|
|
||
زوارهاي، مهدي. "آشنايي با فنون عملي هنر سراميك
|
||
|
|
||
خلاصه:
پخت اشياء سراميك دست ساخت،
تذكراتي براي پخت اشياء
سفالي.
|
||
|
|
آشنايي با فنون عملي هنر سراميك
مهدي زوارهاي
خام پخت
شرح روشهاي عملي و پرداخت اشيا
سراميك با دست و بوسيله ابزار كوچك داده شد
دو طريق توليد براي اشياء سراميك باقي ميماند
كه در پايان كار درباره آن دو گفتگو خواهد
شد. اين دو روش يكي آفرينش ظروف با چرخكوزهگري
و ديگري قالبگيري و در اصطلاح ريختهگري
با گل ميباشد. آنهاييكه بحث ما را تا
اينجا دنبال كردهاند و دستوراتي كه براي
ساختن اشياء آمد دقيقاً مورد دقت قرار
داده و عمل كردهاند حالا بايد ظروف
مختلفي داشته باشند كه بايستي آنها را پخت
و آماده لعابكاري و تزيين كرد و به همين
دليل گفتگوي ما درباره پخت اشياء شروع ميشود.
پخت
مفهوم پخت براي گل حرارت دادن
مولكولهاي خاك و بيرون
كشيدن آب شيميايي و متلاشي كردن مولكول
نمكها و خارج كردن گازهاي فرار از توده
خاك ميباشد ضمن انجام اين عمل تخريب در
هنگام پختن مولكول مواد مختلف كه در تركيب
خاك وجود دارد در درجات حرارت بالاتر از
قرمز (از 600 درجه سانتيگراد به بالا بسته به
نوع تركيب خاك) تحرك و جنبش لازم براي
انجام واكنش با يكديگر پيدا ميكنند و
نتيجه اين فعل و انفعال تشكيل يك تركيب
پيچيده و درهم سيليكاتي (كمپلكس سيليكاتي)
ميباشد كه استحكام كافي به توده گل ميدهد
به نحوي كه بدون خرد شدن قابليت جابجا كردن
يافته و در آب باز نميشود (اصطلاحاً در آب
وانمي رود) استحكام گل پخته بستگي به نوع
تركيب اوليه و درجه حرارت پخت آن دارد.
سفال خاكرس معمولي است كه اغلب كربنات
كلسيم و منيزيوم به صورت ناخالصي در آن وجود
دارد در 800 تا 1000درجه سانتيگراد پخته ميشود
و بعد از پخت متخلخل است ولي چنين كائولن
تركيب شدن با فلدسپات و كوارتز ميباشد و
در حرارت بين 1350 تا 1450 درجه سانتيگراد
پخته ميشود و جنس آن كاملاً محكم و غير
قابل نفوذ است بنابر اين عمل پخت در سراميك
براي محكم کردن ظروف واشياء مزبور بدست آمد.
تغيير و
تبديل در پخت
از آنجايي كه تغييرات حاصله درخاك
هنگام پختن روي
خواص ظاهري مورد نظر سراميست اثر ميگذارد
و در درستي كار و حسن ختام آن موثر است (از
نظر كج شدن ـ ترك خوردن ـ متلاشي شدن و
تغيير شكل دادن) لذا نكات مهم و لازم را در
اينجا ذكر ميكنيم. 1ـ هر گل خشكشدهاي مقدار كم يا
زيادي رطوبت در خود نهفته
دارد كه ميزان آن بستگي به ميزان رطوبت و درجه
حرارت محيط دارد . اين حرارت نهفته تا
120 درجه سانتيگراد بتدريج از ظرف
خارج ميشود بنابراين در شروع كار بايد با تاني و حوصله و
بتدريج درجه حرارت را بالا برد به نحوي كه
رطوبت [51] در ظرف به ملايمت از آن خارج ميشود
بالا رفتن درجه حرارت به طور ناگهاني در شروع كار
موجب تبخير ناگهاني رطوبت نهفته در خاك ميشود
و فشار اين بخار آب در لابلاي مولكولهاي
خاك و خروج سريع آن از خلل و فرج توده گل
خشك شده موجب ترك خوردن ظرف ميگردد. 2ـ در فاصله حرارتي 117 تا 163 درجه
سانتيگراد نوع كوارتز آلفا α در تركيب گل تبديل به كوارتز بتا β
ميگردد اين تبديل اگر سريع انجام شود
موجب ترك خوردن ظرف ميگردد بنابراين
لازم است در اين فاصله حرارتي نيز دقت كافي
در بالا رفتن درجه حرارت بشود. 3ـ آب شيميايي موجود در مولكول خاك (هر
مولكول خالص خاك داراي 2 مولكول آب تبلور
شيميايي ميباشد) از 300 درجه به بالا شروع
به تبخير و خارج شدن مينمايد
و تا 450 و گاهي تا 500 درجه اين عمل ادامه
مييابد اگر در اين فاصله حرارتي در هنگام
خام پخت (پخت اول) دقت نشود و حرارت بطور
ناگهاني بالا رود تبخير آني و خروج سريع آب
تبلور موجب متلاشي شدن و ترك خوردن ظرف
خواهد شد. 4ـ در حرارت 575 درجه سانتيگراد نوع
كوارتز بتا β
مجدداً تبديل به كوارتز آلفا α
ميشود و اين تغيير شكل ضربهايست
كه اگر به ملايمت و آرامي به ظرف وارد نشود
تحمل كافي نخواهد داشت و ترك ميخورد. 5- بعد از درجه حرارت 600 سانتيگراد
خطرات مذكور در بالا وجود ندارد و فقط بايد
نقطه ذوب تركيب خاك و درجه حرارت
دفورماسيون (تغيير شكلپذيري) آن را دانست
و حرارت كوتاه را، حداكثر تا 30 درجه زير
درجه حرارت دفورماسيون بالا برد. عدم توجه
به اين نكته اساسي است كه موجب تغيير شكل شيئي در كوره ميگردد. 6ـ علاوه بر رعايت نكات فوق بايد توجه داشت كه توليد حرارت در
تمام نقاط حجم داخلي كوره به طور يكنواخت باشد و عمل جابجايي
(كنوكسيون) حرارت در داخل آن نيز يكنواخت و
يكسان و غير قابل تغيير باشد عدم رعايت اين
اصول موجب كج شدن ظروف ميگردد زيرا هر
خاكي در موقع پخت مقداري انقباض پيدا ميكند
و اگر حرارت به طور يكنواخت به آن نرسد
نقطهاي كه كمتر حرارت ميبيند كمتر و
آنجاييكه بيشتر حرارت ميبيند بيشتر
منقبض ميگردد و همين عدم تعادل در انقباض
سبب كج شدن ظرف ميشود. بديهي است كه نوع
كوره در حسن انجام عمل پخت بسيار مؤثر ميباشد.
در شماره آينده چگونگي ساختن كورههاي
كوچك را شرح خواهيم داد. |
|
|