"آشنايي با چنداثر بديع ازهنرمندان جلدساز ايراني، قرن هشتم ونهم هجري". دوره5، ش49(آبان45): ص 65-68، تصوير.

خلاصه:شرحي بردوران طلايي جلدسازي درايران، مكتب هرات، معرفي نمونه‌هاي موجود درموزه‌هاي استانبول، نقوش تزئيني دراين عهد: استفاده از نقش حيوانات، نقوش اسليمي، طرحهاي ترنجي ـ بكار گرفتن رنگ وروغن واستفاده از هنر برودره دوزي درجلدسازي، ارزش هنري اين آثار.

آشنايي با چند اثر بديع

از هنرمندان جلدساز ايراني

قرن هشتم و نهم هجري  

در زمينه تزيين جلد كتاب آن چه بدست هنرمندان ايراني فراهم آمده است در جهان بي همتاست

دوران طلائي:

قرن هشتم و نهم هجري را مي توان دوران طلائي هنر صحافي و جلد سازي به شمار آورد. در اين دو قرن بر اثر حمايت بيدريغ شاهان و شاهزادگان  با ذوق و هنر پرور  و در سايه نبوغ هنرمندان برجسته كه از سراسر گشور در كارگاههاي هنري سلطنتي گرد آمده  بودند فن صحافي و هنر تزيين جلد كتاب به منتهاي كمال رسيد و از اين رهگذر زيباترين آثار خطي و شاهكارهاي خوش نويسي، تذهيب و مينياتور در ميان جلدهائي باشكوه  در اين دو سده پا به عرصه وجود نهاد و در اين زمينه نفايس گرانبهائي پديدار گشت كه مانند آن را در هيچ يك از سده هاي بعد و در هيچ نقطه جهان نميتوان يافت.

در ميان اين ايام طلائي، دوران سلطنت چهل و دو ساله شاهرخ ميرزا فرزند هنر دوست  امير تيمور درخشندگي  خاصي دارد. در هنگام فرمانراني او هرات يكي از مراكز مهم فرهنگ و هنر ايران گرديد و شاهزاده بايسنقر ميرزا كه در عين حال سمت وزارت پدر را نيز دارا بود به سبب علاقه مندي فراواني كه به كتاب داشت با تأسيس كتابخانه سلطنتي هرات دوران نويني را در زمينه پيشرفت فن تجديد و صحافي ايران آغاز نمود. دوراني بس در خشان و پرثمر.

1

هنرمندان گمنام و روشهاي نوين:

متأسفانه در نوشته هائي كه از آن دوران به جاي مانده است فقط به نام برخي از خطاطان، تذهيب كاران و مينياتور سازان مكتب هرات اشاره رفته است و از نام هنرمندن

صحاف و جلد ساز كه بدون ترديد در محيط آن روز موقعيتي ممتاز داشته اند  اطلاعي در دست نيست،

جز آن كه در بعضي از كتاب ها از هنرمندي بنام استاد قوام الدين كه در تزيين جلد كتاب دستي توانا داشته است و بنا به دعوت بايسنقر ميرزا از تبريز  به هرات عزيمت نمود ياد شده است. به هر حال هنرمندان ممتازي كه تا كنون ناشناخته مانده اند در طي دو قرن هشتم ونهم در هنر تزيين جلد كتاب   [65]     طرح هائي نو افكندند و شاهكارهائي پديد آوردند كه هم اكنون در موزه هاي گوشه و كنار جهان موزه ملي پاريس، موزه هنرهاي زيباي دوسلدورف  و تعدادي از موزه هاي شهر استانبول موجب اعجاب و تحسين بينندگان است و ما در زير خوانندگان گرامي را با تعدادي از نمونه هاي موجود  در موزه هاي استانبول آشنا خواهيم ساخت .

3

2

نقوش حيوانات:

يكي از ابتكارات جالب توجه هنرمندان مكتب هرات استفاده  از حيوانات واقعي و افسانه اي در آرايش جلد كتاب است و هم در اين دوره هنرمندان نقش هائي از صحنه هاي نزاع انسان با حيوانات واقعي و افسانه اي را براي تزيين به كار برده اند و اين عمل با كمك قطعات كوچك و بزرگ فلزي و مهره هاي متعدد و با استفاده از روش كوبيدن و منبت كوبيدن و منبت كاري انجام مي يافته است.

در واقع بايد گفت كه استفاده تزيني از نقش انسان كه بعدها توسط هنرمندان صفوي براي آراستن جلدهاي رنگ و روغني اشاعه يافت از ابداعات مكتب هرات به شمار مي رود.

