همايونفرخ، ركن‌الدين. "دسته گلي تقديم به دوستداران كتاب". دوره5، ش49 (آبان45): ص 41 – 60 تصوير.

 

 

خلاصه:معرفي كامل نسخ قديمي درتاريخ نگارش درايران ازقرن هفتم تاچهاردهم هجري: تذكره "كعبه عرفان عرفات" ، "گلشن الهي" ، "مهابيح الاعجاز" ، "جواهرالمثنوي نجم اصفهاني" ، "تابش مهربينش" ، "سيمرغ" ، "منشآءالانشاء" ، مجموعه "طالب تبريزي" ، شرح "ريج‌الغ‌بيك" ، "جوامع احكام النجوم" ، "مآثرمهديه" ، "مصرحه الاسماء"‌ ،‌ مجموعه "رسائل احمدابن جلال‌الدين كاشاني" ، "قانون الادب" ، "كليات عامل الدين" ، "توضيح الاحان" ، "ديوان ساغراصفهاني" .

 

«بمناسبت برگزاري مراسم هفته كتاب شاخه گلهائي از ادب فارسي تقديم گرامي مجله هنر و مردم مي دارم» 

دسته گلي تقديم به دوستداران كتاب

 

 

ركن الدين همايونفرخ

«در گلگشت كتاب توفيق رفيق و سعادت بختبار و مدد كار شد تا به گلهائي ناياب و عطر بيزتر از مشكناب دست يابم. دريغم آمد كه عشاق كتاب را از آن بي بهره گذارم، بدين نيت خجسته از هر گلستاني گلي و از هر خرمني خوشه اي فراهم آوردم كه دوستداران كتاب را هر يك نموداري از گلستاني و شاهدي از شاهكاري است اميد آنكه دانش پژوهان را ارمغاني دلپسند افتد.»

تذكره كعبه عرفان عرفات

چگونگي نسخه:

جلد تيماج. قطع 13*23 .كاغذ سبز رنگ اصفهاني نازك و خط قلم نستعليق. عنوانها باشنگرف. 595 صحيفه 17 سطري. تاريخ كتابت و تأليف 1036.

امتياز نسخه:

نسخه پس از اينكه بخط خوش نوشته شده است سراسرآن از نظر مؤلف گذشته و با خط خود در آن اصلاحاتي كرده و در پايان كتاب 9 صحيفه به خط خود اشعاري از آثارش آورده و مهر و امضاء كرده است.

شناسايي نسخه:

تقي الدين اوحدي الحسيني الدقاقي البلياني از احفاد شيخ اوحدالدين عبدالله بن مسعود بلياني مؤلف تذكره الشعرائي است بنام عرفات العاشقين و يكي از خصوصيات تذكره مذكور آن است كه از گويندگان متقدم مقدار قابل توجهي اثر ثبت كرده است و درباره معاصران و گويندگان قريب العصرش شرح حال و آثار كاملي آورده است.1كتابي كه اينك معرفي مي شود در حال حاضر تنها نسخه ايست كه از تلخيص عرفات العاشقين آن هم با تصحيح مؤلف آن. در مقدمه كعبه عرفان عرفات، مؤلف شرح حال خود را چنين آورده است:2

«حقير از احفاد شيخ اوحد الدين عبدالله بن مسعود بلياني است وي از فرزند زادگان شيخ ابوعلي دقاق برنهجي كه در نغمات و عرفات و شيراز نامه مذكور است. الحق صاحب مقامات عاليه و كرامات متواليه بوده شيخ سعدي را به خدمت وي نسبت ارادت بود و شيخ صفي الدين اسحق اردبيلي نيز به صحبت وي رسيده وفاتش در عاشوراي 683 بوده و در بقعه شريف خود در بليان مدفون است».

مؤلف كعبه عرفان مدتها در خدمت شاه عباس بزرگ بوده و در سال 1005 به هندوستان رفته و نزد جهانگير و شاه جهان از پادشاهان تيموري هند در كجرات و اكبر آباد بسيار معزز و محترم ميزيسته. در شعر و انشاء وحيد عصر خود بوده و تأليفات متعدد دارد از جمله: تذكره عرفات العاشقين، سرمه سليماني (لغت) كعبه مراد (منظومه) يعقوب و يوسف مثنوي ـ لوح محفوظ مثنوي ـ بيت معمور مثنوي ـ ديوان اشعار شامل قصايد و غزليات و رباعي.

شرح حال  او ر ريحانه الادب و الذريعه آمده است3.

 مؤلف در مقدمه اين تذكره مي نويسد كه: «تذكره عرفات كه 80 هزار بيت ومبني بر بيان حال و انتخاب سخن صاحبان سخن از خاص و عام است بسيار مفصل بود و از آن اين كتاب انتخاب و كعبه عرفان عرفات ناميده شد. اين كتاب انتخاب عرفات است در نهايت اختصار و آنرا به سه ركن حناني ـ مناني ـ     [41]     دياني ـ مشعر بر حالات متقدمين و متوسطين و متأخرين ترتيب داد».

در مقدمه كتاب مؤلف اشعاري از آثار خود آورده است كه چون متضمن تكته اي تاريخي است در اينجا مي آوريم.

انتخابات مرا از عرفات

                                    سزد از كعبه عرفان خواني

كاولين ركن دور حنان است

                                    ركن ثاني  كندش    مناني

كيميائي است در او ركن سوم

                                    حجرش  را   سمت   دياني

اين دويم كعبه كه باني بودش

                                    تقــي   اوحــدي  بلـياني

آفتاب است بعالم گيري

                                    ابر فيضي  بگهر    افشاني

كرده جبرييل به بحرش گهري

                                   فيض رحمت به درش نيساني

خواهي اين شعري خورشيد طلوع

                                    يوم و شهر و سنه اش را داني

چهارشنبه شمر از هجريه

                                    سيـوم مـاه   ربيـع الثـاني

(1036)

با توجه به تاريخ صريحي كه اوحدي بلياني از انتخاب عرفات آورده و در سال 1036 است و  بايد گفت تاريخ درگذشت او را كه الذريعه و ريحانه الادب 1031 و1010 ثبت كرده اند اشتباه است و قطعي است كه اوحدي بلياني تا سال 1036 زنده بوده است. در پايان اين نسخه مؤلف چنين رقم كرده است: «بنظر مقابله مؤلف اين نسخه شريفه حسب الاستدعايي ميرزايي ميرزا حيدر بيكا رسيد. به تاريخ چهاردهم رجب سنه 1036 و مؤلفه اقل الذرات المعاني تقي الاوحدي الحسيني البلياني».

و در مقدمه اي كه بر اشعارش نوشته چنين آورده است: «مؤلف اين كتاب اقل  ذرات تقي اوحدي بلياني الحسيني چندبيت يا چند رباعي از وردات خويش اگر چه بي نسبت بود در آخر اين كتاب درج نمود به سمت يادگار خطي كه:

منشي چشمت زمشك ناب نوشته

                    برات جزيه خوبي بر آفتاب نوشته».  .

 عكس شماره 2 صفحه آخر اين كتاب را نشان مي دهد.

 پايان كتاب كعبه عرفان عرفات

2ـ گلشن الهي

چگونگي نسخه:

جلد تيماج 14*21 . كاغذ اصفهاني آهار مهره. 548 صحيفه 16 سطري. خط نستعليق. اشعار گلشن راز باشنگرف. خط مصنف. عبدالله افندي صاحب رياض العلما اين نسخه را ديده و در كتاب خود معرفي كرده است. تا آنجا كه نويسنده اطلاع دارد يك نسخه ديگر از اين كتاب وجود دارد كه در شعبان سال 1285 از روي نسخه مورد بحث استنساخ گرديده است4.

شناسايي نسخه:

گلشن الهي شرحي است بر گلشن راز شيخ محمود شبستري قدس سره. شارح شرف الدين عبدالحق اردبيلي متخلص به الهي از عرفا و شعراي قرن دهم است كه در 950 در گذشته است. تا آنجا كه نويسنده اطلاع دارد جز شرح الهي و مصابيح الاعجاز كه حقير معرفي خواهد كرد تاكنون 15 شرح  بر گلشن راز نوشته اند كه شناخته شده است. [42]

شارح در مقدمه گلشن الهي مي نويسد: اما بعد، چنين گويد: فقير عفوالله العلي حسين بن عبدالحق الاردبيلي الالهي وفقه الله تعشق مولاه كه اين ورقي چند است در شرح  عبارات و استعارات و كشف اسرار و اشارات كتاب گلشن راز كه ميان كاملان مشرب حقيقت و مجاز شيوعي تمام شهرتي مالا كلام دارد مشحون به فنون حقايق ارباب و موصوف به صنوف دقايق اصحاب ذوق و وجدان كه شريفترين مطلوبي است به لطيفترين اسلوبي صورت انتظام يافته و پرتو مهر سپهر كشف و شهود بر آن تافته.

زهي نظمي كه از بحر حقايق

                                    برون آمدت همه دورهاي فايق

كند عالم پر از افسانه عشق

                                    دهد جام مي از خمخانه عشق

از او هرنكته اي چون جان عارف

                                    مسلم پيش ارباب  معارف

نويسنده اكثر شروحي كه بر گلشن راز نوشته شده مطالعه دارد و مي تواند در مقام مقايسه بگويد شرح گلشن الهي نسبت به شروح ديگر اين امتياز را دارد كه در نهايت ايجاز و اختصار و رعايت ساده نويسي از عهده بيان معضلات گلشن بر آمده و تقريرات او نشان ميدهد كه بر مصطلحات و دقايق عرفان احاطه و آشنايي كامل داشته است.

براي نمونه مختصري از متن كتاب آورده مي شود:

بيت از گلشن:

تو آن جمعي كه عين وحدت آمد

                                    تو آن وحدت كه عين كثرت آمد

يعني انسان حسب هيئت اجتماعي وصور و معاني و قواي جسماني و روحاني آن جمع است كه بواسطه ترقي و وصول به مقام احديت عين وحدت گشته همه خود را ديده است فعال واحدات كه بعد از تحقيق ببقاء بالله از مقام احديت در مراتب اسماء و صفات تنزل نموده عين كثرت گرديده است پس تو كه انسان كاملي از مرتبه كثرت به سير في الله به مقام وحدت اتصال مي نمائيم و از مرتبه وحدت به سير بالله عن الله به منزل كثرت فرود مي آيي و دايره وجود به عروج و نزول به تمام مي رسد و قوسين وجوب و امكان يكي مي شود.

