برزين، پروين. "نگاهی به تاريخچه تذهيب آن". دوره5، ش.49  (آبان45): ص 36-40، تصوير.

خلاصه:شرحي برنقش و تزئين قرآنهاي قرون اوليه اسلامي، فن تذهيب، شيوه تزئين وتذهيب قرآنهاي قرن ششم وفرق آنها با دوره‌هاي گذشته، توسعه و تكامل فن نقاشي و تذهيب درقرون هفتم وهشتم واهميت شهر تبريز دراين امر، شيوه آرايش قرآن و تذهيب آن در "مكتب تبريز"، دوره تيموري و سلاطين هنردوست اين زمان، ويژگيهاي تزئين درمكتب هرات، رنگهائي كه درعهد صفوي درصنعت تذهيب كتاب بيشتر مورد نظر بود.

نگاهي بتاريخچة تذهيب قرآن

پروين برزين

درباره هنر نقاشي و مذهب كاري در قرون اوليه اسلام اطلاع زيادي در دست نيست. قديمترين اثري كه از اين هنر باقيمانده تنها روي قرآن ها آنهم از قرن سوم هجري ببعد ميتوان ملاحظه نمود. اين قرآنهاي نفيس كه غالباً به دستور سلاطين و امراء وقت تهيه ميشد سعي مي گرديد كه بطرز بسيار عالي آرايش گردد.

از طرز تذهيب و آرايش قرآنهائيكه قبل از اين زمان تدوين گرديده اطلاع چنداني در دست نيست ولي شايد بتوان تاريخ آرايش  و تذهيب قرآن را همزمان با نوشتن آن دانست به اين معني كه نخست به منظور تعيين سر سوره ها، آيه ها، جزوه ها و سجده ها آن را به نوعي تزئين مي نموده اند. رفته رفته علاقه مفرط مسلمانان به قرآن و همچنين عشق به تجمل، هنرمندان را بر آن داشت تا در تذهيب آن دقت بيشتري بكار برند و در نتيجه اين آثار از صورت سادگي بيرون آمد و جنبه تزئيني به خود گرفت بخصوص كه اين قرآنها براي امرا و بزرگان و دولتمندان روز نوشته مي شد و اين امر خود يكي از علل توجه هنرمندان به تزيين بيشتر و بالاخره موجد تكامل فن تذهيب گرديده است.

قديمي ترين قرآنهاي باقي مانده از قرون اوليه اسلام همگي به خط كوفي است، نقش و تزئين آنها تقريباً يكنواخت بوده فقط در صفحه اول وگاهي دو صفحه آخر با نقوش هندسي آرايش گرديده اند. سر سوره ها نيز غالباً داراي نقوش تزئيني بوده و عموماً در سمت راست آنها يك يا چند گل درشت وترنج طرح مي نموده اند. شروع سوره و اسم آن را هم به قلم زر مي نوشته اند و نقطه هاي حروف را با رنگ قرمز و سبز يا زعفران و آب طلا مشخص مي نموده اند. محل حزب و ساير علامات هم به همين شيوه مزين شده اند.

چون عده اي از ايرانيهاي مانوي مذهب كتاب ديني خود (ارژنگ يا ارتنگ) را كه بوسيله ماني منقوش و مزين و به آنها عرضه گرديده بود تزئين مي نموده اند بعد از ايمان آوردن به اسلام از نظر اينكه در اين مذهب نقش شكل و تصوير نهي گرديده و مكروه شناخته شده بود احتمال دارد كه هنرمندان براي ارضاء غريزه هنري خود به طرزي كه در بالا ذكر آن گذشت به تزئين و تذهيب مي پرداخته اند.

ضمن صفحات بدست آمده از كاوشهاي علمي تورفان ملاحظه مي شود كه نقاشان و خطاطان آن زمان توانسته اند به نحو زيبائي خطوط را با نقوش تركيب نمايند و اين سبكي است كه در دورا ن اسلامي نيز متداول و معمول گرديده است.

فن تذهيب روز بروز راه كمال پيمود زيرا به همان اندازه كه نسبت به  خوشنويسي توجه مي شد فن آرايش و تذهيب نيز مورد علاقه بزرگان و امرا واقع گرديد تا جائيكه در نقاط مختلف مملكت بخصوص خراسان، مراكزي جهت تعليم و پرورش علاقمندان در اين فن بوجودآمد. دردوران اوليه خود خطاطان كار تذهيب را به عهده داشته اند ولي بتدريج تقسيم كار بين هنرمندان متداول و مرسوم گرديد. به احتمال قوي اول خطاط و خوشنويس كار خود را انجام مي دادند يعني نسخه كتاب و يا قرآن را مي نوشته و در ضمن كتابت آن مقداري را كه براي كشيدن صور و يا مذهّب كاري لازم بوده است در صفحات خالي مي گذارده است، بطوريكه بعضي از اين كتابها كه هم اكنون در دست مي باشد مي نماياند كه قسمتي از كار تذهيب ناتمام مانده است.    [36]

طرز تزئين و تذهيب قرآنهاي قرن ششم با روشي كه در دوره هاي قبل به كار برده شده اختلاف پيدا مي كند به اين معني كه تزئينات از حال سادگي خارج شد. و نقوش هندسي جاي خود را به طرحهاي شاخ و برگ دار داده اند اين گلبرگهاي به هم پيچيده انسان را به ياد نقوش سلجوقي كه بر روي مساجد اين دوره در اصفهان و قزوين و اردستان بنا شده اند مي اندازد. از دوره سلجوقي تعدادي قرآنهاي مذهّب باقي مانده كه شايد يكي از بهترين و نفيسترين انواع آن قرآني است با تفسير در چهار مجله كه در سال 584 فراهم گرديده است.اين قرآن براي مطالعه امير غياث الدين ابوالفتح محمد بن سام تهيه و كاتب آن محمد بن عيسي بن علي نيشابوري است ولي متأسفانه از نام مذهب آن ذكري به ميان نيامده و احتمال فراهم آوردن آن در خراسان از نظر اسم، همين امير غوريان مي باشد كه قرآن به نام او مصور است.

