|
|
)
|
)
|
)
|
1
|
2
|
3
|
|
|
||
|
علايي، علياكبر. "معرفي
مجموعههاي هنري". دوره 4-5، ش48 (مهر45): ص 39 -42،
تصوير. |
||
|
|
||
|
خلاصه: ظروف سفالي گرگان ازمجموعه شخصي آقاي مهندس فروغي: فن سفالگري، ارزش تاريخي سفالينهها، از ويژگيهاي ظروف سفالهاي گرگان قرن هفتم ه.ق، رقابت سفالگران ايراني و سفالگران چيني، ظروف طلايي، اوج تكامل ظروف طلايي گرگان و كاشان، استفاده از شعروخط در تزئين، معرفي پارهاي از ظروف اين دوره از مجموعه آثار فروغي. |
||
|
|
معرفي
مجموعههاي هنري
علي اكبر علايي
جمعآوري مجموعههاي هنري
و آثار باستاني يكي از سرگرمهاي مفيد
گروهي بيشمار از مردمان باذوق ديار غرب است.
بايد و شايد مورد توجه قرار نگرفته است
و به همين سبب هر ساله و شايد هر روزه نفايس
گرانبهاي از خزاين آثار هنري و باستاني كشور
ما از راههاي گوناگون و به بهاي بسيار ناچيز
ديار ما را ترک گفته
از موزهها و يا مجموعههاي مخفي سرزمينهاي
امريكا و اروپا سر در ميآورد.
مجله هنر و مردم براي ترويج و
گردآوري مجموعههاي هنري و باستاني در بين هم
ميهنان و به منظور تشويق هموطنان با ذوقي
كه هم خود را مصروف اين امر داشتهاند بر آن
شد كه صفحاتي را به شرح مجموعههاي مجموعهداران
ايراني اختصاص دهد و به همين جهت در شمارههاي
گذشته برخي از اشيا سفالي و مفرغي موجود
در مجموعه شخصي آقاي مهندس فروغي معروفي
گرديد. مجموعه آقاي مهندس فروغي يكي از غنيترين
مجموعههاي شخصي كشور ما است و از سالها بذل
مال و وقت و توجه و دقت خاص ايشان حكايت ميكند
در اين مجموعه آثار و اشيا مختلفي وجود دارد و
ما در اين شماره ضمن اشاره به گوشهاي از
تاريخچه سفالگري در
ايران
شما را با دسته ديگری از اشياء سفالي موجود در
اين مجموعه آشنا خواهيم ساخت. |
ظروف سفالي
گرگان
فن سفالگري در ايران جزء مهمترين
رشتههاي مستظرفه ايرانيان قديم بوده است و
از آغاز تمدن تا به مرور تغييرات و تحولات
زيادي به خود ديده است. در روي ظروف سفالي
مكشوفه اغلب تصاوير زيبا و اشعار پر نغز شعرا
به چشم ميخورند و هر يك به نحوي خاطره گذشته
فرهنگ و تمدن ملتي را بازگو ميكنند. در دوره
اسلام نگهداري و بكار بردن ظروف سفالي جزو
تجملات زندگي بشمار ميرفته است و از همين رو
در ساختن ظروف سفالي نهايت دقت و ذوق رعايت
شده است. و حتي بر آثار سفالي كشورهايي چون
يونان و چين برتري فراوان داشتهاند. در مورد
بهترين نوع ظروف سفالي ايران ميتوان از ظروف
كاشان و ري و منجمله گرگان نام برد مزيتي كه
ظروف سفالي گرگان بر ديگر ظروف دارد دوام و
جلاي بيشتر آن ميباشد. تعدادي از اين ظروف به
قدري ظريف و عالي ساخته شدهاند كه بيننده پس
از طي قرنهاي متمادي به سازندگان آنها از ته
دل آفرين ميخواند. همه اين ظروف مربوط به
سالهاي 610 الي 618 هجري ميباشند. حسن ديگر اين
ظروف غير از زيبايي نقش و درخشندگي، داشتن
تاريخ و اشعار به زبانهاي فارسي و عربي است.