3ـ مصابيح الاعجازـ جواهر المثنوي

چگونگي نسخه :

جلد تيماج 10*18 كاغذ فرنگي نخودي خط شكسته نستعليق. مصابيح الاعجاز سه جلد در حدود پنج هزار بيت جواهر المثنوي چهار جلد در حدود  پانزده هزار بيت. تمام به خط و امضاي مصنف و منحصر.5

 گلشن الهي

شناسايي نسخه:

مصايح الاعجاز شرح گلشن راز.مصنف آن محمد موسوي ملقب به حكيم و متخلص به نجم است گلشن راز را به همان بحر مثنوي شرح كرده است. درباره آثارش در آغاز شرح مثنوي به نام جواهر المثنوي مي نويسد:

«از اول شباب شروع در انشاد مثنوي نمودم قريب به سي هزار بيت مي شد وكتاب خواجه شيراز را في البدايه النهايه تضمين نموده بودم برخي مغرضين با چند كتاب ديگر سرقت كردندو تا دو سال ابداً طبع راغب به نشاد نگرديد. گرچه به فضل   [43]    الهي سي مجلد تفسير كلام الله منظوم و سه مجلد شرح گلشن راز و طريق العارفين و ملخص بوستان شيخ سعدي به پنج خبر و مراثي آماده گرديده بود. و جلوت الرحمن في احوال صاحب الزمان با چهار جلد از شرح اشعار مولوي به طريق نظم و كتاب ديگر در اخبار قسطاس المستقيم ـ كتاب حسن و قبح موجود است.. اكنون كه مراحل عمر از پنجاه گذشته اين بقيه را مي خواستم بذكر دوست رطب اللسان باشم(1335).»

 مصابيح الاعجاز

نجم اصفهاني،آنچه از آثارش مستفاد است گذشته از طبع سرشار در عرفان نيز صاحب اطلاع بوده و درحكمت و فلسفه نيز دست داشته است. هم اكنون كليه آثار اين شاعر عاليقدر به خط خودش در كتابخانه نويسنده محفوظ است. آخرين تاريخي كه در آثارش به چشم مي خورد 1341 هـ . است بنابراين بيش از شصت سال زندگي كرده است.

اينك نمونه اي از مصابيح الاعجاز او:

شراب و شمع و شاهد را چه معني است

                                    خراباتي شدن آخر چه دعوي است

سئوال چارده باشد ز سائل

                                    سه مي باشد سئوالات از مسائل

گلشن راز

پاسخ:

شراب و شمع و شاهد عين معني است

                                    كه در هر صورتي او را تجلي است

زمعني شرح كن كان چيست مقصود

                                    چه خوش محمود، فرموده است محمود

شراب، آن ذوق مستي دان زعارف

                                    كه مستي مي دهد ذوق  معارف

زجلوه يار . در  دل  نور  بخشد

                                    چو مهر جان از ساقي  درخشد

از آن مي عاشقان را مست سازد

                                    كنهشان مي گذارد،  مي نوازد

از آن مي عاشقان مخمور آيند

                                    زهر قيد  و تعلق  دور  آيند

چو واصل عاشقي. از راه دل شد

                                    برون از هستي و اين آب و گل شد

چو از آن ذوق مي مستي نمايي

                                    دهي جان ودل از هستي رهايي

چو عاشق از همه دل منفصل شد

                                    بيار خود ز دل پس متصل شد

ره اين اتصالت انفصال است

                                    كه از اين انفصالت اتصال است

كنون از شمع و شاهد گو سخن باز

                                    زشمع و سوز  شمع يار مي ساز

به دل چو شمع عرفانت فروزند

                                    همه هستي از آن شمعت بسوزند

چو در دل شب عرفانت بيفروخت

                                    همه هر چه به جز حق بود، پس بسوخت

چو شمعش در دلت آمد فروزان

                                    ز تابش  ماسواي  حق  بسوزان

كنون برگو زشاهد چيست مقصود

                                    بود حق شاهدت در كار مشهود

عكس شماره3 از پايان كتاب مصابيح الاعجاز است.

4ـ جواهر المثنوي نجم اصفهاني

حكيم نجم اصفهاني ابيات مشكل و معضل مثنوي مولوي را با نظم شرح كرده و اين شرح در چهار مجلد است  و در حدود پانزده هزار بيت مي شودو نمونه را ابياتي چند آورده مي شود:     [44]

از جلد چهارم جواهر المثنوي: مولوي:

پاك كن از مغز از بيني و زكام

                                    تا كه ريح الله در آيد در مشام

هيچ مگذار از تب صغرا اثر

                                    تا بيابي از جهان طعم شكر

پاسخ از نجم:

آنچنان كه ديده ها داري. ظهور

                                    ديدگان بهر دل  داري زنور

جز حواس ظاهري دان معنوي

                                   پس حواسي در درون داري قوي

چشم ظاهر صورت آن چشم دان

                                   گوش ظاهر صورت گوش نهان

همچنان دان اي برادر اين حواس

                                   آن حواست را نما يكسر قياس

تا سبل در ديده ها داري درون

                                   كي به بيني اي برادر خود برون

موي هاي عيب از چشمت بر آر

                                    تا ببيني عالم جان را هزار

موي هاي عيب كورت مي كند

                                   از مقام دوست دورت مي كند

موهاي عيب را رو پاك كن

                                   باغهاي عيب را ادراك كن

آنچنان ديده كه بيند عيبها

                                    كي كجا بيند رموز غيبها

ديده از بد ديدن اي دل پاك كن

                                  ديده هاي عيب بين بر خاك كن

ديده هاي حس به بند از عيبها

                                    تا گشايندت بديده عيبها

ديده گاني كه بود آن عيب بين

                                  كي كجا گردند جانا غيب بين

عكس شماره 4 از صحنه پايان جواهر المثنوي است.

5ـ تابش مهر بينش ـ سيمرغ

چگونگي نسخه:

جلد مقوا 20*30 . كاغذ فرنگي آبي، پنجاه صحيفه در حدود هشتصد بيت. خط نستعليق خوش. صور فلكي نقاشي آب و رنگ  و دواير با جوهر سرخ در هيأت قديم. منحصر به فرد. رساله سيمرغ نيز منضم به اين رساله است با همان مشخصات در هيأت جديد در حدود ششصد بيت به خط مصنف. تحرير يافته در 1310 هـ .

شناسائي نسخه:

ابو عيسي محمد صادق الحسيني فراهاني قائم مقامي ملقب به اديب الممالك و متخلص به پروين و بعد اميري متولد 1277 در گذشته به سال 1336 هـ . 6

نسخه اي كه معرفي مي شود به خط مصنف و منحصر به فرد است و به طوري كه شاد روان وحيد دستگردي ضمن معرفي آثار اديب الممالك يادآور شده است ـ منظومه سيمرغ و تابش مهر بينش مفقود الاثر بوده و موجب خوشوقتي است كه اينك اين دو اثر از گوينده اي عاليقدر به دست آمده و در كتابخانه نفيس آقاي فخرالدين نصيري محفوظ است.

 جواهر المثنوي

به گواهي اين دو منظومه شاعر و سخنور نامي، اديب الممالك    [45]    فراهاني قائم مقام، گذشته از تسلط و تبحر در ادب و شعر فارسي و عربي و علم انساب و علم الرجال در علم هيئت قديم و جديد نيز اطلاعات وسيعي داشته و اجازه نامه عالم شهير و حكيم بي نظير استاد عصر جامع المعقول و المنقول و حاوي الفروغ و الاصول آقاي حاج ميرزا محمد حسين مجتهد شهرستاني بر اين مدعا گواهي صادق است.ضمناً اين دو منظومه نشان مي دهد كه اديب الممالك فراهاني خط نستعليق و شكسته را بسيار خوش مي نوشته و در نقاشي نيز دست داشته است. براي آنكه ارزش علمي اين دو منظومه روشن شود اجازه نامه اي را كه ياد كرديم در اينجا مي آوريم.

بسم الله الرحمن الرحيم فلا اقسم بمواقع النجوم كه ديده دوربين روزگار هر چند  بناظوره ثوابت و سيار در ادوار دهر نظر نموده چنين نادره اي در علم هيئت ملاحظه ننموده و تشريح افلاك كليه و جزييه و تنقيح مواقع ثوابت و سيار  به اين وضع لطيف تا حال از كسي به وقوع نيانجاميده و از طلوع آفتاب حقايق دقائقش انجم نقوش متقدمين روي به  مقارب افول نهاده و از خطوط مستقيمه المعاني حقائقش ساير كتب تعليميه در زاويه خمول افتاده. هر نقطه اش مركز دايره تحقيق و هر خطش محور فلك تدقيق، ارتفاع مطالب عاليه اش اعلي از معدل النهار و استقامت اشعار ساميه اش عديل اقطار و اوتار، هر سطرش دفتري در شرح هيأت بطلميوسي، و هر حرفش تبصره اي بر تذكره محقق طوسي.

صورت اجازه ايست كه

ولاعز و فانًّ مؤلفه، كوكب من سماءالفضل طالع، و نجم من فلك العلم ساطع جامع الكمالات الصوريه و المعنويه و حاوي الخصال الحميده من الدنيويه و من الاخرويه، نور حدقه الفهم و الكمال و نور حديقه الفضل و والجمال. السيد السند المؤيد و المسدد امير الشعراء و انيس الفضلاء لازال مؤيداً بروح القدس في الدارين ـ محبَّواً بما تقربه العين في النشأتين و قدقرء علي نسخه «مواقع النجوم» في قليل من الايام و نظم مطالبها بنحو يهش اليه طباع الانام فكانه الماء الزلال و السحر الحلال و يحق في تاريخه ان يقال: قطعه.

كتابي بدين فر و لطف و صفا

                                    نبوده است در صفحه آسيا

چو هيأت از او گشت روشن چو روز

                                    بتاريخ گو عين شمس الضحي

(1310)

و ايضاً توان گفت:

كتابي چنين نغز در علم هيأت

                                    نبوده است در مبدأ آفرينش

چو روشن شد از وي علوم رياضي

                                   به تاريخ گو «تابش مهر بينش»

(1310)

وفقه الله لمراضيه و جعل مستقبل امره خيراً‌من ماضيه و ارجومنه آن لانيساني من الدعاء كمالاً انساه انشاء. حرره بينماه الداثره العبد الجاني محمد حسين الحسيني الحائري الشهرستاني عفی عنه 1310 صحيح است. شهرستاني. محل مهر. عكس شماره 5 از اجازه نامه علامه شهرستاني است.

