برزين، پروين. "تالار گنجينه موزه ايران باستان". دوره 4، ش 44 (خرداد45): 21-30، تصوير.

 

 

خلاصه:معرفي تالار گنجينه درموزه ايران باستان و اشياء‌نفيس آن كه شامل چهاره قفسه و هفت تابلو مي‌باشد: اشياء مفرغ لرستان از هزاره اول ق.م، اشيائي از زيويه كردستان و آثاري از دورانهاي هخامنشي، اشكاني و ساساني واسلامي و هفت پرده نقاشي از عهد قاجار.

تالار گنجينه موزه ايران باستان

 

پروين برزين  

موزه‌دار بخش اسلامي موزه ايران باستان

در يكي از تالارهاي موزه ايران باستان دو مبل قرار دارد كه تاكنون جز سلاطين و روساي جمهور كه رسماً‌به ايران سفر كرده‌اند كسي  بر آنها ننشسته است. لحظه‌اي كه اين ميهمانان عاليقدر از توشيح دفتر يادبود موزه فارغ مي‌شوند و به اطراف نگاه مي‌كنند جُنگي از زيباترين، پرقيمت‌ترين و جالب‌‌ترين اشيا موزه را از نظر هنر و قدمت مشاهده مي‌نمايند: اشيايي كه معمولاً ديگران از ديدن آنها محرومند.

اين محل بنام تالار گنجينه در ضلع جنوب غربي اشكوب دوم موزه ايران باستان واقع است و انتخاب اين نام با توجه به محتويات آن بسيار بجا بوده است، زيرا نخبه‌ترين اشياء موزه از ادوار مختلف  در آن نگهداري مي‌گردد. اين آثار را نمي‌توان از ساير اشيايي كه در قفسه‌هاي موزه به معرض نمايش گذارده شده جدا نمود، زيرا اينها نيز از همان نقاط و متعلق به همان ادواري است كه ساير اشيا بدست آمده‌اند با اين تفاوت كه اشيا موجود در تالار گنجينه گل چيني است از بقيه اشيا و آنها را چه از نظر شكل و نقش و چه  از لحاظ موضوع مي توان در زمره اشيا درجه اول جهان دانست. چه بسا كه بعضي از آنها شهرت جهاني بدست‌آورده‌اند. مقالات مختلف درباره هر يك از آنها به رشته تحرير كشيده شده و محققين و دانشمندان درباره قدمت و تفسير نقوش آنها بحث‌هاي مفصل بعمل آورده‌اند كه از اين ميان مي‌توان جام طلاي حسنلو  (آذربايجان) را كه در جهان منحصر بفرد است مثال زد.

بعضي از اين اشيا اغلب باقصي نقاط گيتي فرستاده ‌شده‌است و در نمايشگاهاي جهاني معروفيت زيادي بدست آورده‌اند. در حال حاضر نيز جاي  بعضي از اين اشيا در موزه ايران باستان بطور موقت خالي است، زيرا به نمايشگاه هفت هزار سال هنر ايران به ايالات متحده امريكا ارسال گرديده و پس از اتمام دوران اين نمايشگاه به ايران بازگشت داده مي‌شوند. در تالار گنجينه بطور كلي چهارده قفسه و هفت پرده نقاشي انسان را ساعت‌ها بخود مشغول مي‌دارد.

هنگام ورود به ا اين تالار قفسه آيينه‌دار محتوي اشيا زرين و سيمين روبرو قرار گرفته و در سمت چپ يعني در ضلع شرقي تالار در دو قفسه اشيا مفرغي مربوط به لرستان مشاهده مي‌شود. مجموعه اشيا مفرغي لرستان كه در اين تالار وجود دارد از شاهكاري‌هاي صنعتي دوره پيش از تاريخ ايران بشمار مي‌رود.

شهرت لرستان بيشتر از نظر ظروف مفرغي است كه از اين ناحيه در دست مي‌باشد. آثار باقيمانده عبارتند از اسلحه اعم از جنگي و تزييني، لوازم آرايش زنان، ابزار كشاورزي، اشيا و لوازم زندگي و همچنين ظروف مربوط به تدفين مرده، طلسم‌ها، مجسمه‌هاي كوچك و بزرگ تقريباً همه آنها متعلق‌اند به 1500 تا 800 سال قبل از ميلاد. در ساخت اين اشيا منتهای سليقه و حوصله بكار رفته و هنرمندان براي آرايش و تزيين آنها از نقوش مختلف استفاده نموده‌اند.    [23]

يكي از انواع اشياء باقيمانده از اين دوران دهنه اسب است. اين دهنه‌ها به اندازه‌هاي بزرگ و كوچك‌اند. برخي از آنها بقدري بزرگ است كه نمي‌توان تصور نمود براي سواري از آنها  استفاده مي‌شده است. اينطور به نظر مي‌رسد كه اين دهنه‌ها را در موقع تدفين در زير سر مرده قرار مي‌دادند.