در مورد سبك ساختن اين ظروف بايد گفت كه سبك
ساخت ظروف بدست آمده از گرگان با سبك ظروف
كاشان اختلاف دارد و شايد علت اين امر هم اين
بوده است كه هنرمندان گرگاني در كاشان كار
كردهاند و سپس به گرگان بازگشتهاند و يا
هنرمندان كاشاني به گرگان آمده و در آنجا سبك
خود را با سبك سفالگران گرگاني به هم آميختهاند
و سبك جداگانهاي از خود به يادگار گذاشتهاند
از سبك اين ظروف به سبك گرگاني كاشاني اسم
بردهاند. ولي آنچه مسلم است ظروف زرين فام
طلايي كه از گرگان بدست آمده هم از حيث [39] نقش و
رنگ و هم از حيث مواد اوليه و خمير شباهتي زياد
دارد. اينك براي آشنايي بيشتر خوانندگان به
ذكر تاريخچه پيدايش سبك ظروف زرين فام در
ايران ميپردازيم. |
|
|
|
|
|
1
|
2
|
3
|
|
در قرون وسطي ظروف سفالي چيني از
طريق راه ابريشم از چين وارد ايران و از ايران
به كشور روم كه در آن موقع به بيزانس معروف بود
صادر ميشد. ميزان اين صادرات و استقبالي كه
مردم روم از اين ظروف تجملي و خوش نقش و نگار
نمودند صنعتگران سفالگر ايراني را به فكر
رقابت با چينيها كه در آن زمان به مرحله كمال
اين فن رسيده بودند انداخت. در سالهاي بين 618-906
ميلادي كه مصادف با پادشاهي سلسله تانگها در
چين بود، در شهرهاي چون ري، استخر، نيشابور و
شوش سفالگران ايراني به تقليد ظروف لعابي
طلايي پرداختند و كارگاههاي بزرگ سفالسازي
به سبك چينيها داير نمودند كه سبكهاي
مينايي و زرين فام اين كارگاهها بسيار مشهور می باشد.ولی آنچه مسلم است ساختن ظروف
سفالی با
لعاب طلايي از آغاز قرن سوم در ايران متداول
بوده و سبك اين ظروف به سبك گبري طلايي معروف
بوده است. اين سبكتا قرن چهارم دوام داشته و
در اواخر قرن پنجم متوقف گرديد و رقابت
ايرانيان با چينيها در قرن ششم باعث پيدايش
سبك ديگري شد كه به مراتب عاليتر از سبك گبري
طلايي ميباشد و از حيث استحكام و دوام و مواد
اوليه نيز با ظروف گبري طلايي اختلاف فاحشي
دارد. فرق عمده ايي كه اين ظروف با ظروف گبري
طلايي دارند داشتن جدار نازك و خمير سفت و
درخشنده است كه براي تهيه خمير اين ظروف سنگهاي
خوشرنگ و سخت را سائيده و با خرده شيشه و گل (لوري
يا ركاني) ممزوج ميكردند. در اسپانيا نيز از
اين سبك طلايي جديد استقبال نمودند و اين سبك
در آنجا به سبك «بزليلج» معروف گرديده ولي از
ظواهر امر چنين برميآيد كه اسپانيائيها
نتوانستند عمل اين اقتباس را به خوبي به آخر
برسانند و ظروف اسپانياييها شكنندهتر و
ضخيمتر از ظروف طلايي ايران (كاشان و گرگان و
ري) بوده و رنگ و جلاي آن نيز تيرهتر بوده است. «ابن بطوطه» در سفرنامه خود به اين
امر اشاره ميكند و مينويسد: كه ظروف ساخت
