بهنام، عيسي. "مشهورترين نسخه‌هاي خطي مصورايران درموزه‌هاي جهان". دوره5، (ش49 آبان45): ص 20-25، تصوير.

 

 

خلاصه:شرحي درباره خصوصيات كتابهاي قديمي خطي و مصور ايران: كتاب "منافع‌الحيوان" ازقرن هفتم هجري، "آثارالباقيه" ازاوايل قرن هشتم هجري،‌ شاهنامه "دموت" ،‌ "كليله ودمنه" و "عجايب المخلوقات" و "ديوان خواجوي كرماني" ازقرن هشتم هجري وتعداد ديگري كتب خطي و مصور ازاين قرن، "تاريخ تيموري" و "خسروشيرين نظامي" ازقرن نهم هجري وچندكتاب ديگر.

 

مشهورترين نسخه هاي خطي مصور ايران در موزه هاي جهان

 

دكتر عيسي بهنام استاد دانشگاه ادبيات

 

يكي از قديمي ترين كتب خطي كه در حال حاضر موجود است و صفحات آن مصور شده است كتاب «منافع الحيوان» است كه دركتابخانه «مورگان» Morgan در نيويورك حفظ مي شود با شماره M.500 به آن داده شده است اين كتاب مربوط به حيوانات است و به اصطلاح امروز مي توان آن را كتاب «حيوان شناسي» ناميد. اصل آن در تاريخ 330 هجري به دستور خليفه المتقي در بغداد به وسيله پزشك «ابن بختيشو» نوشته شده. غازان خان پادشاه ايلخاني به عبدالهادي نامي دستور داد آن را به فارسي ترجمه كند و نقاشاني كه نامشان زير كارشان قيد نشده صفحاتي از آن را مصور كرده اند و همين نسخه است كه امروز در كتابخانه «مورگان» در نيويورك حفظ مي شود و قديمي ترين كتاب مصور است كه در ايران نوشته شده و امروز به دست ما رسيده است. مقصود اين نيست كه پيش از آن كتابي در ايران مصور نشده است بلكه قديمترين كتابي است كه از ميان نرفته و اكنون موجود است.

تاريخ كتاب كاملاً خوانا نيست ولي متخصصان عقيده دارند كه از 698 هجري است. كتاب مزبور در شهر مراغه نوشته شده و مصور گرديده است و 94 صفحه مصور دارد. بسياري از مجالس آن بسيار كوچك است و تعدادي از آنها نيز نا تمام مانده است و حتي بعضي از صفحات آن در زمانهاي جديد تري مصور شده است. ما در اينجا يكي از صفحات مصور كتاب مزبور را ارائه مي دهيم. (شكل 1)

1-  يكي از صفحات مصور كتاب منافع الحيوان كه در تاريخي 698 هجري در شهر مراغه نوشته شده و صفحات آن مصور گرديده است. اين كتاب در كتابخانه مورگان در شهر نيويورك حفظ مي شود

كتاب ديگري در حدود تاريخهاي 707 تا 708 هجري در تبريز به دستور پادشاه ايلخاني نوشته شده كه از حيث قدمت بعد از كتاب منافع الحيوان قرار مي گيرد و امروز در كتابخانه دانشگاه ادينبورگ تحت شماره Arab161 حفظ مي شود و «آثار الباقيه» نام دارد و تأليف البيروني است. صفحات مصور اين كتاب شباهت زياد به صفحات مصور منافع الحيوان ابن بختيشو دارد و بدون شك بدست همان هنرمندان كه منافع الحيوان را مصور نموده اند يا شاگردان مكتب آنان ساخته شده است.

يكي از نسخ مصور بسيار معروف آن زمان شاه نامه اي است كه سابقاً درمجموعه «دموت» Demotte بوده و در تبريز بين سالهاي 731 تا 737 نوشته شده است. در حدود 60صفحه از صفحات مصور اين كتاب امروز در موزه هاي مختلف جهان پخش است و از متن كتاب بيش از چند صفحه موجود نيست. مجالس مصور اين كتاب نسبت به زمان خود پيشرفت فوق العاده اي را نشان مي دهد.(شكل 2)   [20]

