شفائيه، هادي. "عكاسي". ازكلاس هنر. دوره4، ش45و46 (تيرومرداد45): ص 48-53، تصوير.

خلاصه:  لوازم ظهورفيلم:‌ تانك ظهور، گرماسنج، گيره، جيريا اسفنج، موادشيميائي براي ظهور: محصولات حاضري، تهية محلولها ازروي فرمول، نگهداري محلول‌هاي تازه ـ انواع محلولهاي ظهور: محلولهاي ظهور تجارتي، محلولهاي ظهور ريزدانه، محلولهاي ظهور خيلي ريزدانه.

عكاسي

دكتر هادي شفائيه

لوازم ظهور فيلم

براي اينكه ژلاتين فيلم، در حين عمليات ظهور، از هرگونه خطري محفوظ مانده خط و خراشي بر روي آن نيفتد بهتر است از وسيله مخصوصي كه تانك ظهور ناميده مي‌شود استفاده گردد. از اين دستگاه انواع مختلف ساخته مي‌شود كه قيمت آن نسبت به جنس فرق مي‌كند. بهترين آنها از فولاد ضد زنگ است. گرچه قيمت اين نوع از انواع ديگر چندين برابر بيشتر است. معهذا به علت استحكام و راحتي كار بر همه آنها ترجيح دارد.

چون طرز گذاشتن فيلم در تانك ظهور نسبت به انواع مختلف آن فرق مي‌كند لذا در اين باره چيزي نمي‌گوييم و بهتر است به دستورالعمل هر يك مراجعه شود. تنها تذكري  كه در اينجا ضروري است اين است كه پيش از اقدام به ظهور فيلم آنقدر عمل فيلم‌گذاري را بايد تمرين كرد كه در تاريكي مطلق نيز بدون هيچگونه ناراحتي و اشكال امكان‌پذير گردد.تانک و حلقه آن در موقع گذاشتن فيلم كاملاً خشك باشد و انگشت بر روي فيلم تماس پيدا نكند.

گرماسنج ترمومتر (Thermometre) ـ يكي ديگر از لوازم ضروری است زيرا در موقع ساختن و هم چنين هنگام ظهور درجه حرارت محلول‌ها بايد بدقت معلوم گردد.در انتخاب و خريد گرماسنج لازم است وقت كافي بعمل آيد تا از نوع خوب و مطمئن بوده و كارش صحيح باشد.

گيره ـ پس از اينكه اعمال ظهور و ثبوت و شستشو خاتمه يافت بايد فيلم را براي خشك كردن آويزان كرد. در اين موقع احتياج بدو عدد گيره هست. انواع مختلف از فولاد ضد زنگ تا چوب عادي وجود دارد كه از لحاظ كار چندان اختلافي با هم ندارند.

جير يا اسفنج ـ وقتي فيلم  براي خشك شدن آويزان مي شود مقدار زيادي آب در هر دو طرف آن وجود دارد كه بلافاصله در روي براق آن به شكل قطرات متعدد جمع مي‌گردد و پس از خشك شدن آثار رسوبات آهكي دايره‌وار بجاي مي‌ماند كه بعداً پاك كردن آن بسيار مشكل است. با يك قطعه جيرلطيف يا اسفنج مخصوصی که  برای اينکار ساخته می شود بايد آبرا از روي فيلم گرفت. براي اين عمل جير يا اسفنج را بايد اول خيس كرد تا نرم شود آنگاه با فشار تمام آب آن را خارج ساخت و سپس از بالا به پايين به پشت فيلم (طرف براق) كشيد تا تمام آب را بخود جذب كند. وسيله‌ مخصوصي نيز به شكل انبركه دو لبه‌ي آن لاستيك نرمي مانند برف پاك‌كن اتومبيل است براي اين منظور ساخته مي‌شود. فيلم را در وسط دو لبه مي‌گيرند و آن را از بالا به پايين مي‌كشند.

وقتي ظهور به پايان رسيد مدت 45 دقيقه فيلم در داخل تانك با ‌آب جاري شستشو داده مي‌شود. پس از برداشتن فيلم بهتر است تانك و تمام وسايل با آب جوش شسته شود تا از توليد باكتري‌ها در آن جلوگيري شود، حتي بهتر است به اين آب به مقدار يك درصد آب ژاول اضافه گردد.

