|
|
||
بهنام، عيسي. "مشهورترين نسخههاي
خطي مصورايران درموزههاي جهان". دوره5،
(ش49
آبان45):
ص 20-25، تصوير.
|
||
|
|
||
خلاصه:شرحي درباره خصوصيات كتابهاي قديمي خطي و
مصور ايران: كتاب "منافعالحيوان" ازقرن هفتم هجري، "آثارالباقيه"
ازاوايل قرن هشتم هجري، شاهنامه "دموت"
، "كليله
ودمنه" و "عجايب المخلوقات" و "ديوان
خواجوي كرماني" ازقرن هشتم هجري وتعداد
ديگري
كتب خطي و مصور ازاين قرن، "تاريخ
تيموري" و "خسروشيرين نظامي" ازقرن
نهم هجري
وچندكتاب
ديگر.
|
||
|
|
مشهورترين نسخه هاي خطي مصور ايران در
موزه هاي جهان
دكتر عيسي بهنام استاد دانشگاه ادبيات
يكي از قديمي ترين كتب خطي كه در حال
حاضر موجود است و صفحات آن مصور شده است
كتاب «منافع الحيوان» است كه دركتابخانه «مورگان»
Morgan
در نيويورك حفظ مي شود با شماره M.500
به آن داده شده است اين كتاب
مربوط به حيوانات است و به اصطلاح امروز مي
توان آن را كتاب «حيوان شناسي» ناميد. اصل
آن در تاريخ 330 هجري به دستور خليفه المتقي
در بغداد به وسيله پزشك «ابن بختيشو»
نوشته شده. غازان خان پادشاه ايلخاني به
عبدالهادي نامي دستور داد آن را به فارسي
ترجمه كند و نقاشاني كه نامشان زير كارشان
قيد نشده صفحاتي از آن را مصور كرده اند و
همين نسخه است كه امروز در كتابخانه «مورگان»
در نيويورك حفظ مي شود و قديمي ترين كتاب
مصور است كه در ايران نوشته شده و امروز به
دست ما رسيده است. مقصود اين نيست كه پيش از
آن كتابي در ايران مصور نشده است بلكه
قديمترين كتابي است كه از ميان نرفته و
اكنون موجود است. تاريخ كتاب كاملاً خوانا نيست ولي
متخصصان عقيده دارند كه از 698 هجري است.
كتاب مزبور در شهر مراغه نوشته شده و مصور
گرديده است و 94 صفحه مصور دارد. بسياري از
مجالس آن بسيار كوچك است و تعدادي از آنها
نيز نا تمام مانده است و حتي بعضي از صفحات
آن در زمانهاي جديد تري مصور شده است. ما در
اينجا يكي از صفحات مصور كتاب مزبور را
ارائه مي دهيم. |
|||
1- يكي از صفحات مصور كتاب منافع الحيوان كه در تاريخي 698 هجري در شهر مراغه نوشته شده و صفحات آن مصور گرديده است. اين كتاب در كتابخانه مورگان در شهر نيويورك حفظ مي شود |
|
كتاب ديگر «عجايب المخلوقات» است
كه در سال 790 در بغداد نوشته شده و صفحات آن
مصور گرديده
و امروز در كتابخانه ملي پاريس
تحت شماره Sup.
Pers. 332 حفظ
مي شود. خط اين كتاب از نوع نستعليق است.
اين كتاب بدستور سلطان احمد جلاير ترتيب
داده شده است. سلطان احمد يكي از مشوقين
بزرگ هنر نقاشي روي صفحات كتاب بوده است. |
|
يكي ديگر ازكارهاي استاد جنيد در
كتابي به نام «ديوان سلطان احمد» است كه
امروز در فرير گالري Freer Gallery در واشنگتن
تحت شماره 35ـ32 حفظ مي شود و در حاشيه متن آن
تصاوير بسيار زيبايي به سبكي كه بعداً آقا
رضا در عهد صفوي مرسوم مي نمايد وجود دارد. |
|
تعدادي از كتب خطي مصور ايران در
شيراز نوشته شده و مصور گرديده است. يكي از
آنها شاهنامه وزير قوام الملك الدين است
كه در تاريخ 742 هجري
نوشته شده و صفحات آن در موزه هاي مختلف
اروپا و امريكا پخش است . كتاب ديگر مونس الاحرار است كه محمد
بدر در 742 در
شيراز نوشته و سابقاً در مجموعه «كوركيان»
بود ولي اكنون در موزه هاي مختلف مانند
موزه «كلولند» و «پرنستون» و «متروپوليتن موزيوم» و «فرير گالري» پخش شده است. يكي از شاهنامه
هاي معروف كه تصاوير آن بسيار زيباست و
امروز در كاخ توپ قاپو تحت شماره 1511محفوظ
است نيز در تاريخ 772 در شيراز نوشته شده
و تصاوير آن از شاهكارهاي هنر نقاشي ايران
است. |
|
تاريخ تيمور در كتابي در تاريخ 800
هجري به نام شاهنامه در شيراز نوشته شده كه
تحت شماره Or.2780 در بريتيش موزيوم است
و صفحات آن با ورقهاي طلا به بهترين نحوي
مصور گرديده است.در تاريخ 801 نيز يكي از
نويسندگان به همان ديوان هفت شاعر را به
صورت كتاب درآورد و تصاوير اين كتاب از حيث
زيبايي رنگهاو خطوط نظير ندارد و امروز در
«موزه هنر ترك و اسلامي» تحت شماره 1950
محفوظ مي باشد.
|
11- ديوان اسكندر سلطان كه در سال 815 در شهر شيراز نوشته شده و امروزه در بنياد گلبنگيان در شهر ليسبون حفظ مي شودتصوير بالا اسير شدن داراب به دست اسكندر را نشان مي دهد و از نظر هنر نقاشي و تركيب رنگها يكي را كارهاي هنري بزرگ اوايل قرن نهم هجري است |
كتاب ديوان
اسكندر سلطان نيز در تاريخ 813 در شيراز
نوشته شده و صفحات مصور و زيبايي دارد و در
بريتيش موزيوم تحت شماره Add.27-261
محفوظ مي باشد. اسكندر سلطان درمدت كم پادشاهي خود
موجب ايجاد شاهكارهاي هنري بزرگي بوده است.
وي بر عمويش شاهرخ قيام كرد و شاهرخ او را
از حكومت اصفهان و شيراز مخلوع و در سال [24] 817
اورا كور كرد. ولي در همان مدت كمي كه او در
اصفهان و شيراز حكومت داشت هنرمندان را
تشويق نمودو يكي از كليله و دمنه هاي
كتابخانه سلطنتي گلستان را به زمان او
نسبت مي دهند و كليله و دمنه ديگري نيز در
كتابخانه ملي پاريس تحت شماره Sup.pers.332
ثبت است كه آن هم از زمان اوست. معروفترين
كتابي كه در زمان او ساخته شده ديواني است
به نام او كه در شهر ليسبون در بنياد
گلبنگيان حفظ مي شود. |
|
ما در اين مقاله فقط توانستيم چند
كتاب خطي مصور از ايران را معرفي نماييم.
اميدواريم بتوانيم در شماره هاي ديگر اين
مجله نيز شاهكارهائي از نسخ قديم ايران كه
امروز در موزه هاي مختلف جهان اند مطالعه
نمائيم. |
b*