ساغر مفرغي ـ هزاره اول پيش از ميلاد ـ لرستان

تيردان مفرغي ـ لرستان ـ هزاره اول پيش از ميلاد

نوع ديگر تعداد زيادي مجسمه‌هاي كوچك است كه بعضي از آنها داراي بست و يا سوراخي در پشت مي‌باشند. اين مجسمه‌ها را نيز در موقع تدفين بگردن مرده مي‌آويختند.

ليوان‌هاي مفرغي انواع ديگر اشيايي است كه زينت‌بخش قفسه اول و دوم تالار گنجينه است. غالباً داراي نقوش برجسته و يا كنده بوده و ظاهراً در مواقع انجام مراسم مذهبي از آنها استفاده مي‌شده است.     [24]

بت‌هاي مفرغي كه معمولاً به شكل «گيلگامش»1 بز و يا شيرهاي متقارن در حال جهش‌اند از جمله اشيايي است كه ساخت آن در لرستان معمول بوده است. اين بت‌ها معمولاً روي پايه‌اي قرار گرفته و در معابد و قبرها مورد استفاده بوده‌اند. نقوش و تزيينات اين اشيا معمولاً متناسب با خود شئي و طرز استفاده از آنهاست مثلاً بر روي تيرداني كه داخل قفسه شماره 1 قرار دارد نقش  اسب بالدار در حال نشستن و يا اسباني كه در دو طرف درخت زندگي قرار دارند در چند رديف بطور برجسته نموده شده است.

مجسمه سفالي قوچ ـ هزاره اول پيش ازميلاد ـ مارليك (گيلان)

مجسمه سفالي قاطر ـ هزاره اول پيش از ميلاد ـ مارليك (گيلان)

 براي تزيين تيردان ديگر (قفسه شماره 2) از تصوير انساني كه روي صندلي نشسته و زيرپايش شيري خوابيده و در طرفين دو نفر ايستاده‌اند استفاده گرديده است. هنرمند با نقش شير در زير پاي انسان مي‌خواسته كه قدرت او را بنماياند.

در لرستان علاوه بر اشيا مفرغي آثاري از طلا نيز بدست آمده كه به نوبه خود ارزش هنري دارند. از نمونه‌هاي جالب گيسو‌بند طلايي است كه با نقش برجسته درخت زندگي و حيواني چون گاوميش زينت‌يافته است.

چند قدمي كه پيش رويم در همين ضلع تالار گنجينه، درون قفسه 3و4 اشيايي از گيلان، مازندران و آذربايجان مشاهده مي‌شود كه استعداد و سليقه و مهارت هنرمندان اين نواحي را در صنعت فلزكاري و سفال‌سازي بخوبي معلوم مي‌دارد. نمونه‌هاي مختلفي از اشيا سفالي چون گاو كوهان‌دار و گوزن و همچنين ساغرهايي به شكل بز كوهي و قوچ در دو قفسه فوق در معرض نمايش قرار دارند. هنرمندان با كمال مهارت توانسته‌اند حركت و نيرو را در اين مجسمه‌ها خلق نمايند.

ساغرهاي زيبا از نقره و مفرغ با نقوش برجسته درخت، حيوان و انسان كه بعضي از آنها ساده و برخي ديگر مطلا هستند زينت‌بخش اين قفسه‌هاست.

تعداد زيادي مجسمه‌هاي گاو مفرغي به ابعاد مختلف (قفسه شماره 3) و همچنين مجسمه‌هاي كوچك از گوزن با شاخ‌هاي زيبا (قفسه شماره 4) به طرز جالب در معرض نمايش قرار دارند. مورد    [25]    استعمال آنها بطور تحقيق معلوم نيست. ولي ممكن است تصور نمود كه در معابد از آنها استفاده مي‌شده است به اين معني كه براي ازدياد گله‌هاي خود اين مجسمه را مي‌ساختند و به خدايان هديه مي‌نمودند.