مواد شيميايي براي ظهور

محصولات حاضري ـ از طرف كارخانجات مختلف محصولاتي براي ظهور حاضر و آماده گرديده كه طبق دستوالعمل هر يك، بايد آن را تهيه و مصرف كرد.اكثر محصولات

به شكل گرد است كه معمولاً در دو قسمت جدا از هم نگهداري مي‌شود و بر روي هر يك از آنها يا شماره‌هاي     [48]     «1و2» يا علايم «A  و B» گذاشته شده است. هر بسته براي مقدار معيني آب ساخته شده (مثلاً يك ليتر) كه ابتدا بايد سه چهارم (4/3 ) مقدار كل آب را تا چهل درجه‌ سانتي‌گراد گرم كرد (در حرارت بيشتر متول خراب مي‌شود و در حرارت‌هاي پايين ديگر مواد حل نمي‌گردد) و آنگاه اول بسته كوچك را داراي شماره‌ي 1 يا علامت A  است كاملاًحل كرد و سپس بسته بزرگتر (2 يا B ) را اندك در آن ريخت و بهم زد تا تماما ً‌حل شود. بالاخره روي مجموع اينها آنقدر آب سرد اضافه كرد كه به مقدار تعيين شده برسد. محلو‌ل‌هاي ساخته شده بهتر است

 بيست و چهار ساعت بعد مورد استفاده قرار گيرد آنهم پس از گذراندن از پنبه يا كاغذ صافي (فيلتر).

4-طرز جدا كردن فيلم از كاغذ محافظش

3-پيش از ظهور فيلم درجه حرارت محلول را تنظيم كنيد.

2-هميشه گردها را در آب میريزند نه بر عكس

1-در موقع ساختن محلول‌ها آب نبايد گرمتر از چهل درجه سانتي‌گراد باشد .

نگهداري محلول‌هاي ظهور بايد در شيشه‌هاي قهوه‌يي رنگ كه در آن بخوبي بسته مي‌شود انجام گيرد و هواي موجود    [49]     در داخل آن حداقل باشد. مثلاً يك ليتر محلول را در شيشه چهار ليتري نگه دارند.

- در هر حال  بايد بخاطر داشت كه يك محلول تازه موثرتر از محلول‌هائيست كه كار كرده است.

- مقدار لازم محلول را براي هر تانك بدقت بايد حساب كرد ( با توجه به اينكه حلقه فيلم و خود فيلم در داخل محلول باشد) و هر بار بيشتر از مقدار لازم بدان نريخت. در هر ظهور مقداري از محلول كه كم شده با محلول نوجبران مي‌گردد. بهمين علت بعضي از كارخانجات محلول‌ها را براي 600 سانتيمتر مكعب مي‌سازند در حالي كه هر تانك بيشتر از 450 سانتيمتر مكعب ظرفيت ندارد.

- براي اطمينان از نتيجه كار محلول‌هايي را كه حتي يكبار مورد استفاده قرار گرفته بيش از دو ماه نبايد نگهداشت.

- وقتي فيلم‌هاي متعددي را بدون فاصله، يكي پس از ديگري يا با فاصله‌هاي كوتاه در يك محلول ظاهر مي‌كنيد بخاطر داشته باشيد كه از قدرت محلول در هر فيلم مقداري كاسته مي‌شود. به اين جهت در هر ظهوري تقريباً 5 تا 10 درصد بايد بمدت ظهور افزوده گردد.

- درجه حرارت در مدت ظهور دخالت دارد. محلو‌ل‌ها هرچه گرمتر باشد مدت ظهور كوتاهتر خواهد بود.

- براي ظهور با محلول‌هايي كه حقيقتاً ريزدانه Fingrain است در موقع عكسبرداري پنجاه درصد (به اندازه نيم‌درجه ديافراگم) بايد نور را بيشتر داد.

6-قرار دادن فيلم در تانك

5-پيچيدن فيلم در حلقه (ريل) تانك

تهيه‌ محلو‌ل‌ها از روي فرمول:

براي بدست آوردن نتايج مختلف و دلخواه از يك فيلم يا فيلم‌هاي گوناگون تهيه‌ محلول‌هاي مناسب از روي فرمول‌هايي كه توصيه مي‌شود ضروري است. ساختن اين محلو‌ل‌ها كار بسيار سهل و ساده است و اگر گاهي نتيجه مطلوب حاصل نشود بايد علت آن را در تهيه محلول‌ها جستجو كرد.

داشتن يك ترازوي دقيق از ضروريات است زيرا بعضي از مواد فقط يك گرم مورد احتياج است و كمي و زيادي آن تاثيرات نامطلوب بر روي فيلم مي‌گذارد.

با اصراري كه در مورد توجه و دقت در ساختن محلول‌هاي ظهور مي‌شود بايد متوجه بود كه اين امر كاري است بسيار دقيق و نبايد آنرا بي‌اهميت پنداشت و سرسري گرفت.