اسپانيا پستتر از ظروف گرگاني و كاشاني و ري
بوده است. عصر ترقي
ظروف طلايي گرگان و كاشان
خوارزمشاهيان از مشوقين بزرگ هنر و
ادب بودند و خوشنويسان و نقاشان چيرهدست
ايراني در دربار خوارزمشاهيان از حمايت
پادشاهان و درباريان برخوردار بودند [40] و پيوسته
در بسط و ترقي هنر خود ميكوشيدند. هنرمندان
سفالگر ايراني نيز كم و بيش از حمايت اين
پادشاهان برخوردار بودند و در نقشهاي خود از
اشعار جالب شعرا و نقشهاي عالي نقاشان و خطهاي
خطاطان استفاده مينمودند و در ساختن ظروف
خود نهايت ذوق را به كار ميبردند و
شاهكارهايي از خود به وجود ميآوردند. |
|
|
)
|
)
|
)
|
4 |
5 |
6 |
|
در زمانهاي پيش فن سفالگري در
ايران باستان به غضارهگري معروف بوده است و
رسالهاي نيز تحت همين عنوان تاليف
ابوالقاسم عبدالله علي بن ابي طاهر در دست است
كه در آن طرز تهيه لعاب كاشيها و ظروف مختلف به
تفصيل نوشته شده است. كلمه غضاره يا قاشان (كاشان)
به ظروف سفالين نوع زرين فام اطلاق ميشده
است و شامل ظروف (اواني) و كاشي (ازارخانه) ميشده
است. شهر كاشان و گرگان مهد اين ظروف بوده است.
از استادان سفالگر و كاشيساز آن زمان ميتوان
محمد بن ابي منصور [41] را كه از كاشيگران معروف
گرگان بوده است نام برد. ديگر از هنرمندان
معروف سفالگر كاشيساز اوايل قرن هفتم ابو
زيد محمد بن ابو زيد نقاش، معروف به بطه (كذا)
است كه در ساختن كاشيها و محرابهاي اغلب
مناطق متبركه معروف شركت داشته است و از جمله
كارهاي بشقاب مجلس ملاقات خسرو و شيرين است.
اينک براي آشنايي بيشتر خوانندگان محترم به
شرح بعضي از ظروف گرگاني موجود در مجموعه آقاي
مهندس فروغي ميپردازيم.
سبك همه اين ظروف گرگاني و گاهي كاشاني و
رازي است. |
|
|
)
|
)
|
|
7 |
8 |
|
1-تنگ فيروزهاي رنگ با گردن استوانهاي
و پايه، اين ظروف بدون تاريخ ميباشد. شكل 1. 2-ظرف فيروزهاي دستهدار با نقش
برجسته. شكل 2 3- تنگ
فيروزهاي با نقشهاي سياه كه معروف به قلم
مشکي است. دهانه ظرف كله مرغي است. شكل 3 4- ظرف سفيد
با خطوط برجسته و رنگ آبي كه به وسيله چوب قالبگيري
شده است. شكل 4 5- شيرخوري
دستهدار با بشقاب، با لعاب طلايي و به سبك
كاشان، گرگان. تاريخ دار (سنه 618 و 613 ). با نقوش
ظريف و بسيار عالي . شكل 5 و 6 6-ظرف سفيد با نقوش خورشيدي، بنفش رنگ.
شكل 7 7- ظرفي با
زمينه سفيد و نقش آبي پررنگ با دو خط متقاطع (آبي
پررنگ) كه ظرف را به چهار قسمت متساوي تقسيم
نموده است. داخل اين خطوط كه نسبتاً پهن ميباشند
كتيبهاي به زبان عربي به رنگ طلايي نوشته
شده است در هر يك از چهار قسمت نقش يك زنبق
ديده ميشود. رنگ زنبقها آبي پررنگ با خطوط
طلايي ريز ميباشد. |
|
|
|
|
|
|
|
|