جلدهاي ايراني
دكتر محسن صبا
در تمام ادوار تاريخ كتب خطي نفيس،
از اوان پيدايش تا دوره كمال آنها، چنين
ملاحظه مي شود كه هنرمندان كتاب متوجه
لطافت كاغذ، زيبايي خط طراوت تذهيب و
ظرافت نقاشي ها بوده اند. هنگامي كه
خوشنويسي كلك سحار خود را براي نوشتن
ديوان شعري و يا داستاني منظوم به حركت
درمي آورده است مي انديشيده كه زراندازي
اطراف خطوط خود و سر لوح كتاب را به كدام
مذهب واگذار كند و نقاشيهاي كتاب را كدام
صورتگر چيره دست به اتمام رساند.
اما
كتابي كه با خط زيبا و سرلوح و
تذهيبي اعلا و تصاويري الهام گرفته از
مطالب آن و نتيجه تخيل نقاش، فراهم گرديد
براي آنكه در نگاه نخست جلب توجه كند و در
عين حال
از
گذشت ايام
لطمه
و صدمه نبيند
و لخت و عريان
بنظر
نيايد
بايستی
در پوششی
مجلل
قرار گيرد و
بهمين نظر تاريخ جلد سازي پابپاي
ترايخ كتاب گام بر مي دارد.
در اين تحول تجمل كتاب آسماني
مسلمانان ، قرآن كريم در دست ايرانيان
چنان با قدر و منزلت قرار گرفته است كه
نمونه هاي حيرت انگيز از آن در كتابخانه ها
وموزه ها ديده ميشود .بعد از قرآن مجيد
توجه جلدسازان وخوشنويسان ومذهَّبان
ونقاشان بآثار جاوداني ادبيات پارسي
دوخته شده مثلاً شاهنامه فردوسي
،آثارسعدي ،غرليات حافظ
، رباعيات خيام ، اشعار جامي ، كتاب
مثنوي مولانا وديگر آثار ونويسندگان ونثر
نويسان چون كليله ودمنه نصر الله
عبدالحميد منشي مورد نظر قرار گرفته ودر
دوره ناصري كه صنايع جلد سازي وخط و تذهيب
و نقاشي از نو دورة مجد و عظمتي مي پيمود
آثاري از دوران پيش و همان زمان استنساخ و
تجليد گرديده كه موجب تمجيد و تحسين است .
گذشته از جلدهاي سوخت و ضربي ورنگ وروغن
صحافان ايراني از پارچه هاي زيبا و لطيف
مانند زري و مخمل و ترمه در ساختن جلد
استفاده كرده ومخصوصاً كتابهاي ادعيه را
در جلد ترمه كه پربهاتر بود قرارميدادند .
معمولاً جلدهاي پارچه را روي صفحه
اي از مقوا ميكشيدند وحاشيه اي از چرم بر
آن قرار ميدادند وروي چرم را با نقوشي
تزئين ميكردند .
جلدهاي ترمه و زري قابل دريافت نقش
ديگري جز نقش اصلي نبوده
وليكن مخمل ساده كه قبول طرح ميكرد
مانند جلد ضربي اغلب اوقات با ترنجي در وسط
تزئين ميشد ولي جلدي كه آمادگي دريافت طرح
وهنر هنرمند را داشت جلدهاي معروف برنگ
وروغن بود . در اين جلدها نقاش بطرزهاي
بديع هنر نمائي كرده و علاوه بر نقوشي كه
در جلدهاي ضربي وسوخت ديده ميشود اغلب
اوقات نقاش ، بمناسبت امكان ، بطرحي
پرداخته است و جلدهاي گل وبوته يا نقش هاي
هندسي يا تصاوير حيوانات در ميان آثار
هنري نقاشان ايراني زياد ديده ميشود .
اغلب جلدسازان پشت جلدهاي رنگ
وروغن را نقاشي ميكردندواغلب يك شاخه ساده
يا يك گل (زنبق يا لاله ) در پشت جلد ديده
ميشود .
[34]
آنچه خاص جلدهاي ايراني است ودر
ساخته هاي ساير كشورها ديده نميشود لبه بر
گشت جلد بر روي آنست كه معمولاً عين طرحي
كه در روي اصل جلدكشيده شده روي اين لبه
هست تا وقتي كتاب بسته باشد طرح جلد
بنظركامل بيايد .
جلدهاي زيبا را معمولاً در محفظه اي
چرمي قرار ميدادند و براي اينكه براحتي از
محفظه خارج شود نواري بوسط محفظه نصب
ميكردند و كتاب را روي نوارقرار ميدادند
وبدرون محفظه فرو ميبردند و چون سر نوار
خارج از محفظه بود با بيرون كشيدن نوار
كتاب بخودي خود از محفظه خارج ميشد وآسيبي
نميديد .
|
)
)