با استفاده از محلول‌هايي كه مواد آنرا اشخاص بي‌اطلاع، بدون توجه و دقت به اهميت كار، از مواد ناخالص و ارزان قيمت، تهيه مي‌كنند هرگز نتيجه صحيح و مورد نظر بدست نمي‌آيد.

بي‌شك يك ماده‌ خوب و خالص گرانتر از نوع عادي و ناصاف آن است. اما براي حصول نتيجه‌ رضايت‌بخش لازم است كه از اين صرفه‌جويي بي‌اهميت چشم پوشيد. بهترين ضمانت براي خالص بودن مواد طرز بسته‌بندي و مارك كارخانه‌ آن است. مواد ظاهر كننده معمولاً در شيشه‌هاي قهوه‌اي با درهاي محكم و غير قابل نفوذ بسته‌بندي مي‌شود. ديگر مواد در پاكت‌هاي ضد آب و يا قوطي‌هاي حلبي.

معمولاً خريد مواد به مقدار زياد باصرفه‌تر است و اگر در شيشه‌هاي سربسته نگهداري شوند مدت زيادي سلامت خود را حفظ مي‌كنند. مثلاً براي متول يكصد گرم، سولفيد دو سود و كاربنات دو سود بسته‌هاي  يك كيلوگرمي مناسبتر است. همچنين هيپوسولفيت.      [50]

9-فيلم ظاهر شده مدت 45 دقيقه در آب جاري شستشو داده مي‌شود .

8-پس از خاتمه ظهور محلول را به شيشه برگردانيد.

7-در مدت ظهور هر دقيقه يكبار بايد فيلم را در تانك بچرخانيد .

تهيه محلو‌ل‌ها ـ هر ماده‌اي كه در تركيب فرمولي وارد مي‌شود نقش كاملاً معين و مشخص دارد كه بهتر است از آن اطلاع داشت و ما در اين مورد قبلاً توضيح داديم. در موقع حل كردن مواد، ترتيبي كه در نوشتن نسخه آنها بكار رفته حتماً لازم است رعايت گردد و همچنين هيچوقت آب را بر روي گردي كه در  ته شيشه است نبايد ريخت. زيرا در اين صورت حل آن مدت بسيار زيادي طول مي‌كشد.

نگهداري محلول‌هاي تازه ـ محلول‌هايي كه هيچ مورد استفاده قرار نگرفته در شيشه‌هاي سربسته‌اي كه حداقل هوا در آن باشد مي‌تواند مدت زيادي قدرت خود را حفظ كند ولي آنهايي كه كار كرده‌اند (حتي يكبار) بوسيله موادي كه موقع ظهور در آن داخل شده در معرض خرابي (اكسيد شدن آرام) قرار مي‌گيرند.

انواع محلول‌هاي ظهور

سابقاً گفته شد (مبحث فيلم‌ها) كه در سطح حساس فيلم‌ها دانه‌هاي ريز نقره وجود دارد كه حجم آنها نسبت به حساسيت فيلم متفاوت است (در فيلم‌هاي ضعيف كوچكتر و در فيلم‌هاي قوي بزرگتر). در اينجا اضافه مي‌كنيم حجم دانه‌هاي مزبور در همه حال ثابت و لايتغير نبوده عوامل مختلف مي‌تواند در وضع آنها دخالت كند مهمترين اين عوامل محلول‌هاي ظهور است .

بطور كلي مي‌توان اين محلول‌ها را به سه گروه تقسيم كرد:

گروه اول: محلول‌هاي ظهور تجارتي ـ داراي قدرت زيادي بوده و در مدت كوتاهي عمل ظهور را انجام مي‌دهند. دانه‌هاي نقره‌اي فيلم‌هاي ظاهر شده با اين محلول‌ها حداكثر بزرگي را پيدا مي‌كند و به همين علت براي ظهور فيلم‌هاي كوچك كه لزوم آگرانديسمان در آنها حتمي است مناسب نمي‌باشد اما در كارهاي تجارتي و همچنين براي ظهور فيلم‌هاي بزرگ احتياجي به آگرانديسمان ندارد مي‌توان از محلول‌هاي اين گروه استفاده كرد. از انواع مشهور اين گروه مي‌توان D.61 –D.50 –D.62 كداك را نام برد.