آغاز تابش مهر بينش:

هر كه آيين معرفت جويد                    آفريننده را ثنا گويد

آنكه پيوند آخشيجان كرد                    فلك جسم روشن از جان كرد

صانع عرش و خالق كرسي                    كارفرماي رومي و فرسي

جفت كرد اين طباع سركش را               آب و خاك و هوا وآتش را

ساخت بالاي يكدگر كره ها                   نقطه ها رسم كرد و دايره ها

به هر رسم نقوش  اين آثار                   كاف ستاره بود و نون پرگار    [46]

سطح را داد ره بكرسي جسم                  نقطه را هم به خط نمود طلسم

هر كه در خط مستقيم آيد                    جسم را از طلسم بگشايد

چيست اين خط شريعت بيضا                 چيست اين جسم عقل تيره ما

مركز نه كره شه لولاك                        قطب گردون مدار نه افلاك

 پايان تابش مهربينش كه اديب الممالك در اينجا اجدادش را تا امام چهارم شيعيان ذكر كرده است

انجام :

شكر يزدان كه اين صحيفه نغز                  كه ز پا تا به سر بود همه نغز

بسر آمد چنانكه شايان شد                       راز گردون در آن نمايان شد

ختم شد رازنامه انجم                            روز سه شنبه از رجب پنجم

سال تاريخ ختمش از استاد                    «تابش مهربينش» آمد ياد

(1310)

عكس شماره 6 از پايان كتاب تابش مهربينش است بخط اديب الممالك فراهاني و عكس شماره 7 صور فلكي است كه اثر قلم اديب الممالك است.

6 سيمرغ : آغاز آن:

اي امير بعون حضرت حق              هيأت تازه رسم كن بورق

چند گوئي فسانه هاي كهن             قصه نو كن كه نو خوش است سخن

آنچه كردي در اين جريده بيان       راست نايد بزعم عيسويان

……………………..            ………………………..

بهل افسانه هاي بطلميوس            و زنيوتون به جان نخور افسوس

…………………….            ………………………….

ما همه در برون خر گاهيم          از درون كي خبير وآگاهيم

حدس و ظني بكار بربنديم         ابلهانه به ريش خود خنديم

هين بتأئيد كردگار ودود            مي نمايم شروع در مقصود

نام اين نامه را نهم سيمرغ        تا نماند به جا ز عيسي مرغ

7 منشآء الانشاء منشآت خواجه فضل الله

چگونگي نسخه:

«قطع 16*25 س، كاغذ خانباليغ، مجدول بطلا، خط» «نسخ و نستعليق، عنوانها باشنگرف 454 صحيفه 12 سطري،» «جلد تيماج، نسخه بخط مؤلف آن ابوالقاسم شهاب الدين»«احمد خوافي متخلص به منشي است كه در اواسط جمادي الاول سنه ثمان و ثلتين و تسعمآيه 938 آنرا بپايان رسانيده»

«است»7

شناسائي نسخه:

بطوريكه شهاب الدين منشي مؤلف كتاب در بخش مودت نامه ها آورده اين منشآت اثر قلم خواجه فضل الله است كه كه نزد چند تن از سلاطين سمت رياست ديوان رسائل و انشاء را داشته و مؤلف كتاب از شاگردان اوست و به دستور و سفارش امير بيكا وزير، منشآت استاد خود را گرد آوري كرده است.

در ضمن منشآت فريدون بيك و نسخه كتابخانه پاريس به نشانيBib Natsuppens 1815 دو نامه هست كه از منشآت سيد فضل الله ناميده شده است. حال اين سيد فضل الله همين خواجه فضل الله است درست نميدانم، هم چنين هم عصر اين منشي يك خواجه فضل الله ديگر مي شناسيم كه مؤلف تاريخ بايندري و رساله بديع الزمان است كه آنها را به نام سلطان يعقوب موشح ساخته و به نام «فضل الله بن روز بهان» معروف است و ليكن نويسنده تحقيق كامل و مستندي درباره شخصيت تاريخي نويسنده منشآءالانشاء ندارد. هر چه هست نويسنده منشآت يكي از افاضل و منشيان كامل بوده و در فضل او اين بس كه گفته شود، باستناد نامه اي كه در منشآت او هست مولانا علي قوشچي شرح تجريد خود را نزد او به هرات فرستاده و استدعا كرده كه آن را مطالعه و تصحيح و تنقيح كند.

مؤلف، منشآت استادش را به ترتيب زير بر حسب موضوع تدوين ساخته است:

يك عنوان دو فقره دو سطر دو اعلام دو عبارت دو تشبيه سه خيال يك مقطع دو متمم يك تخلص يك قافيه خاتمه، رويهم رفته 205 نامه در اين تأليف آمده است.

نامه هاي كه در اين كتاب آمده گذشته از نثر فصيح و بليغ آن كه براي ادب فارسي بسيار مغتنم است محتوي نكات   [47]    بسيار ارزنده اي در تاريخ قرن هفتم و هشتم است. به خصوص مكاتيب ديواني آن مي تواند براي محققان مفيد فوايدي باشد و مكاتيب براي بررسي اوضاع اجتماعي قرن هفتم و هشتم مطالب سودمندي دربر دارد.

نامه ها بيشتر از زبان سلاطين و ملوك اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم است كه در قسمت مختلف ايران حكومت مي كرده اند از جمله:

سلطان حسين ميرزا بايقرا ـ ابو سعيد ميرزا ـ امير خسرو شاه ـ همايون پادشاه ـ سلطان الغ بيك پادشاه كابل ـ يادگار ميرزا  ـسلطان غياث الدين پادشاه منداب ـ سلطان خليل والي ملك عراق ـ عبيد الله خان ـ ملك جگر كه ـ ملك گلبر كه ـ ووو

و هم چنين از طرف وزراي بنامي چون: امير نظام الدين سلطان ابراهيم ـ امير نظام الدين عليشير نوائي ـ خواجه قطب الدين طاووس ـ خواجه مجد الدين محمد خوافي نظام الملك ـ خواجه علاء الدين كرماني ـ مولانا عماد اصفهاني وزير پادشاه منداب ـ ووو .

و يا در پاسخ نامه هاي دانشمنداني است مانند:

مولانا عبد الرحمن جامي ـ مرتضي اعظم امير سيد عماد الدين محمد جنابذي ـ ابوالفصل مهنه ـ احمد خوارزمي ـ زلالي شاعر ـ صبوري توني شاعر ـ كمال الدين عبد الرزق ـ استاد احمد نائي ـ شيخ ابو السعيد پوراني ـ قطب الدين حميد خوافي

ـ سيد صدر الدين شيرازي ـ خواجه محمد پارسا ـ غياث الدين ساري ـ  مولانا علي قوشچي ـ معز الدين شيخ حسين ـ نظام الدين داود خوافي ـ كمال الدين حسين واعظ كاشفي ـ يار علي قلندر نيشابوري عبد الحي منشي ـ معين الدين توني ـ مير احمد خوافي ـ خواجه غياث الدين پير حسين ـ مولانا قطب الدين طبيب كرماني و ..

اينك براي نمونه نامه اي از منشاء الانشاء آورده مي شود كه در تشبيه دوم كتاب آمده است بدين عنوان:

«مراسلان مصاحبان جليس و ياران انيس، نماينده سپه خيال» «بلاغت مآل خيال اول نامه هاي امرا و سرداران حدود وارجا ـ به امير عليشير كتابت نموده ـ در اظهار آثار غرض فاسد كه از خواجه مجد الدين  محمد به آن جناب مره بعد اخري در باب كتاب جامع البدايع سلطاني   وقوع مي يافته و از او مشتكي بوده ».

 تابش مهر بينش

غرض از عرض اين ضراعات آن كه فقير مختل الحال پيشتر از اين به مدت ده سال بر حسب اشارت آن عاليحضرت به جمع ترتيب ماثر سلطاني اشتغال نموده و در عرض پنجاه روز مسّوده از آن نزديك به هشتاد جزو مرتب گردانيد مشتمل بر مقدمه و چهار مقاله. مقدمه در بيان نسب همايون و مقاله اول در ذكر بعضي از احوال ولادت و جلوس و مكرمت ايشان و مقاله دويم  و چهارم در ابواب خير و چون در اوراق  اصل سواد كه به موجب  فرموده آن عاليحضرت بدين فقير سپرده اند  سيادت و تاديب جمعي كه سبب خباثت نفس و شرارت ذات و هر نوع جنايتي ديگر مقهور و مستأصل شده اند مثبت و مذكور بود به ضرورت اشارتي به معايب و نقابح آن طايفه مي بايست نمود تا آن غضب و سياست از قبيل عدل و انصاف باشد به تخصيص كه بعضي از مقهوران در ابراء ذمه خود وسايل متنوع نوشته بودند و بنده نيز برحسب فتوي ايمه خود را رخصت نوشتن آن احوال بر اين    [48]     وجه ميدانست كه مجرد حكم السلطان اكراه و برضمير آفتاب تأثير روشن است كه جميع تواريخ سلف مشتمل است بر اقسام تربيت و سياست كه سبب هر يك از آنمدح و ذم باز نموده اند بلكه كتب مشايخ ونيز چون مثنوي مولوي و حديقه شيخ سنائي و جام جم شيخ اوحدي و سلسله الذهب حقايق پناهي 8 و ساير دفاتر علماء ظاهر و نيز به تخصيص علامه شيرازي در نسخه كه بفعلت فلاتلم مشهور  شده و چه جاي آنكه كلام مجيد سبحاني نيز محتوي است بر بسياري از آثارقدح و مذمت و قهر و عقوبت، پس فقير حقير نيز به تتبع سلف و رعايت دستور اشارت بمعايب جمعي كه در مسوده مسطور بودند لازم داشت تا بسبب اسم طالبعلمي بمرور روزگار عيبي عايد نگردد و جمعي ديگر از ارباب تسلط و اقتدار كه هميشه به نسبت فقير بيچاره درصدد ايذاء و اضرار مي بوده اند و تفاسيل آن شهرت تمام دارد و از آن نسخه ناتمام مجرد هيولائي را بيش از آنكه صورت تصحيح و تنقيح بايد بي تقريب گرفته و چندين سال نگاه داشتند و نگذاشتند كه به حك و اصلاح به قرار و قوام آيد تا در اين اوقات كه آن حضرت عنايت فرموده و به جمع و تأليف اصل تاريخ همايون اشارت فرمودند و آنصورت بهيچ وجهي ملايم مزاج آن جماعت نبود اولاً در باب ضبط مسَّوده عذرها گفتند و ثانياً تدبيرات و تحريكات نمودند كه به هرحال آن صورت تغيير يابد و سلسله التفات آن حضرت به حال اين فقير انتظام نيابد و علي الجمله اصل مسوده تاريخ پيشينه را پيش انداز كردند و از جمله هشتاد جزو كه همه در باب شرع و عدل و احسان و خير است مؤكد و به آيات قرآني و احاديث رسول عليه السلام و نصايح و مشايخ چند ورق متفرق از قبيل امور سياسي كه تعلق بر بزمره موذيان ميدارد كه بر اضرار مسلمانان احراز نموده اند و در آن باب هر چند مبالغه در ذكر معايب آن مقهوران پيش رود. ظهور آثار عدالت و دينداري پادشاه اسلام بيشتر باشد به نظر آيين رسانيده ند آنچه اصل الباب كتاب است مخفي داشته و محجوب گذاشته و غرض اصلي ايشان اظهار نسبت خباثت لاواقع به نفس اين فقير كه چند سال مي گذردتا از خباثت  مجلس هاي پراكنده ايشان اعراض نموده بوسيله ترك و تجريد در گوشه مسجدي بي طمع وظيفه بگفتگوي علمي اشتغال دارد و در واقع موجب اين خباثت غير از اين ني، كه اين بنده از مجالس چنان احتراز نموده بدستور سابق تردد و آمد و شد نمي نمايد و بآنكه همچنين جماعت به عداوت دائمي كه روز به روز به وصول مي رسد و شفاعت اكابر دين در اين باب به جايي نمي رسد دفتر ها در ذمت اين فقير ساخته و پرداخته اند و بعضي از خواص صحبت ايشان كه هم در آن حوالي به انتخاب تواريخ عالميان مغرور است در هجو هر يك از اين مقهوران ديواني دارد و بنده را نيز در آن باب فرو نمي گذارد هرگز از اين طرف تعرضي بظهور نرسيده و با وجود رخصت شرعي كه جزاء سيةٍ سيةٌ و مثلها مكافات آن مصلحت نديد مصراع:

لاله ساغرگير و مطرب مست و برمن نام فسق

اكنون بدين مقدار كه مجال دخل يافته اند در كوي و بازار بايذاء و تعرض نامقدور ميرسانند اميدوار است كه چون آن حضرت به حمد الله سبحانه بكمال دانش و عدالت سرافرازند طغيان قصد ارباب تسلط در نظر اشراف محجوب نماند. بيت:

مرغ حريم گلشن عشق توأم چرا                             بر من فضاي عيش بود تنگ چون قفس

و هو حسبي و نعم الوكيل مخفي نماناد كه فقير گوشه نشين را در اين تصديع هيچ نوع غرضي و مدعائي نيست كه غير از آنكه در مجلس عالي از فساد اهل غرض ايمن باشد تا در زاويه فقر و شكستگي بدعاي دولت مشغولي تواند نمود. (رسم الخط اين نسخه مانند نسخه قرن هفتم است و پ و ژوچ .ب دزج آمده كه در استنساخ رعايت نشده است).

عكس شماره 8 از صفحه پايان كتاب منشاء الانشاء بخط مؤلف.     [49]

 منشاء الانشاء

8- مجموعه اي از طالب تبريزي

چگونگي نسخه:

«قطع 14*20 س. كاغذ فرنگي 285 ص 14 س.»«خط تحريري .اين مجموعه بخط مصنف آن است و در پايان» «آن چنين رقم كرده است: «عبدالرحيم بن طالب ابن عليمراد».«تجار تبريزي»تبعه ايران مقيم داغستان در سال شصت و پنجم» از ايام زندگي خود 12 ربيع الاول، 1327 هـ .» بنابراين چون در سال 1328 هـ . در گذشته است. اين مجموعه آخرين اثر قلمي اوست9

شناسائي نسخه:

مجموعه در دو بخش است بخش اول شامل داستانهاي: غوغاي دم بازار تطير آقا مصطفي دعوت درويش بيان معني تقدير- تعريف باغ بهار الملك.

بخش دوم نزول ملك شموئيل به كميسر دوم شاه ايران ملاقات ميرزا محمود شرح عيد صد ساله انتشار انجيل پند نامه پدر ميرزا محمود- ملاقات الهيار خان سردار مبارك مسيو ژرژ فرانسه.

در برگ نخست كتاب نوشته است:

اين تأليف محقر مختصر را بمحضر انور معارف پرور وزير بي نظير كافي و غيور و سياسي دان صائب التدبير حضرت اجل اشرف آقاي ميرزا علي اصغرخان امين السلطان تقديم نمودم.  تا نام نامي معظم به عنوان گرامي و محترم آن اديب وحيد و سخن شناس شرف و افتخار تاريخي مؤلف بر افرازند اميد كه حسن توجه و لطف قبول عالي را كه بهترين اجر زحمت بنده است دريغ نفرمايند. حضرت اجل اشرف مستحضرند كه مؤلف در ايران املاك ندارد. از معارف موروثي و يا مصنوعي نيست وظيفه نمي گيرد. حامل امتياز و لقب نبوده استدعا و تمني از هيچكس ننموده و نمي نمايد، در اين صورت از تهمت تملق و توبيخ خوش آمد گوئي اهل غرض باك ندارم. مضامين كتاب بهترين دليل بيغرضي تقديم كننده است و امتياز و آزادي طلبي  و صفاي قلب و بزرگواري پذيرنده مي باشد از خداوند قادر طول عمر و صحت كامل اقبال بي زوال توفيق نيل مقاصد عاليه و اجراي منويات مقدسه ترقي وطن محبوب را به حضرت اجل اشرف استدعا مي نمايم.

به اميد پسند و لطف قبول                       از سر خانه محقر خويش

مي زنم بوسه مي كنم تقديم                    محضر صدر پاك خير انديش

چكند  بينوا  همين    دارد                       برگ سبزيست تحفه درويش

چند از روز ار زمانه با تو بساخت              زين شتر گربه كم مكن تشويش

وطن امروز بر تو محتاج است                   چون طبيب و مريض و مرهم و ريش

هر چه غير از تو برگزيدغريق                   متشبث  بشد  بكل     حشيش

تا دم مرگ من دعا گويم                         تا شود شوكت تو بيش از پيش

نمونه اي از حكايات و  داستانهاي مجموعه:

دوشنبه شانزدهم ذيقعده 1330 هجري هيأتي به رياست بنده راقم محسن بن عبدالله متشكل از دو نفر مهندس مصطفي و حسين يك نفر طبيب و يك نفر معلم شيمي مأمور از اداره جغرافيايي موهومي مظفري مأمور شديم كه به قله كوه دماوند صعود نمائيم و معدن يخ طرف شمال آن را  ملاحظه كنيم ـ ارتفاع قله را مقياس و ساير معلومات و مكاشفاترا با خريطه معابر خويش تقديم نماييم. و اين مأموريت را در سه ماه به ختام آوريم.» عكس شماره 9 نخستين صفحه از مجموعه طالبي به خط مصنف.

9ـ شرح زيج الغ بيك شارح عبدالعلي بن محمد بن بيرجندي

چگونگي نسخه :

جلد تيماج مشكي ساده قطع   2/1 18 *2/1 24 .كاغذ    [50]      اصفهاني نخودي. 476 ص 19 سطري. خط قلم نستعليق. دوائر و اشكال باشنگرف. نسخه به خط شارح آن مورخ 929 و حواشي كتاب به خط ملا مصطفي منجم (صاحب بيست باب)10.

 طالب اف

آغاز كتاب

شناسايي نسخه:

اجناس حمد و سپاس معري از تو هم تناهي و انواع شكر بي قياس مبري از تخيل تباهي قديري را سزد كه سقف رفيع منيع قبه خضري مرصع بدرر و لئالي كواكب زواهر  برافراشته يد قدرت اوست.

پايان:

تاريخ تاليف هذا الكتاب به سنين الهجريه929 به سنين اليزدجرديه 892 به سنين الروميه 1834 به سنين الجلاليه چهار صد و چهل وپنج . تمت في الرجب بعون الله الفتنه انا العبد عبد العلي غفر الله الاحد  الرئوف له و الوالديه بحق محمد الحبيب الامين. عكس شماره 10 از صفحه پايان كتاب زيج الغ بيك به خط شارح.

10 ـ جوامع احكام النجوم

چگونگي نسخه:

جلد تيماج 25*  2/1 17  كاغذ اصفهاني ضخيم نخودي 332 صحيفه 25 سطري خط بين نسخ و تعليق مورخ حدود هشتصد هجري ـ دوائر و خطوط و سر فصل ها باشنگرف11

شناسايي نسخه:

«نسخه مورد نظر يكي از تأليفات گرانقدردانشمند شهير و عالي قدر ايران فريد خراسان امام حجه الدين بن ابو الحسن ابن ابو القاسم بيهقي است مؤلف تاريخ بيهق و آثار بسيار ديگر كه در اين مختصر شناسانده  خواهد شد.

« امام بيهقي در 565 هـ .در گذشته و چنان كه خواهيم گفت جوامع احكام النجوم از آخرين تأليفات اوست. كتابي كه معرفي مي شود از ارزنده ترين كتاب هاي قرن ششم است زيرا گذشته از مطالب علمي آن نثر فصيح و بليغ آن از بهترين نثرهاي قرن ششم است و متأسفانه از آثار منثور قرون پنجم و ششم كمتر اثر در دست داريم اين است كه براي ادب و فرهنگ ما اينگونه آثار و نشر آن بسيار مغتنم است. در اين اثر چنانكه خواهد آمد مصنف دانشمند آن كتابهاي بسياري را كه در علم نجوم تأليف يافته و بيشتر مؤلفان آن ايراني هستند معرفي مي كند كه بسياري از آنها تا كنون معرفي نشده اند. همچنين فهرستي از آثار خود بدست ميدهد كه آگاهي بر آنها براي اهل تحقيق سودمند تواند بود.»

