي هفت تپه

سنگ نبشته

در همين جا بود كه هيئت باستانشناسان توانسته‌اند يك سنگ نبشته بسيار با ارزش پيدا كنند، اين كتيبه به خط ميخي ايلامي نوشته شده و به احتمال قوي سه هزار و پانصد سال قدمت دارد در آينده قرائت اين سنگ نبشته پرده از بسياري نكات مبهم تاريخ سرزمين ايلام برخواهد داشت.

كاوش هاي مداوم

محل هفت تپه يكي از شهرهاي مهم ايلامي است و به فاصله    [3]     كمي از شهرهاي شوش و چغازنبيل قرار دارد و بنا به مفاد كتيبه آشور باني‌پال و به عقيده بعضي از باستانشناسان محل هفت تپه امروزي با شهر تيكني يكي است.

با كاوش‌هاي مداوم و وسعت زياد هفت تپه اميد فراوان مي‌رود كه آثار باارزشي از اعماق اين تپه‌هاي عظيم كه روزي يكي از بهترين مراكز تمدن باستاني اين سرزمين كهنسال مي شده و در زير هر يك اسراري از هنر و تمدن و فرهنگ قديم نهفته است با كلنگ باستانشناسان ايراني و بدست و پشتكار آنان از نهانخانه تاريك خاك كشف و صفحه افتخارآميزي از تمدن گذشته بر اوراق تاريخ كشور عزيز ما افزوده شود.

كتيبه ايلامي مكشوفه در حفريات علمي هفت تپه

تپه ابوفندوا

سپس مدعوين به تپه ابوفنودا رفته و به بازديد از عمليات حفاري از آنجا پرداختند. در اين تپه عمليات خاكبرداري به صورت شگفت‌انگيزي انجام شده و در طبقات اين تپه آثار تمدن‌هاي مختلف بدست آمده بود.

طبق اظهار آقاي دكتر نگهبان در اينجا از اولين تمدن بشري كه متعلق به هفت هزار سال پيش است آثاري بدست‌آمده و سپس به ترتيب آثار تمدن‌هاي ديگر تا عصر ايلامي كشف شده است آثاري از اين تپه بدست آمده نشان مي‌دهد كه بشر چگونه با شهرنشيني و ساير مظاهر تمدن آشنا شده است.      [4]

مدخل مقبره ايلامي هفت تپه

بيانات وزير فرهنگ و هنر

پس از بازديد عمليات حفاري هيئت باستانشناسان ايراني كه براي همه مدعوين غرورآميز بود كليه اعضاي هيئت و همراهان به محل مهمانسراي هفت تپه عزيمت نمودند و پس از صرف ناهار و استراحت ابتدا آقاي مهندس سيحون رئيس دانشكده هنرهاي زيبا تعدادي اسلايد از آثار باستاني و بناهاي تاريخي استان خوزستان را در معرض تماشاي مدعوين قرار دادند و بعد جناب آقاي پهلبد وزير فرهنگ و هنر مطالبي به اين شرح ايراد كردند:

امروز همه آقايان نتيجه كاوشي را كه در اين يك ماه و نيم در هفت تپه انجام شده از نزديك ديدند و صفحه ديگري از تاريخ ايران باستان در چشمان شما قرار گرفت هنگاميكه وظيفه حفظ آثار باستاني به وزارت فرهنگ و هنر محول شد ما در مقابل اين مسئله قرار گرفتيم كه چگونه بيش از هزار بناي تاريخي را كه در اين كشور وجود دارد حفظ كنيم. در دنياي متمدن، آثار باستاني با صرف مخارج گزاف نگهداري مي‌شود و از هر كدام نقشه كاملي تهيه مي‌گردد تا چنانچه ويران شد بلافاصله نظير آن را بسازند و اگر ما بخواهيم دست به چنين عملي بزنيم چقدر كار و زمان مي‌خواهد. ما وقتي وارد كاوش مي‌شويم تازه حفظ و نگهداري آثار بدست آمده خود وظيفه تازه‌اي را ايجاد مي‌كند، به خصوص اينكه متاسفانه با همه علاقه‌ايكه مردم ايران به سرزمين خودشان دارند گاهي ندانسته در اجراي وظيفه ملي و حفظ آثار باستاني كوتاهي مي‌كنند. اخيراً‌هيئت‌هاي اعزامي ما در آذربايجان غربي 50 تپه تاريخي پيدا كردند كه حفظ آنها خود مشكل بزرگي است و به همين جهت تصميم گرفته شد كه حفاظت از آثار ملي و باستاني به عهده خود مردم واگذار شود.

محمدرضا شاه پهلوی رياست سازمان حفظ آثار ملي را تقبل فرمودند و اين سازمان از اين پس با شركت خود مردم به حفظ آثار تاريخي هر منطقه همت خواهد گماشت من اميدوارم كه تحت ارشاد شاهنشاه و همكاري بي دريغ مردم آثار باستاني را كه نمايشگر تاريخ و سند افتخار قوم ايراني است بخوبي نگهداري كنيم.

پس از اظهارات آقاي پهلبد استاد پورداود بيانات پرشوري در تاييد اقدامات باستانشناسان ايراني ايراد كرده و اهميت آثار مكشوفه را در هفت تپه يادآور  شدند مدعوين ساعت 5ر4 بعد از ظهر به تهران بازگشتند.     [5]