طرز ساختن محلول‌هاي مزبور همراه هر جعبه موجود است كه بايد با كمال دقت مراعات شود. بسته‌هاي اين دواجات معمولاً براي يك گالن (گالن آمريكايي مساوي 800ر3 ليتر و گالن انگليسي 500ر4 ليتر) ساخته مي‌شود كه در موقع استفاده با سه برابر حجم خود با آب مخلوط مي‌گردد. البته اين مقدار براي موسساتي كه روزانه چندين حلقه فيلم ظاهر مي‌كنند مناسب و با صرفه است اما براي آماتوري كه گاهگاهي يك حلقه فيلم ظاهر خواهد كرد صرف ندارد و بهتر است كه يا بسته‌هاي كوچكتر خريداري كند يا خود از روي نسخه به مقدار كمتري بسازد (با مراجعه به اداره روابط عمومي نمايندگي مي‌توان نسخه‌هاي محلول‌هاي مزبور را بدست آورد).       [51]

11-همه كار ظهور فيلم تمام شده است. اينك آن را در محلي دور از حرارت، رطوبت و گرد و غبار ـ براي خشك شدن آويزان كنيد.

10-تمام لوازم را پس از كار با آب بشوئيد.

مثال: محلول ظهور D.72  كداك

1- متول                                      3 گرم

2- سولفيت دو سود آنهيدر               45 گرم

3- هيدرو كينون                            12 گرم

4- كاربنات دو سود آنهيدر               50ر6گرم

برومور دوپطاس                              2گرم

برای يک ليتر 1000c.c.

طرز تهيه: ابتدا مقدار4/3  کل آب(تقريباً (750 c.c.را تا چهل درجه سانتي‌گراد گرم كرده مواد را به ترتيب در آن حل مي‌كنند (هر ماده بعدي پس از حل كامل ماده قبلي در آب ريخته مي‌شود). پس از اينكه هر پنج ماده حل شد آنقدر آب سرد به آن اضافه مي‌گرد كه جمعاً يك ليتر شود. اين محلول غليظ است و در موقع بكار بردن

 يك قسمت از آن با سه تا پنج قسمت آب خالص مخلوط مي‌گردد.

مدت ظهور فيلم‌هاي مختلف فرق مي‌كند و در هيجده درجه سانتي‌گراد سه تا پنج دقيقه است.ظهور فيلم‌هاي 35 ميلي‌متري و حتي 6*6 با اين محلولها توصيه نمي‌شود.

گروه دوم: محلول‌هاي ظهور ريزدانه Fingrain

بر حجم دانه‌هاي نقره فيلم‌هايي كه  با اين محلول‌ها ظاهر شود چيزي افزوده نمي‌شود و تا حدود زيادي قابل آگرانديسمان مي‌باشد. خواص مشخص اين محلول‌ها استفاده از حداكثر قدرت فيلم و بدست آوردن ماگزيمم جزئيات در سايه‌هاست.

بهترين مثال اين گروه D.76 كداك مي‌باشد.

1- متول                                      2 گرم

2- سولفيت دو سود آنهيدر                     100گرم

3- هيدروكينون                             5 گرم

4- براكس                                   2 گرم

براي يك ليتر آب

اين محلول حاضر با استفاده است و لزومي به افزودن آب ندارد.

مدت ظهور (در 18 درجه سانتيگراد) در حدود ده دقيقه است.

محلول‌هاي آتمال و فينال و آگفا نيز از اين گروهند.

گروه سوم: محلولهاي ظهور خيلي ريزدانه Extra Fingrain

دانه‌هاي نقره در صورت ظهور فيلم با اين محلول‌ها  در حد اقل ريزي باقي مي‌ماند و به همين جهت حداكثر آگرانديسمان. بدون ديده شدن دانه‌ها، امكان‌پذير مي‌گردد.

عملاً ثابت گرديده كه براي بدست آوردن نتيجه مطلوب از محلولهاي مزبور بهتر است در موقع عكسبرداري نور را از مقدار لازم صد در صد بيشتر داد ( يعني  يا  يك درجه ديافراگم را بازتر كرد يا يك درجه سرعت را كم نمود).

تهيه‌ اين گروه از محلول‌ها نسبت به ديگر گروه‌ها دقت بيشتري لازم دارد اگر چه نسخه بعضي از آنها مانند D.K.20 كداك معلوم است ولي اولا بخاطر اطمينان بيشتر بهتر است از بسته‌هاي حاضر فابريكي استفاده كرد و ثانياً فرمول چند محلول اختصاصي كه نتايج بسيار خوب از ظهور با آنها گرفته مي‌شود از طرف سازندگانشان اعلام نگرديده مانند ميكردل ايكس .Micro D.L .X  كداك.      [52]