آغاز كتاب كه مصنف خود و خاندانش را معرفي ميكند چنين است: چنين گويد كه خواجه امام حجه الدين فريد خراسان ابوالحسن بن الامام ابوالقاسم زيد بن الامام اميرك محمد بن الحاكم الامام ابي علي الحسين الامام ابي سليمان فندق بن ايوب بن الحسن وهو يعني الحسن الساكن به «بستواي» من نواحي بُست. و الامام الاجل العالم ابوالحسن منصف الكتاب مقيم به نيشابور و بيهق من نواحيها. و يعرف بالامام ابي الحسن الامام ابوالقاسم ابيهقي و نسبت ابوالحسن علي بن ابي قاسم. زين بن اميرك محمد بن علي الحسين بن ابي سليمان فندق بن ايوب بن الحسين احمد بن عبدالرحمن بن عبدالله بن عمربن الجرير بن عثمان بن ايوب بن خزيمه بن عمر بن خزيمه بن ثابت ذي الشهادتين صاحب الرسول الله صعلم.»

در مقدمه مصنف نام تأليفات خود را چنين آورده است:

در صرف و ادب: و شاه دميته القصر و لفاح روضه العصر.  

در اختيارات  اشعار اهل عصر كه بعد از تصنيف دميته القصر كه خواجه علي بن الحسن باخزري رحمت الله كرده بودند. يك جلد    [51] ضخيم.  

در رسائل: حدائق الواسايل الي الطريق الرسايل و اين هر دو يك مجلد ديگر وقوام العلوم الطب يك مجلد اطعمه المرضي يك مجلد الوثيعه في المنكرالشريعه يك مجلد ذخائر الحكم يك مجلد مناهج في نشرالكتاب نجات سه جلد- كنزالحج در اصول يك مجلد عرايس النفائس في انصاف العلوم يك مجلد تنبيه العلما علي تنويه المتشبهين بالحكماء يك مجلد- مجامع الامثال چهار مجلد شرح مقامات حريري يك مجلد ازاهير الرياض المربعه و شرح الالفاظ المستعمله في المحاوره والشريعه يك جلد امثله اعمال النجوميه يك مجلد قرائن آيات القرآن يك مجلد كتاب ازهار اشجار يك مجلد كتاب ربعالعارف يك مجلد آداب السفره و معرفه الكره و ذات الحق و الاسطر لاب يك مجلد كتاب بساتين الانس في البراهين النفس يك مجلد المشتهر في نقض الكتاب المعتبر يك مجلد تحرير التذكير يك مجلد اشارب التجارب في التواريخ دو مجلد شرح كتاب نهجالبلاغه يك مجلد كتاب سمه صواب الحكمه يك مجلد دره الوشاح يك مجلد رسائل و مختصرات ديگر بسيار.

 شرح زيج الغ بيك بيرجندي

مصنف عاليقدر در مقدمه آورده است كه كتاب جوامع احكام النجوم را از 257 مجلد از كتب احكام گرد آورده و از استادش در اين اثر چنين ياد كرده است «و استادم .استاد خراسان جادوكار» با فهرستي كه مصنف از آثارش بدست ميدهد چنين بر مي آيد كه كتاب جوامع احكام نجوم را در پايان عمر و پس از تأليفات ديگرش تصنيف كرده است.»

اينك نمونه اي  از نثر كتاب كه ضمناً در آن از كتب نجومي بسياري ياد مي كند آورده مي شود.«ص 148 نسخه» «در احكام تحويل سالهاي عالم تصانيف بسيار كرده اند. هر مصراع كتاب العرض است بر كتاب الاسرار بطلميوس را كتاب حدود الارواح از انواع سخن مي گويد و احكام هر سال عالم بنابر آن كند و بزرجمهر كتابي كرده است آن را بهار نام نهاده است در اين باب و حكيم اندريا كتابي كرده است جامع در اين فن و كيله هندي كتابي كرده است آن را كتاب الامطار نام نهاده و اين اختصاري است از كتاب حكيم اندريا . زيرا كه اندريا  اندر آن احكام نوايب در احكام سال عالم سخن گويد و كيله آن فصول در تصنيف التقاط كرده است . و حييه هندي كتابي كرده است نام آن جفرنام نهاده و عطارد بن محد الحاسب  آنرا شرحي كرده است و ابن طارق كتابي كرده است و آنرا اسرار  الرياح نام نهاده است و در آنجا نكته هاي بسيار است و سهل يهودي كتابي كرده است و آنرا كتاب الاحداث نام نهاده است و ابو معشر بلخي كتابي كرده است كه آن را كتاب حدوث الرياح نام نهاده است 12و يعقوب ابن اسحاق كندي كتابي كرده است و آنرا كتاب الامطار نام نهاده و كتابي ديگر ساخته آنرا احداث الجو نام نهاده و كتابي ديگر ساخته و آنرا قرانات الكواكب نام نهاده و .بربري كتابي ساخته است آنرا مقدمه المعرفه نام نهاده .و. احمد بن الخصيب كتابي ساخته است آنرا كتاب الانواع نام نهاده و ماشاءالله بن اثر السريه كتابهاي بسيار ساخته است در اين باب. و . ابوالقاسم بن عبدالله بن الحسين بن عمر المنجم الملقب به غلام زخل كتابي جامع ساخته است در اين باب و آنرا كتاب احداث 13 نام نهاده و طرفي كه در كتاب جامعه شاهي آورده اند هم از اين كتب كرده اند و من اين جمله كتب مطالعه كرده ام و از آنجا آنچ لايق اين مجموعه بود بياورده و فوق كل ذي علم عليم. و اما زيج ها كه بدان طوالع عالم  و طالع اجتماع و استقبال مقدم بر  تحاويل استخراج مي كنند بغايت بسيار است و بعضي اختلاف دارند اول زيج  سند وهند است. ديگر زيج ارج مهر، و ديگرزيج الار كند، و زيج القانون المعروف باوق و زيج ممتحن ـ و زيج ممتحن كه رسد كواكب كرده است در ايام مأمون خليفه و در آن زيج نهاده و زيج الشاه و زيج الشهرياران. المعروف به زيج الفرس و زيج الشجه كه بجداولي چند كه در آنجا نهاده اند به آساني تقويم كواكب بيرون  توان آورد و گويند از او و از زيج سيد صحيح تر نهاده اند و در رويه الاهله و كسوف هيچ باز نخواند. و زيج ارجمهر ـ و ـ اركندي. دواست كسي آنرا در اين ايام بكار نداشته است و اما زيج قانون كه ابن اعلم شريف. از آنجا موضع مريخ مهذب گردانيده است در تقويم مريخ بكار دارند نخست و اين تقويم مريخ از آن زيج ابن اعلم با معاينه باز خوانند امام زيج ممتحن. مأمون خواست كه سالهاي بسيار كواكب را رصد كند. پس عمر نيافت پس از مرگ او يحيي بن ابي منصور و حبش بن عبدالله او را اصل نهادند و هر يك بر آن زيجي ساختند يكي زيج ـ يحيي بن منصور ـ ديگري زيج  حبش حاسب و ديگر آن زيج ها هم تفاوتهاست كه ايشان نهاده اند وزيج شاه نگاهداشتند و بر آن اعتماد كرده و آنرا شاه براي آن و خوانند كه ملك زيجات است. و زيج شهرياران هم بصواب نزديك است و ادوراد پارس معتمد بر اين ادوار است و آن در زيج شهرياران است. زيج بتازي است(؟) و اين اصل و مدار است. و از آنجا هر يك زيج ساخته اند چون عيقوني و خاطري و كوشيار و علي نسوي ـ خوارزمي و غير ايشان  و اصل زيج تباني است فاما زيج معتبر سجزي (سكزي) كه حكيم عبدالرحمن قانون بر اعتبار نهاده است و استادان من گفتند ك در زيج معتبر بغايت عطارد و زهره صحيح اند و ما معاينه آن بهتر از آن باز خواند كه زيج تباني

عكس شماره 11 آغاز نسخه جوامع احكام النجوم.   [52]

11 مآثر مهديه

چگونگي نسخه:

جلد مخمل سبز قطع 2/1 21*35 كاغذ فرنگي آهار مهره 385 ص 16 سطري خط نستعليق فهرست و عنوانها با جوهر سرخ. مجدول بطلا. با سر لوح. اين نسخه پس از خوشنويسي به نظر مؤلف آنرا بكتابخانه سهام الدوله امير يار محمد خان سردار اكرام ايلخاني ايلخاني ايل جليل شادلو  صاحب اختيار و فرمانرواي ولايات بجنورد و جاجرم تقديم داشته است در شعبان سال 1312ـ14

شناسائي نسخه:

مؤلف اين كتاب مهدي خان مهندس ملقب به ممتحن الدوله نائب اول وزارت خارجه ابن رضاقلي تاريخ نويس سرابي است.

موضوع كتاب به طوريكه مؤلف نوشته و در فهرست آمده چنين است«درباره حقوق موضوعه ملل در حالت صلح و در حالت جنگ و انعقاد عهد نامجات و صلح نامجات  و پرگرام مدرسه ديپلوماسي و تشكيل وزارت خارجه و وظائف وزير خارجه و اجراي متعلق به آن وزارت محترمه و ژئوگرافي عمومي پولوتيكي كرده ارض خصوصاً ممالك وسيعه ايران فهرست كتاب در 32 صفحه است.»

تحقيقات نويسنده درباره شهرهاي ايران از نظر جامعه شناسي و اطلاع  از اوضاع مدني و اداري و اقتصادي دوران قاجار بسيار دقيق و قابل توجه است.