پيه‌سوز زيبا از سنگ لاجورد با دسته شبيه سرشير كه بطور برجسته تزيين يافته و روي آن با طلا مذهب مي‌باشد نمونه‌ايست از اشيا جالب و كشف شده در حسنلو.در ضلع مقابل يعني قسمت غربي تالار مجموعاً چهار قفسه قرار دارد. محتوي آنها اشيايي است از زيويه كردستان و همچنين دوران هخامنشي، اشكاني و ساساني.در قرن هفتم قبل از ميلاد شهر زيويه يكي از نواحي آباد و سرشناس بوده است. در كتيبه‌اي كه از سال ششم سلطنت سارگن دوم بدست آمده در آن نام «ايزيزتو»پايتخت مملكت مانها برده شده    [26]     است كه با محل زيبيه و آرمد تطبيق مي‌كند.

صفحه طلا زيويه كردستان ـ قرن هفتم پيش از ميلاد.

جام طلا با نقش اسب ـ مارليك ـ هزاره اول پيش از ميلاد

 بطور خلاصه زيويه امروزي كه با زيبيه و با ايزيبيه قديم يكي بوده در چهل كيلومتري شرق سقز و در جنوب شرقي درياچه رضاييه (اروميه) قرار دارد.  از اين ناحيه مجموعه نفيسي از اشيا طلا، سفال و عاج بدست آمده كه هر يك در نوع خود منحصر بفردمیباشد. صفحات طلا كه براي پوشش و زينت اشيا ديگر بكار برده مي‌شده در قفسه  5 تالار خودنمايی  مي‌نمايند. اين صفحات با نقوش فرشتگان و حيوانات و انسان‌ها بطور برجسته تزيين يافته‌اند. بر روي يكي از اين صفحات نقش مردي مشاهده مي‌شود كه مشغول نزاع با شير است. روي صفحه ديگر نقش اسب بالدار در دو طرف درخت زندگي بطور برجسته نشان داده شده است.مجسمه‌هاي مختلف از طلا و مفرغ به شكل حيواناتي چون عقاب و اسب نيز زينت بخش اين قفسه‌هاست.جام نقره با نقش حيوانات كنده روي لبه خارجي آن نمونه ديگر از اشيايي است از هنر اين دوران.  غلاف شمشير زرين و همچنين پيشاني‌بند كه در موقع جنگ بكار مي‌رفته نمونه زيبايي است از هنر فلز كاري.   روي  پيشاني‌بند .گل‌هاي هشت‌پري ديده مي‌شود كه جداگانه تهيه شده و بعداً بر آن نصب گرديده است .

 

كاسه نقره با نقش رامشگران ساساني

از نظر هنر و صنعت دوران هخامنشي را بايستي دوره تكامل و ترقي ناميد. آثار گرانبهايي چون ظروف طلا و نقره و همچنين اشياء تزييني و جواهرات طلا از اين دوران باقيمانده كه جا دارد درباره هر يك جداگانه بحث بعمل آيد.     [27]

دو كتيبه از طلا متعلق به دوران داريوش دوم به خط ميخي پارسي مكشوفه در همدان به اندازه‌هاي مختلف در دو قفسه مربوط به آثار هخامنشي قرار دارد. متن آن را جداگانه در كادر قرائت مي‌كنيد:

«خداي بزرگي است اهورامزدا اين سرزمين را آفريد. آن آسمان را آفريد. بشر را‌آفريد. به مردم شادي داد. داريوش را شاه نمود. يگانه شاه از ميان شاهان بسيار يگانه فرمانروا از ميان فرمانروايان بسيار. منم داريوش شاه. شاه شاهان. شاه كشورهايي كه ملت‌هاي بسيار دارد. شاه اين سرزمين بزرگ و دوردست پهناور. پسر اردشير شاه. اردشير پسر خشايارشا. خشايارشا پسر داريوش شاه هخامنشي. داريوش شاه گويد: اهورمزدا اين كشور را به من بخشيد. از لطف اهورمزدا من شاه اين سرزمين هستم. اهورمزدا مرا و خاندان مرا و شاهي مرا كه به من عطا فرمود  حفظ كند.»