 از كليله و دمنه در نقاط مختلف جهان نسخه هائي موجود است و يكي از معروفترين آنها كه در تاريخ 762 در تبريز نوشته امروز در كتابخانه دانشگاه اسلامبول است و جزو آلبوم كاخ ايلديز تحت شماره F. 1422 ثبت گرديده است .(شكل 3) در كاخ توپ قاپوسراي اسلامبول چند صفحه مصور از شاهنامه فردوسي تحت شماره 2153 حفظ مي شود كه در تاريخ 772 درتبريز نوشته شده و شاهد پيشرفت بزرگ نقاشي ايران در اواخر قرن هفتم و هشتم  هجري است. (شكل4)

2-  يكي از صفحات مصور شاهنامه دموت است كه جنگ اسكندر با كرگدن را نشان مي دهد اين شاهنامه در سالهاي 731 تا 737 درشهر تبريز نوشته شده و صفحات مصورآن در موزه هاي مختلف اروپا و امريكا پخش است

4-  اين صفحه شكست خوردن تور بوسيله منوچهر پادشاه ايران را نشان ميدهد و يكي از شاهكارهاي هنري عصر خود مي باشد

3-  يكي از صفحات كليله و دمنه آلبوم كاخ ايلديز در كتابخانه دانشگاه اسلامبول اين صفحه داستان معروف صاحبخانه و دزد و افسون شولم شولم را مصور نموده است نسخه مزبور در سالهاي 762 تا 774 در تبريز نوشته شده و صفحات آن مصور گرديده است

[21]

كتاب ديگر «عجايب المخلوقات» است كه در سال 790 در بغداد نوشته شده و صفحات آن مصور گرديده و امروز در كتابخانه ملي پاريس تحت شماره  Sup. Pers. 332 حفظ مي شود. خط اين كتاب از نوع نستعليق است. اين كتاب بدستور سلطان احمد جلاير ترتيب داده شده است. سلطان احمد يكي از مشوقين بزرگ هنر نقاشي روي صفحات كتاب بوده است. (شكل5) ديوان خواجوي كرماني 7 سال بعد از عجايب المخلوقات نوشته شده و صفحات مصور آن كه يكي از شاهكارهاي هنر نقاشي ايران  است به منزله پيش قدم كارهاي هنري بهزاد به حساب مي آيد. اين كتاب در «بريتيش موزيوم» تحت شماره Add.18-113 حفظ مي شود ودر سال 799 در بغداد به دست مير علي تبريزي نوشته شده است و مي گويند اين شخص مخترع نستعليق است.   [22]    احتمال دارد سازنده صفحات مصور آن استاد «جنيد» باشد كه قديمترين كسي است كه زير كار خود امضاء كرده است. ظاهراً اين شخص شمس الدين بوده و در بغداد كار ميكرده است و گاهي نيز «استادجنيد السلطاني» امضاء مي كرده و بنابراين نقاش رسمي دربار سلطان احمد بوده است. (شكل6)

6- يكي از صفحات مصور ديوان خواجوي كرماني كه در تاريخ 799 در شهر بغداد نوشته شده است و صفحات آن را استاد جنيد مصور نموده است اين كتاب امروز در بريتيش موزيوم در شهر لندن حفظ مي شود. صفحه مزبور هماي و همايون را نشان مي دهد و تمام اصولي كه صد سال در ميان نقاشان مكتب هرات مرسوم خواهد شد در اين صفحه نمايان است

 5- صفحه اي از نسخه خطي عجائب المخلوقات كه در سال 790 در بغداد نوشته شده و صفحات آن مصور گرديده است اين كتاب امروزه در كتابخانه ملي پاريس است

يكي ديگر ازكارهاي استاد جنيد در كتابي به نام «ديوان سلطان احمد» است كه امروز در فرير گالري Freer Gallery در واشنگتن تحت شماره 35ـ32 حفظ مي شود و در حاشيه متن آن تصاوير بسيار زيبايي به سبكي كه بعداً ‌آقا رضا در عهد صفوي مرسوم مي نمايد وجود دارد.(شكل7) در همين موزه كتاب ديگري به نام خسرو و شيرين نظامي است كه تحت شماره 3134     [23]      محفوظ است و صفحات آن شباهت زياد به صفحات ديوان خواجو دارد و در سال 808 در تبريز نوشته شده و از افتخارات اولين مكتب نقاشي تبريز است. (شكل8)

8- صفحه اي از كتاب خسرو و شيرين نظامي كه در سالهاي 808 تا 813 در شهر تبريز نوشته شده و صفحات آن مصور گرديده است اين كتاب در موزه فرير گالري در واشنگتن محفوظ  است در اين تصوير در طرف چپ فرهاد در ميان دونفر از غلامان ديده مي شودو شيرين در ميان مجلس نشسته است