براي نمونه شرحي را كه درباره سراب نوشته است در اينجا مي آوريم:

«سراب كه موطن و مولد حقيرمؤلف و قسمتي از خوانين شقاقي است(طايفه شقاقي جماعتي هستند كه از خاك عثماني مهاجرت نموده و در ولايات ثلاثه سراب گرم رود- هشت رود سكني دارند و خوانين و امراي اين طايفه دراعصار پادشاهان سلف و در زمان سعادت اقتران سلاطين  با فر و تمكين قاجاريه خلدالله ايام سلطنتهم مصدر خدمات بزرگ و عمده بوده اند و حقير نيز از احفاد اين طايفه ميباشد). حكومت نشين سراب معروف به قصبه وسيعه سراب است كه در جهت شرق و هيجده فرسنگي

 تبريز واقع و داراي ابنيه بلديه از قبيل عمارات خوب و مساجد و مدارس و سراي تجارتي  پستخانه و غيره ها از آثار قديمه در اين بلده مسجدي است موسوم به مسجد جامع كه بسيار قديم واهالي آنجا معتقد بر اين هستند كه در زمان خلافت حضرت امام حسن بن علي عليه السلام حكم به احداث گرديده و منبري به هيجده پله بسيار بزرگ از چوب صندل منبت شده در آن موجود است كه معلوم نيست در چه عصري ساخته شده است و ديگر بقعه ايست مشهور به مسجد لر كه متصل به قصبه است و گويند هلاكو جمعي از مجتهدين خراسان را كه همراه آورده بود در آن موضع به قتل رسانيده. ديگر بقعه ايست در كوه ساوالان كه اسناد آنرا به پيغمبري ساوالان نام دهند بدين جهت آن كوه موسوم به ساوالان گرديده است.ديگر قلعه ايست در قريه زرند كه يكي از سلاطين آل سلجوق تعمير كرده و معروف است به قلعه حق، الحال مخروبه و آثار بنائي در آن موجود است ديگر آب گرم سراب است كه براي امراض سوداوي نافه و در دامنه شمالي كوه بزگوش و جنوب سراب واقع و نايب السلطنه مغفور در حول آن بناي حمام و باغي گذاردكه حالا نيز داير است اين حمام در ميان دو قريه واقع گشته، يكي  اسب فروشان و ديگر سرده ها، 

جوامع النجوم بيهقي

 محال و قصبه ثلات در ميان دو كوه واقع گشته از طرف شمال ساوالان ـ از طرف جنوب بزگوش بسيار آباد و حاصل خيز و سيب   [53]    سراب معروف است كه در طعم و عطر ممتاز است و قصبه محيط است و باغات بسيار و تقريباً يك فرسنگ دور قصبه و12 هزار جمعيت در اين بلده سكني دارند. و تقريباً دويست پارچه گراي بسيار آباداز توابع سراب محسوب ميباشند چشمه هاي رودآجي ـ آجي چاي ـ و شعبات آن كه از جبال كوه ساوالان و كوه بزگوش در جريان مي باشند غالب اراضي سراب را سيراب دارند. و بعضي قراي ديگر كه در بلندي واقع گشته از زراعت ديمي تعيش مي نمايند و رود آجي از طرف جنوب قصبه عبور كرده رو بمغرب الي بيست فرسنگ جاري و بعد بطرف جنوب مايل و از جنب شهر معظم تبريز گذشته و بعد از امتداد ده فرسنگ به درياچه اروميه مي ريزد.»

در پايان كتاب مؤلف نوشته كه کتاب مشتمل بر دو مجلد است و از خداوند توفيق خواسته است كه مجلد سوم را هم بنويسد ليكن معلوم نيست كه آيا مؤلف توفيق يافته است يا خير؟

عكس شماره 12 صفحه اول كتاب مآثر مهديه.

مآثر مهديه

12ـ مصرحه الاسماء

چگونگي نسخه:

جلد تيماج قهوه اي 2/1 17*26 كاغذ دولت آبادي ضخيم نخودي 316 صحيفه 9 سطري، تاريخ كتابت آن 886 است و كهن ترين نسخه موجود از اين كتاب در جهان است.كتاب را مؤلف براي پادشاه قصر سلطان با يزيد خان بن السلطان الفاتح محمد خان متخلص به عدلي تصنيف كرده است ـ لغات عربي باشنگرف  و معاني فارسي به مركب است. از اين كتاب نسخه اي در قاهره است كه تاريخ كتابت آن 916 است.

عكس شماره 13 از صفحه پايان كتاب مصرحه الاسماء.

شناسايي نسخه:

مؤلف كتاب لطف الله بن يوسف حليمي است كه او را در گذشته به سال 922 نوشته اند ليكن هديه العارفين او را مقتول در 900 ثبت كرده است. اين دانشمند فقيد ايراني بوده و در دربار عثماني  سمت استادي شاهزادگان را داشته است. نسخه مورد نظر در حيات مؤلف تحرير يافته. ترتيب لغات در اين لغت نامه بر اساس حروف اول و دوم است - در اين فرهنگ فارسي كه معادل لغات عربي آورده شده است از نظر ادب و فرهنگ زبان فارسي بسيار مغتنم است.15

آغاز آن چنين است: آن من لطف الله بالثبات حمد المنطق باللغات و شكر المنعم بالجهاد.

پايان آن: وقع الفراغ  ان تسويدها بعون الله تعالي و حسن توفيقه من اوائل شهر جمادي الآخر سنه ست وثمانين و نمانمايه من الهجره  النبويه والمصطفويه.

13 مجموعه رسائل احمد بن جلال الدين كاشاني

چگونگي نسخه:

«قطع 16*23 س. كاغذ نخودي سمرقندي ضخيم خط تعليق ابتدايي عنوانها باشنجرف شامل 21 رساله كه جمعاً 486 صحيفه 16 سطري است. آنرا بابا گلكار نامي از معتقدان سلسله خواجگان همزمان تصنيف رسائل در ده بيد استنساخ كرده است. تاكنون نسخه ديگري از آن را نديده ام16

شناسايي نسخه:

نويسنده رسائل بطوريكه در ضمن چند رسائل صريحاً آورده است از ملا زمان خواجه عبيدالله احرار بوده و رسائل    [54]   خود را در توضيح و تشريح  عقايد و آراي سلسله خواجگان به خواهش معتقدان و پادشاهان و شاهزادگان همزمان خود نوشته در رساله معراج العاشقين مي نويسد آنرا به خواهش سلطان اسكندر ثاني تنظيم و تحرير كرده و در رساله بيان سلسله متذكر است كه به خواهش معتقدان و پادشاهان و شاهزادگان همزمان خود نوشته است.

رسائل او جملگي  حاوي گزارشهاي تاريخي و وقايعي است كه براي سلسله خواجگان رخ داده و در اين مورد توان گفت شاهدي صادق و گواهي مستند است و هعم چنين بعضي از رسائل توضيح و شرح مقامات سلوك در طريق خواجگانست. اين رسائل براي اهل تحقيق در آرا و عقايد سلسله خواجگان و ذهبيه و عرفان قرن هفتم و هشتم بسيار سودمند است و از آن بهره ها توان گرفت.

مصرحه الاسماء

رسائل مجموعه بدين نام هاست.

1- رساله البكا 40 ص  2 نصيحت السالكين 39 ص   3- سود الوجه الدارين 39 ص    4- شرح الولد سرابيه 10 ص     5- نفحات السالكين 27ص    6- رساله الذكر 23 ص          7- شرح رباعيات 18 ص    9- رساله چهار كلمه 7 ص    10- سلسله الصديقين 25 ص    11- بطخيه19 ص   12- مراه الصفا 11 ص   13- زبده السالكين 37 ص    14- گنج نامه 29 ص    15- عشق نامه 31 ص    16- رساله وجوديه 40 ص    17- آداب السالكين 70 ص  18- اداب الصديقين 10 ص   19 -معراج العاشقين 23 ص     20- رساله گل و نوروز 22 ص 21- تنيه السالكين 14 ص.

براي نمونه قسمتي از رساله تنيه السالكين آورده ميشوددر اين رساله نويسنده از مجالست خود با خواجه  احرار سخن مي گويد «حضرت مخدوم ما قدس سره مي فرمودند شيخ الاسلام هري كه مخلص و معتقد اين خانواده بود مي گفت: مكتوبي براي ايشان فرستاده بود كه مرا مانعي است به شرف ملازمت نمي توانم رسيد عنايت كرده طريق حضرت خواجگان را براي او نوشته به من دادندكه حك و اصلاح كن و از براي او فرست. حك و اصلاح كرده از براي او فرستاده بودم بعد از آن من به ري رفتم هر جا كه پيش مي آمد بطريق نياز مي گفت من معتقد  اين خانواده ام، خانه شما را نمي دانم  وگر نه هر روز ملازمت مي كردم. با اينهمه يكروز شنيدم كه شيخ با شاگردان خود مي گفته است كه من به قدر ملا هستم با اينهمه نمي دانم كه شيخ محي الدين عربي چه گفته است. از اينجا بي اعتقادي بطريق اين طايفه از وي فهم كردم با آنكه مرا به هري علاقه عجيبي شده بود، گريان گريان از هري بيرون آمدم كه در جائيكه شيخ الاسلام آنجا منكر اين طايفه باشد چون توان بود ـ  بعد از گرفتن خان كلان ولايت شاش را چونكه حضرت سلطنت شعاري سلطان مغفور را اخلاص  و اعتقاد تام به حضرت مخدوم ما بود قدس سره و بطريق حضرت خواجگان قدس الله الرواحهم بود. حضرت مخدوم ما را از حضرت خان طلبيده همرا خود به بخارا »آورده بودند و بعد از اين حضرت ايشان نسبت شريف كردند و اين فقير نيز در آن زمان در ملازمت شريف ايشان مي بودم، چنانكه حضرت مخدوم ما كمال استعداد و قابليت ايشان را در اينطريق ملاحظه كرده بودم، تلقين اين نسبت شريف به ايشان كردند در اندك زماني واقعات غريب از ايشان ظاهر شدن گرفت كه مردمي كه مدتها در ملازمت ايشان بودند از آن مردم ظاهر نشده بود، حضرت مخدوم ما قدس سره سرزنش ميكردند ياران را، كه مدتهاست كه مشغولي به اين طريق داريد مثل اين واقعات از شمايان ظاهر نشد و مي فرمودند كه كمال همت و استعداد حضرت سلطان را ببينيد كه با اين همه تفرقه، و مشغولي. به اين طريق سبب ترويج اين نسبت شريف شده بود كه اگر موالي آن زمان كه حضرت سلطان مغفور متوجه قندوز شدند و در راه نيز به هر منزلي كه مي رسيدند واقعات خود را پيش مخدوم ما نوشته ميفرستادند بسيار ميكردند تا آنزمان كه حضرت سلطان مغفور    [55]    بجوار رحمت الهي مشرف شدند ياران را جمعيت تمام به بركت همت عاليه ايشان بود بعد از اين واقعه بعضي از منكران كه در ملازمت خان كلان بودند از كمال بي مناسبتي كه ايشان را به سخنان اين طايفه بوده  حضرت خان ايشان را از گفت و شنيد اين طايفه منع فرموده بودند غالباً خبر برايشان نيز فرستادند كه شنيده شد كه شما در سخنان اين مردم  گفت و شنود مي كرده ايد مگوئيد كه حضرت خان منع مي فرمايند قياس برخود مي كرده اند.