علاوه بر كتيبه‌هاي نامبرده كه در زمره بزرگترين اسناد تاريخي محسوب مي‌گردد تعدادي ظرف از همين دوران جلب توجه مي‌نمايد. اين اشياء تجملي كه عبارتند از انواع ساغرها و جام‌هاي طلا با نقوش جالب ـ معرف دوران خويش ـ آرايش گرديده‌اند. نمونه زيبا، يك جام طلايي است با كتيبه به خط ميخي بنام خشايارشا. اشياء ديگر نظير خنجر، مجسمه‌هاي حيوانات چون بز و شير و همچنين تزييناتي چون قبه كه براي آرايش صندلي‌هاي مجلل درباري بكار برده مي‌شده از دوران هخامنشي در اين تالار به چشم مي‌خورد.

گلدان‌هاي نقره با دسته‌هاي بسيار زيبا به شكل مار و بزكوهي كه از نظر هنر و زيبايي مي‌توانند با اشياء گرانبهاي طلا برابري نمايند بيننده را مجذوب مي‌نمايد.آثار مفرغي زيبا از اين دوران نيز در دست مي باشد و از نمونه‌هاي جالب آن كاسه‌ايست كه      [28]       ديواره خارجي آن بطور برجسته با نقوش شيرها ی بالدار با دهان گشوده، كه در دو طرف نقشي شبيه گل مينا ايستاده‌اند زينت يافته است.

صفحه از عاج ارابه زيويه كردستان ـ قرن هفتم پيش از ميلاد

از دوران اشكاني و ساساني نيز اشيا ذيقيمتي از نقره و مفرغ در اين تالار در معرض نمايش گذارده شده است. كاسه‌هاي سيمين با نقش رامشگران، جام‌هاي پايه‌دار با كتيبه به خط پهلوي و يا نقش حيواناتي چون هلاهل و مرغ‌هايي كه معرف هنر ساساني است و همچنين بشقاب‌هاي نقره مطلا با نقش برجسته گل و ظروف مفرغي با نقش شير اشيايي است از هنر اين دوران.

آخرين قفسه كه ضلع شمالي قرار دارد (شماره 10) به اشياء دوران اسلامي تخصيص داده شده است. در اين قفسه نمونه‌هاي زيبا از اشيا تزييني چون النگو، گوشواره و تعدادي ظروف مفرغي و همچنين اسطرلاب ديده مي‌شود كه استعداد و مهارت هنرمندان آن دوران را معرفي مي‌نمايد.

اشيا نخبه‌اي كه در تالار گنجينه در معرض نمايش گذارده شده به اينجا خاتمه نمي‌يابد زيرا سه قفسه ديگر زينت‌‌بخش قسمت مركزي تالارند.

داخل قفسه شماره 11 مجموعه زيبايي از عاج مشاهده مي‌گردد كه در نوع خود منحصر بفرد است. اين مجموعه ( متعلق به قرن هفتم قبل از ميلاد) از ناحيه زيويه كردستان به عمل آمده است. اشياء مزبور به طور كلي بر دو نوع‌اند. تعدادي از آنها به شكل نوارهاي باريكي مي‌باشند كه بر روي آن نقوش حيوان از قبيل بزكوهي و غزال بطور برجسته نموده شده و بقيه با نقوش كنده      [29]      آرايش يافته‌اند. از وضع نقوش و شكل آنها اين طور استنباط مي‌گردد كه جهت نصب بر روي شئي ديگر ساخته شده‌اند. تعدادي از آنها سالم و  محكم و برخي به علت تاثير رطوبت زياد و گذشت زمان آسيب ديده‌‌اند.

يكي از نقوش اساسي كه بر روي اين عاج‌ها مشاهده مي شود شكل درخت زندگي است كه در دو طرف آن نقش دو حيوان بالدار با سر انسان مجسم شده و تعداد  آنها از همه بيشتر است.نوع ديگر با نقوش فرشتگان در حال حركت به طرف جلو زينت يافته‌اند و از لحاظ شيوه كار بسيار دقيق بوده و مهارت هنرمند را بخوبي معلوم مي‌دارد.

مجسمه انسان از عاج ـ زيويه كردستان ـ حدود قرن هفتم

 

در بين  اين مجموعه قطعات مسطحي موجود است كه بر روي آنها شخصيت‌هاي مختلفي را با ملتزمين نشان داده‌اند. جدال انسان با گاو و يا شير از جمله نقوشي است كه بر روي پاره‌اي از اين صفحات مشاهده مي‌گردد. تمام اين نقوش بطور برجسته با ريزه كاري‌هاي دقيق در فواصل همجوار نشان داده شده‌اند. سبك لباس و طرز آرايش مو و كلاه معلوم مي‌دارد كه هنر ممالك همجوار در آنها بي‌تاثير نبوده است.