7- صفحه اي از ديوان سلطان احمد كه در تاريخ 808 در بغداد نوشته شده و صفحات آن به دست استاد جنيد مصور گرديده است در حاشيه اين صفحه تصاوير زيبايي نقش شده كه بعدها به وسيله آقا رضا در عهد صفوي معمول شده

تعدادي از كتب خطي مصور ايران در شيراز نوشته شده و مصور گرديده است. يكي از آنها شاهنامه وزير قوام الملك الدين است كه در تاريخ 742  هجري نوشته شده و صفحات آن در موزه هاي مختلف اروپا و امريكا پخش است .

كتاب ديگر مونس الاحرار است كه محمد بدر در 742  در شيراز نوشته و سابقاً در مجموعه «كوركيان» بود ولي اكنون در موزه هاي مختلف مانند موزه «كلولند»  و «پرنستون» و «متروپوليتن موزيوم»  و «فرير گالري» پخش شده است.

يكي از  شاهنامه هاي معروف كه تصاوير آن بسيار زيباست و امروز در كاخ توپ قاپو تحت شماره 1511محفوظ  است نيز در تاريخ 772 در شيراز نوشته شده و تصاوير آن از شاهكارهاي هنر نقاشي ايران است.  (شكل9)

10-ديوان شعر كه در تاريخ 801 در شهر بهبهان نوشته  شده و صفحات آن مصور گرديده است و امروزه در موزه (هنر ترك و اسلامي) محفوظ است

9-يكي از صفحات شاهنامه فردوسي كه درتاريخ 772 در شيراز نوشته شده و صفحات آن مصور گرديده است اين كتاب امروز در كاخ توپ قاپو در شهر اسلامبول حفظ مي شود صفحه مزبور جنگ ميان بهرام گور و اژدها را نشان مي دهد و با نهايت ظرافت نقاشي شده است

تاريخ تيمور در كتابي در تاريخ 800 هجري به نام شاهنامه در شيراز نوشته شده كه تحت شماره Or.2780 در بريتيش موزيوم است و صفحات آن با ورقهاي طلا به بهترين نحوي مصور گرديده است.در تاريخ 801 نيز يكي از نويسندگان به همان ديوان هفت شاعر را به صورت كتاب درآورد و تصاوير اين كتاب از حيث زيبايي رنگهاو خطوط نظير ندارد و امروز در «موزه هنر ترك و اسلامي» تحت شماره 1950 محفوظ مي باشد.  (شكل10)

11- ديوان اسكندر سلطان كه در سال 815 در شهر شيراز نوشته شده و امروزه در بنياد گلبنگيان در شهر ليسبون حفظ مي شودتصوير بالا اسير شدن داراب به دست اسكندر را نشان مي دهد و از نظر هنر نقاشي و تركيب رنگها يكي را كارهاي هنري بزرگ اوايل قرن نهم هجري است

كتاب  ديوان اسكندر سلطان نيز در تاريخ 813 در شيراز نوشته شده و صفحات مصور و زيبايي دارد و در بريتيش موزيوم تحت شماره Add.27-261 محفوظ مي باشد.

اسكندر سلطان درمدت كم پادشاهي خود موجب ايجاد شاهكارهاي هنري بزرگي بوده است. وي بر عمويش شاهرخ قيام كرد و شاهرخ او را از حكومت اصفهان و شيراز مخلوع و در سال    [24]     817 اورا كور كرد. ولي در همان مدت كمي كه او در اصفهان و شيراز حكومت داشت هنرمندان را تشويق نمودو يكي از كليله و دمنه هاي كتابخانه سلطنتي گلستان را به زمان او نسبت مي دهند و كليله و دمنه ديگري نيز در كتابخانه ملي پاريس تحت شماره Sup.pers.332 ثبت است كه آن هم از زمان اوست. معروفترين كتابي كه در زمان او ساخته شده ديواني است به نام او كه در شهر ليسبون در بنياد گلبنگيان حفظ مي شود. (شكل11)

ما در اين مقاله فقط توانستيم چند كتاب خطي مصور از ايران را معرفي نماييم. اميدواريم بتوانيم در شماره هاي ديگر اين مجله نيز شاهكارهائي از نسخ قديم ايران كه امروز در موزه هاي مختلف جهان اند مطالعه نمائيم.       [25]

b*