كار پاكان را قياس از خود مگير

                               گرچه ماند در نوشتن شير شير

با آنكه حضرت خان كمال اخلاص و اعتقاد خود را ظاهر ساخته بودند بحضرت مخدوم ما كه من معتقد اين خانواده و حضرت خواجه احرار خواجه عبيدالله ايم  تا كه هر مشكلي و تشويشي كه مي شود به حضرت ايشان متوجه مي شويم و ايشان ظاهر مي شوند و همه مهمات ما كفايت مي شود. با آنكه حضرت ايشان در سخنان، مشكل اين طايفه نمي گفتند از كتب امام غزالي و تفسير قاضي مي گفتند.»

عكس شماره 14 پايانرساله معراج العاشقين.

14 قانون الادب

چگونگي نسخه: 

جلد تيماج  قطع2/1 17*26 ضخامت كتاب پنج سانتيمتر. كاغذ سمرقندي نخودي آهار مهره خط نسخ عنوانها باشنگرف با  اينكه مالك نخست آن تاريخ تحريرش را پانصدو چهل و هشت دانسته ليكن آقاي نصيري مالك كنوني آن تاريخ كتابت آنرا از هفتصد هجري كهن تر نمي دانند و نظر ايشان صائب است. رسم الخط نسخه متعلق به قرن هفتم هجري است.

شناسائي نسخه:

مؤلف آن شيخ اديب ابوالفضل جيش بن ابراهيم تفسيلي است كه آنرا در يازدهم جمادي الاولي سال پانصد و چهل و هشت به پايان آورده است لغت عربي به فارسي است و مؤلف در آغاز آن مي نويسد:17

 بيست مقاله تصوف

سپاس خداي را كه قادر بر كمال است، قديم و توانا و بي زوال است، كريم بزرگوار و ذوالجلال است، خالق سموات و ارضين و جبال است، معبود جن و انس بلا مجال است، و درود بر محمد عليه السلام كه برگزيده و خوب خصال است قهر كننده كفر و شرك و ضلال است، و بر ياران  و اهل بيت و هر كه مصطفي را قرابت و آل است چنين گويد كه چون از تصنيف كتاب النجوم بپرداختيم نگاه كردم بكتب هائي كه در علم ادب بپارسي هر كسي ساخته بودند، كتابي نديدن كه اسما ء و افعال و جمع و حروف اين جمله مشروح اندر و موجود بود، چنانكه معني هر يكي از انج ياد كرد شد به پارسي واضح در آن كتاب ديدار كرده باشند كه هر خواننده و هر آموزنده آن را زود فهم كند و دريابد، پس چون بدين سان كه ياد كرده شد كتابي كامل و مفيد در اين عمل نديدم. جهد كردم و رنج بر خويشتن نهادم تا بر طريق قافيه كلام عربيت را به نسق برتيب جمله حروف به نظام بهم جمع آوردم از كتب هائي كه در علم ادب معروف و مشهوراند. چون كتاب غريب المنصب ـ كتاب جمهره ـ كتاب مجمل اللغه ـ كتاب اصلاح المنطق ـ كتاب الفاظ مجموع ـ كتاب قريب ابو عبيد ـ كتاب ادب الكاتب ـ كتاب البهار ـ كتاب روضه ـ كتاب مشكل اللغات ـ كتاب مجموع الآداب ـ كتاب متخير الفاظ ـ كتاب الفاظ ابن سكيت ـ كتاب الفاظ عبد الرحمن ـ كتاب شرح فصيح الكلام ـ كتاب غرائب القران ـ كتاب غرائب الحديث ـ كتاب اصلاح كتاب العين ـ كتاب المدخل ـ كتاب نسيم السحر ـ كتاب لباب الادب ـ كتاب الاشتقاق ـ كتاب مشكل ـ كتاب الواسطه ـ كتاب الاسماء و الافعال ـ كتاب حقايق اللغه ـ كتاب ترجمان قرآن ـ كتاب السامي في الاسامي ـ كتاب الدستوراللغه ـ كتاب مصادر قاضي ـ كتاب المدخل في اللغه‌ـ كتاب الغنيه ـ كتاب مبادي اللغه ـ كتاب البذله ـ كتاب الارشاد في اللغه ـ كتاب خلاص نطنزي ـ كتاب البلغه ـ كتاب مقدمه الادب ـ كتاب بيان اللغه ـ كتاب المقصور ـ كتاب المثلث ـ كتاب السلامه ـ كتاب شرح سبع طول ـ كتاب شرح الحماسه.

و زان پس كازين كلام، اين كتابهاي نفيس كه ياد كرده شد به ترتيب جمله حروف به نسق در اين كتاب ياد كردم و نامش كتاب قانون الادب نهادم  زيرا كه اين كتاب در ادب، اهل عجم را اصل و قانوني بزرگ است خاصه شعرا را از بهر قافيه شعر و ادبا را از بهر لغات مشكل و كساني را كه درعلم ادب محتاج و راغب باشد جمله را اين كتاب بكار آيند و از ساير كتب هاي ديگر مستغني شود آنكس كه در اين علم اين كتاب را بخواند و فهم كند زيرا كه در هر فني از جمله علوم چون كس خواهد كه بخواند  از بهر معني اين كتاب وي را بكار آيد كه كتبهاي نفيس در علوم بتازي موجود است نه پارسي.»

عكس شماره 15 از صفحه پايان كتاب قانون الادب.

15- كليات عامل الدين

چگونگي نسخه:

جلد تيماج قطع 21*34 كاغذ آهار مهره 886 صحيفه و هر صحيفه 23 سطراست مجموع ابيات درحدود 36753 بيت. خط نستعليق بسيار خوش به خط مصنف مورخ 1324 هـ . 18

شناسايي نسخه:

محمد طاهر بن ابو طالب بن عبدالله الشهير به شاه بنده و متخلص به عامل الدين از گويندگان دوران ناصري است. او مريد يكي از مشهورترين نوابان سلسله عليه رضويه مهدويه بوده و طبعي سرشار داشته است. كليات حكايات ـ در احوال اردبيل ـ ساقي نامه ها ـ حكايت دختر قيصر روم. قانون الرفيق ـ مخمسات ـ غزليات ـ قصائد، در آغاز كليات مصنف مي نويسد: چنين گويد بنده شرمنده حقير محمد طاهر المتخلص به عامل الدين در سنه 1303 كه بامرحوم مصطفي قليخان امير تومان كه از دارالخلافه تهران به اردبيل رهسپار گرديد الي يومنا هذا كه سنه 1324 هجريه مصطفويه مرتضويه است بيست و يك سال است كه با اين ولايت آمده و در اين ضمن ها چند سفر  به سر حد پيله سوار مغان به اتفاق حكمران آن زمان ملازم خدمت و به نويسندگي مشغول و سفري به تبريز و در حكومت جناب مستطاب اجل اكرم آقاي تقي خان رشيد الملك امير تومان از سر حد مغان بعزم آستان بوسي مبارك شاهنشاه سرير ارتضي حضرت ثامن الائمه علي بن موسي الرضا روحي و روح العالمين له الفدا فيض ياب گرديد»

قانون الادب

براي نمونه از آثار اين شاعر گمنام پسنديده آن دانست كه يكي از ساقي نامه هاي اورا بياورد كه تاكنون در هيچ اثري بدان اشاره نشده و كسي را بر آن وقوف نبوده است:

ساقي نامه

بيا ساقي افزون بده ساغري

                                    فراموش سازم غم لاغري

از آن مي بده زندگي بخشدا

                                    وز آن  زندگي  بندگي  بخشدا

مدد بخش بر من كه بگذشت عمر

                                    بسي شب شد و روز و طي گشت عمر

بيا ساقي اي پير اين دهر پير

                                    من  افتاده ام  شو  مرا  دستگير

ز درياي فيضت به بخشا مرا

                                    ره  بسته خود  باز  بگشا  مرا

بده ساقيا چند ساغر نبيد

                                    كه هارون شد از برف يكسر سپيد

مه بهمن آمد ببر سيم تن

                                    بود  باده چون روح اندر بدن

بياور از آن باده مشكبار

                                    كه جز مي نشايد مرا در كنار

بسا امتحان شد ز بالا و پست

                                    انيسي به از مي نيايد بدست

زمستان چو كافور بارد ز ميغ

                                    تو ساقي. زمستان مكن مي دريغ      [57]

نه داراي عهدم نه اسكندرا

                                    زند عاشقي پنج نوبت مرا

بده ساقي آن باده مشكبوي

                                    كه شد چامه و خامه ام مشك پوي

ز جامي رهانم ز بوك و مگر

                                    كه باقي كنم زندگاني ز سر

من آن طفل عشقم بده شير را

                                    دهد او جواني دو صد پير را

بجامي بفرماي جانم جوان

                                    توانائيم ده شدم ناتوان

بياور از آن مي كه خرداد ماه

                                    بنوشم به صد وجد بر روي ماه

بفصلي كه صحراست رشك بهشت

                                    نبايد مي ناب از دست  هشت

الا اي جهانديده هشيار مرد

                                    چو سر گشتگان گرد دو  نان مگرد

ره  پاك يزدان و نيكان گراي

                                    كه جز راه پاكان نشد رهنماي

مشو غافل از اين تل نيل ساز

                                    لب جام مي بوس و لعل نگار

بيا ساقي اي قوت جان من

                                    تو پيمانه پر كن به پيمان من

بيار آن مي رنگ ياقوت را

                                    كه ياقوت جان سازم. آن قوت را

بيا ساقي اي محرم رازها

                                    كه زين پرده بگشايم آوازها

متاع سخن را رسان بر ثمر

                                    به نزد خردمند كن مشتهر.

عكس شماره 16 از صفحه پايان ديوان عامل الدين و 17 آغاز آن.