صفحات ديگري از عاج در اين مجموعه ديده مي‌شود كه با نقش انسان در حال راندن ارابه‌هاي دو اسبه و چهاراسبه تزيين يافته‌اند. اين افراد در حين راندن، به شكار شير و گاو وحشي نيز اشتغال دارند. تزيينات ارابه‌ها و يراق‌بندي‌هاي اسب‌ها و آرايش سر  آنها با نقوش برجسته تخت جمشيد كه بعد از اين دوره ساخته شده كاملاً قابل مقايسه مي‌باشند.علاوه بر صفحات نامبرده قطعات ديگری از عاج و مجسمه انسان که بعضی از آنها با لاجورد و مواد ديگر به سبک موزاييک تزيين شده در اين محل کشف گرديده و به نوبه خود واجد اهميت می باشند. 

قفسه شماره 12 كه كاملاً در مركز اين تالار قرار دارد شامل مجموعه‌ايست از هنر دوران اشكاني، ساساني و اسلامي بصورت دستبند،گلوبند، گوشواره، انگشتري، مهره‌هاي سنگي كه بر روي بعضي از آنها آياتي از قرآن به خط كوفي حك شده،استوانه‌هايي از سنگ عقيق با پوشش طلا، قاب قرآن، جاي دعا و همچنين پيشاني‌بندهاي زيبا.

هاون مفرغي ـ دوران سلجوقي‌ ـ خراسان

آخرين قفسه شماره 13 مجدداً با اشيا و تزييناتي كه از زيويه كردستان مكشوفه گرديد اختصاص داده شده است وعبارتند از تزيينات طلا و نقره از قبيل گردن‌بند، دستبند و همچنين تعدادي صفحات نقره كه بعضي از آنها با نقوش كنده زينت يافته و مطلا مي‌باشند. دور از رشته كلام نخواهد بود اگر چند كلمه‌اي نيز درباره هفت پرده نقاشي نصب شده بر ديوارهاي تالار گنجينه گفته شود.

اين تابلوهاي رنگ و روغني متعلق به دوران قاجاريه، به صف سلام ناصرالدين‌شاه مربوط است. تابلوها از عمارت سابق نظاميه به موزه ايران باستان انتقال داده شد و تماماً‌كار شادروان ابوالحسن غفاري (صنيع‌الملك) موسس نخستين هنرستان نقاشي در ايران مي‌باشد.

 گفته مي‌شود ميرزا آقاخان اعتمادالدوله در دوران صدارت عظمي هفت ساله خود دستور داد بنايي در ضلع شمالي باغ و قصر بهارستان مخصوص ميرزا كاظم‌خان نظام‌الملك احداث شود. اين بنا در حدود سال 1271 هجري به پايان رسيد. و براي تزيين داخلي تالار پذيرايي آن از ابوالحسن‌خان نقاش باشي دعوت شد تا مراسم سلام نوروزي پادشاه را ترسيم و نقاشي نمايد.

اين هفت پرده نقاشي شامل 84 صورت است و در يكي از آنها ناصرالدين شاه با لباسي رسمي بر تخت جلوس كرده و در طرفينش اعضاء خاندان سلطنت و درباريان ايستاده‌اند. در تابلوي ديگر نمايندگان سياسي روس و عثماني و فرانسه همراه با دو تن از رجال ايراني (وزير امور خارجه وقت ميرزا سعيدخان و منشي‌اش ميرزا عباسخان) به حال احترام ديده مي‌شوند. شاهزادگان،  وزراء، اميران لشگر، ايلخانان و اعيان با لباس‌هاي رسمي و جبه و شال و نشان‌هايي كه از گردن و سينه آويخته‌اند در بقيه تابلوها جلت توجه مي كنند. اسامي كليه افراد و مقام بعضي از آنها نيز به خط نستعليق نوشته شده است.     [30]

 

پاورقي ها:

1-پهلوان افسانه اي در حال مبارزه با دو حيوان كه اولين بار نام آن در هزاره سوم قبل از ميلاد در شهر اوروك معروف شده و يكي از پادشاهان آن ناحيه محسوب مي شده است.