در اواخر قرن هفتم و اوائل قرن هشتم هجري شهر تبريز يكي از مراكز مهم براي تشويق و پرورش هنرمندان بشمار ميرفت و اين امر موجبات توسعه و تكامل فن نقاشي و تذهيب را فراهم ساخت، بخصوص  در اوائل قرن هشتم به همت و سعي خواجه رشيد الدين كه باني ربع رشيدي در نزديكي شهر تبريز است توجه بيشتري براي كتابت قرآن و كتاب و آرايش و تذهيب آنها مبذول گرديد و در نتيجه مكتب جديدي كه به مكتب تبريز معروف گشت بوجود آمد كه درهنر نقاشي و فن تذهيب دوره هاي بعد تأثير بسزائي نموده است.

تذهيب قرآن به خط كوفي ـ قرن سوم هجري

تذهيب قرآن در آغاز قرن سوم هجري

از تغييراتي كه در طرز تذهيب و آرايش قرآن و كتاب حاصل گرديده اين است كه اشكال هشت گوش و ستاره هاي دوازده    [37]    پر به صورت مركب يا مجزا از هم بر سر لوح ها ديده ميشود، و نيز ستاره هاي آبي رنگ و گلهاي پرپر كوچك براي تزئين بكار ميرفته است. سر سوره ها نسبتاً پهن و با خط كوفي روي زمينه لاجوردي با شاخ و برگ درشت نموده شده است. در حواشي قرآن نيز گاهي نقش تزئيني از طرحهاي اسليمي ديده ميشود كه از حيث رنگ آميزي بسيار جالب ميباشد. علاوه بر رنگ طلا از الوان ديگر چون آبي، قرمز، سبز و پرتقالي نيز استفاده ميشده است. رويهم رفته در اين دوره صنعت تذهيب به اوج كمال و ترقي خود رسيده است.

تذهيب قرآن كه كار محمد بن ايبك در سال 704 هجري

تذهيب قرآن مربوط به قرن ششم هجري

تذهيب قرآن مربوط به قرن هفتم هجري

دوره تيموري از دوره هاي بسيار مهم و پررونق و اعلاي هنر مذهّب كاريست. سلاطين تيموري همه مشوق هنر كتاب نويسي بوده اند كه بزرگترين و مهمترين آنها بايسنقر ميرزا     [38]   پسر شاهرخ بوده است چه اين شاهزاه علاوه بر اينكه خود به شخصه مردي هنرمند و از فنون كتابت و خط و تذهيب و نقاشي بهره مند بود، جمع كثيري از هنرمندان كه از سراسر امپراطوري تيموري گرد آمده بودند  در دربار و دارالعلم و كتابخانه اي كه در هرات بنياد نهاده بود مي زيستند. در اين شهر كاغذ ساز، خطاط، تذهيب كار، صحاف، رنگ ساب، نقاش و امثال اين قبيل هنرمندان در تهيه كتب كه ميتوان بعضي از آنها را از نفيس ترين و زيباترين كتابهائي كه تا كنون تهيه شده دانست

 نمونه هاي مختلف از تذهيب قرآن مربوط به قرن دوازدهم هجري

 سر لوح قرآن ـ قرن دهم هجري

 تذهيب قرآن رقم غزيز بن محمد ـ حدود قرن نهم هجري

  با يكديگر همكاري و تشريك مساعي مي نموده اند. در اين زمان هنرمندان توجه زياد به ترسيم اشكال نباتات و گلها و مناظر طبيعي و گاهي اشكال طيور مبذول داشته اند. قرآنهاي اين دوره مخصوصاً آنها كه براي شاهرخ و بايسنقر ميرزا فراهم    [39]    شده در زمره زيباترين تذهيب كاريهاست. طلا و لاجورد يكي از عوامل اصلي كار آنها  بوده و در همه حال براي آرايش و تذهيب كتاب و قرآن از آنها استفاده ميشده است. صنعت تذهيب كه در دوره تيموري راه كمال پيمود در زمان صفويه نيز ادامه يافت. در اين زمان زمينه معمولاً آبي رنگ است و تقسيمات كوچكتر به رنگ طلايي و سياه ديده ميشود طرحهاي تزئيني به رنگ سفيد وزرد و سرخ و آبي و سبز است. تذهيب كاري و نقاشي با طلا در دوره صفويه ترقي كرد. بسياري از نسخ باقي مانده از اين زمان حاشيه بزرگي دارد كه مناظر طبيعي و اشكال انسان و حيوان بر آن نقاشي شده و برنگ طلايي و سبز و زرد در آنها بكار رفته است.      [40]

 تذهيب قرآن مربوط به اوائل قرن سيزدهم هجري