16ـ توضيح الاحان

چگونگي نسخه:

جلد آن زري است. از زري هاي بافت دوران صفويه و به مناسبت اينكه كتاب درباره موسيقي است زري انتخاب شده داراي صورت زني است كه بر روي تختي نشسته و سه تار در دست دارد و مي نوازد. درون جلد سوخت است كه با گل و بوته هاي زيبائي كار استادان فن زينت شده قطع آن 19*32 ـ كاغذ اصفهاني آهار مهره و مجدول و مرصع و داراي سر لوح و تذهيب عالي است. حاشيه صفحه اول و دوم كتاب تشعيرسازي شده است. دوائر و تصوير سازها با شنگرف است. 132 صحيفه نه سطري است و مصنف آن شخصي است به نام ريباني (؟). تاريخ تحرير و تأليف ندارد.19

شناسائي نسخه:

مؤلف ضمن داستاني كه از فارابي نقل مي كند مي گويد «اكنون كه پانصد سال از مرگ فارابي مي گذرد» و چون مرگ فارابي را 340 هـ . ثبت كرده اند بنابراين توان گفت كه محتمل است سال تأليف كتاب 840 هجري بوده است. در زبان فارسي تأليفات و تصنيفات درباره علم موسيقي انگشت شمار است و بايد اينگنه آثار را مغتنم شمرد.

مؤلف در آغاز ساله مي نويسد: صد هزاران تحف و تحيات بر آن گلبن رسالت كه بلبل هزار دستان زبان فصحا از شاخسار صدق هزار

 پايان ديوان عامل الدين

دستان مي سرايد و شمه اي از كنه كمالش در حيز بيان نمي تواند آورد. درود بر آل و اصحاب او كه هر يك مقتداي دين و پيشرو راه يقينند باد. اما بعد: سبب تحرير اين رساله آنكه چون اين فقير كم بضاعت پر تقصير اقل عبادالله به خدمت پادشاه سكندر پايگاه عالم پناه جمجاه ظل الله بيت :

شاهي كه در زمانه ندارد نظير خويش

                                    شكرانه واجب است كه در روزگار ماست

اعني شاه ابن شاه بهمني نسب خسرو گيتي پناه سليمان حسب بيت:

شاه جم قدر فلك مرتبه سلطان محمود

                                    كه يكي پرده بود نه فلكش گرد حرم

..مستسعد و سرافراز گشت و طبع آن خداوند عالميان را به جم علوم متبحر ديد و فضلش تا به حدي كه هر عمارت خاصه كه مي ساختند در اكثر آن عمارات كتيبه ها به خط اشرف آن خداوند جهانيان بود20 و در علم رياضي كه ادق علوم است ميلي تمام داشتند خصوصاً به علم ادوار كه ادق رياضي است و كتابي چند كه در كتابخانه عامره از جهت تكلف در الفاظ و تداخل علوم ديگر قريب الفهم نبودند چون اعليحضرت سليماني وقوف يافتند كه اين كمينه از اين علم خبري دارد خبري دارالاذعان  صادر شد كه رساله اي بسازيد در علم ادوار كه قريب الفهم باشد تا همه خاص و عام نفع گيرند بر حسب فرمان جهانمطاع اين رساله ساخت و بناي رساله بر مقدمه و چهار اصل و خاتمه نهاد.

مقدمه در آنكه صوت نغمه چه چيز است و از چه حاصل مي شود و چون حاصل مي شود و معني لفظ موسيقي و الحان. فصل اول در تقسيم دساتين بر يك وتر تا پنج وتر كه عور فصل اول در تقسيم دساتين بر يك وتر تا پنج وتر كه عود پنج وتر كه عود اصل است در موضع معيني اصل سوم در استخراج دواير مشهوره از هرساز. اصل چهارم در ايقاع يعني اصول خاتمه و آن چهار فصل است. فصل اول در اسامي سازها و كمال و نقصان هر ساز و در آنكه هر ساز را كه پيدا كرده و تواريخ آن، فصل دوم در اسامي مباشران اين فن و حالات و مقالات ايشان. فصل سوم: در آنكه هر آهنگ و هر ساز چه طبع و خاصيت دارد و هر آهنگ را در كدام در كدام وقت و پيش كه بايد نواخت و كيفيت آن و غيره ها. فصل چهارم در آن كه اهل اين فن چه نوع سلوك و زندگاني مي كنند و در مجلس كه روند و از مجلس چون نگاهدارند و آنچه در اين باب بكار آيد.»

17 ديوان ساغر اصفهاني

چگونگي نسخه:

جلد تيماج مشكي ضربي. قطع 11*20 كاغذ دولت آبادي. خط نستعليق چهار صدو بيست و دو صحيفه و هر صحيفه و هر صحنه 14 سطرو در بعضي از صفحات غزلهاي تازه تري  را كه شاعر سروده در حاشيه ثبت كرده است. رويهم رفته پنجهزار و پانصد بيت شعر دارد تمام ديوان بخط ساغر است و نسخه نادر الوجودي است

در پشت آخرين برگ ديوان نوشته است«بسم الله تعالي اين كتاب را منتقل نمودم و بنور چشم عزيز مكرم و فرزند با تميز مفخم خود آقا ميرزا محمد جعفرزاده الله اعزازه و اقباله كه بيادگار بماند و پس از بدرود جهانم ياد نمايد. امضاء و مهر محمد ابراهيم ساغر21 عكس  شماره 18 از صفحه پايان ديوان ساغر اصفهاني بخط او.

شناسايي نسخه:

محمد ابراهيم متخلص به ساغر اصفهاني از شاعران عارف و شيرين كلام  دوره ناصري است و غزلهاي او غالباً پر سوز و شور    [59]    و يكدست است و خالي از حالي نيست. در سبك عراقي شعر مي سروده و اشعارش بيشتر در مشرب عرفان و از چاشني آن برخوردار است. بطوريكه در پايان ديوان ضمن دو بيت به نظم آورده و ديوانش را در صفر 1276 به پايان آورده است. و اينك آن دو بيت:

ديوان ساغر

هزار و دو صد و هفتاد و شش بود

                                    كه ظاهر شد ز ساغر اين رسيلت

مگر بر مغفرت روزي كند يار

                                    مر او را. مقبلي از اين وسيلت

حرره ناظم الابيات محمد ابراهيم ساغر اصفهاني في شهر صفر المظفر 1276 .

براي حسن ختام سه غزل از غزلهاي او را در پايان اين مقاله هديه ارباب ذوق و سخن مي كنم .

نه جدا زخال و زلفت در شكوه باز دارم

                                    گله سياه بختي شب دراز دارم

به نشين چو زهره در بزم و هلال دف بكف نه

                                    كه ز تار زلفت امشب غزلي بساز دارم

بشرارم آبي افكن نه كه آستين    و    دامن

                                    كه ز سوز سينه و تن تب جانگداز دارم

سر كوي دوست كعبه است و طواف گاه. عالم

                                    من ساده دل نظر كن كه سر حجاز دارم

رخ خوب توست جنت چه ره بهشت پويم

                                    سر زلف توست تبت چه غم طراز دارم

ز مژه بديدم خارم اگر از گل جمالت

                                    بفروز روي خورشيد نظر فراز دارم

بلب است تو به نشتر، بكف است سبحه اژدر

                                    تو به خط طره  بنگر كه چه در نماز دارم

تو اگر زخدمت شاه بماه فخر آري

                                    منم آنكه از ثنايش به ستاره ناز دارم

ز دم خليل ساغر دم عيسوي گرفتم

                                    به حقيقت آنچه دارم همه از مجاز دارم

غزل

تو مپندار كه سيل مژه ويرانم كرد

                                    باد آباد. كه ويران غم جانم كرد

سلطنت داشتم و هجر تو درويشم ساخت

                                    مسكنت داشتم و وصل تو سلطانم كرد

هوس زلف توام در پي زنار انداخت

                                    كفر بنگر كه چسان رخنه به ايمانم كرد

كشت اميد من از آب مژه شد سيراب

                                   ديده فارغ همه از منت بارانم كرد

قسمت اين بود كه در كوي تو. ميرم ورني

                                    چرخ بسيار گرفتار به هجرانم كرد

بود خال توسيه. روي و سيه روزم ساخت

                                    گشت زلف تو پريشان و پريشانم كرد

باز چشم تو مگر طبع هما داشته است

                                    كه ز منقار مژه رخنه به ستخوانم كرد

سرگلزار ندارم كه گلستان ارم

                                    ديده از خون جگر صفحه دامانم كرد

كرده ام كم. ره مقصود. شتابي اي خضر

                                    كه در اين باديه عشق آمد و حيرانم كرد

بعد عمري كه دعايش بدل جان گفتم

                                    داد دشنامي و شرمنده احسانم كرد

زود ساغر بكش اين جام و فرو هل كه سپهر

                                    قصد بشكستن پيمانه و پيمانم كرد     [60]        

پی نوشت:

 -1از تذكره عرفات العاشقين دو نسخه در جهان موجود است يكي مضبوط در كتابخانه ملي ملك تهران و نسخه ديگر در كتابخانه هاي هندوستان و از نسخه هند عكسي نزد محقق ارجمند آقاي احمد سهيلي خوانساري موجود است.

 -2 اين نسخه در كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري محفوظ است.

3 -ص 173 جلد اول جزء نهم.  

4 - اين نسخه در كتابخانه نويسنده محفوظ است.  

5 - در كتابخانه نويسنده محفوظ است.  

-6 در مقدمه ديوان اديب الممالك چاپ وحيد دستگردي آبان 1312 شرح حال اديب به قلم خودش به چاپ رسيده است، خواستاران بدانجا مراجعه فرمايند اين نسخه متعلق به كتابخانه آقاي نصيري است.

 7- اين نسخه در كتابخانه نويسنده محفوظ است.  

-8 مقصود عبدالرحمن جامي است.  

-9 در كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري محفوظ است.  

 -10از كتا بهاي نفيس كتابخانه آقاي فخر الدين نصيري است.  

11- از كتب نادر الوجود كتابخانه آقاي نصيري است.  

12 - از ابو معشر بلخي نسخه اختلاف الزيجات بسيار كهن متعلق بقرن پنجم در كتابخانه دوست عزيزم آقاي فخرالدين نصيري هست كه مورد استفاده نويسنده قرار مي گرفت.

13 - در سنخه خوانا نيست.

14- در كتابخانه آقاي نصيري محفوظ است.  

15- از كتابهاي نفيس كتابخانه آقاي نصيري است.

16- اين نسخه در كتابخانه نويسنده محفوظ است.  

17ـ از كتابهاي كتابخانه آقاي نصيري است.  

18- در كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري موجود است.  

19- نسخه متعلق به كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري است.

20- گمان مي رود شاه محمود بهمني از پادشاهان بهمني هند بوده است.  

21- متعلق به كتابخانه نويسنده است.

 

k*