از ميان جلدهائي كه بروش فوق تزيين شده است مي توان بيك جلد بسيار زيبا كه در كتابخانه قصر شاهي توپ قاپوسراي استانبول موجود است اشاره نمود اين جلد از مقوا با پوشش چرم قهوه اي تيره ساخته شده است سطح خارجي روي جلد (عكس شماره يك) به وسيله چهار نوار باريك كه خود از خطوط مارپيچ تشكيل يافته است به چهار مستطيل تقسيم مي گردد و مستطيل مياني كه به وسيله يك دور نما تزيين يافته است در بالا و پايين به وسيله دو حاشيه پهن كه در آن دو قطعه دعا در حق صاحب كتاب نوشته شده است محدود گرديده است. در قسمت پايين و راست دورنماي  وسط جلد اژدهائي  در حال نبرد با يك عنقا ملاحظه مي شود و در قسمت بالاي دور نما مرد جواني در حال مبارزه با يك حيوان افسانه اي به چشم مي خورد. سطح خارجي پشت جلد (شكل شماره 2) را يك ترنج زيبا آراسته است و در ميان ترنج نقشي از مبارزه دو عنقا در آسمان به زيبائي هرچه تمام تر قرار گرفته است. اين جلد مربوط به يك ديوان مثنوي است و گويا در اصل به كتابخانه شيخ صفي الدين اردبيل تعلق داشته است.     [66]

نقوش اسليمي:

هنرمندان اين دو قرن در تزيين برخي از جلدها منحصراً از خطوط هندسي و نقوش اسليمي استفاده كرده اند. شكل 3 سطح داخلي پشت جلد يكي از كتاب هاي خطي متعلق به كتابخانه شاهرخ ميرزا  را نشان ميدهد كه به وسيله يك ترنج زيبا كه طرح ظريف يك صليب را در بر گرفته است آرايش يافته است.اين جلد از مقوا با پوششي از چرم قهوه اي ساخته شده است و براي كوبيدن نقوش هندسي و اسليمي آن دهها هزار بار از مهرهاي مختلف استفاده شده است. قسمتي از نقوش اين جلد طلا كوب است و اصل جلد در موزه اسلام و ترك استانبول نگهداري ميشود.

5

4

طرح هاي ترنج:

استفاده از طرح هاي ترنجي براي تزيين جلد كتاب  يكي ديگر از روش هاي تزييني هنرمندان اين دوران بوده است. در اين جا ترنج را در وسط قرار داده سپس در هر گوشه مستطيل جلد قسمتي از نقش ترنج وسط را تجديد مي نموده اند اين روش تزييني بعدها توسط هنرمندان صفوي مورد استفاده بيشتري  قرارگرفته است. از ميان جلد هائي كه با اين روش آرايش مي يافته است مي توان به جلد مربوط به يك جُنگ شعر كه به كتابخانه شاهزاده ابراهيم سلطان حكمران حوالي فارس تعلق داشته است و فعلاً در موزه ترك و اسلام شهر استانبول نگهداري ميشود  اشاره نمود. اين جلد از مقوا با پوشش چرم قهوه اي تيره ساخته شده است. تزيينات سطح خارجي پشت جلد شامل يك ترنج است كه در وسط قرار گرفته و چهار ربع ترنج كه در چهار گوشه مستطيل جلد نقش شده است و هريك از ربع ترنجها نقش مرغي در  حال پرواز را در ميان گرفته است . شكل 5 سطح داخلي پشت همين جلد را نشان مي دهد.

رنگ و روغن:

بايد توجه داشت كه به كار بردن نقاشي رنگ و روغن براي تزيين جلد كتاب در همين دوره آغاز يافت و براي نمونه مي توان به يك جلد مربوط به نسخه خطي مثنوي و متعلق به موزه اسلام وترك    [67]     شهر استانبول اشاره نمود ( شكل 6). سطح جلد ابتدا از يك ورق گچ پوشانده شده است و آن گاه بر روي يك زمينه از رنگ و روغن سياه تصوير صدها شكوفه زيبا را با دقت و ظرافت تمام نقش نموده اند.

برودري دوزي:

يكي ديگر از نمونه هاي برجسته آثار هنري هنرمندان ايران جلد ساز اين دوران كه در (شكل7) ملاحظه مي گردد يك جلد ساخته شده از چرم سياه مربوط به ديوان شعر امير علي شير نوائي وزير سلطان حسين بايقرا است.

7

6

در آرايش اين جلد كه اكنون در اختيار كتابخانه دانشگاه استانبول است از روش برودري دوزي ورشته هاي ابريشم و طلا استفاده شده است.

بي رقيب:

نمونه هاي بالا و آثار ديگري از هنرمندان جلد ساز قرن هشتم و نهم هرات و ديگر شهرهاي ايران آن روز كه در جريان نابساماني مختلف از گزند حوادث جان سالم بدر برده است حاكي از نبوغ خلاق و قدرت تصوير بيكران هنرمندان ايراني است تا آنجا كه بدون ترديد مي توان گفت در هنر آراستن جلد كتاب از نظر رعايت دقايق فني و ظرائف تزئيني هرگز هنرمندان هيچ كشوري از جهان به پاي هنرمندان ايراني نرسيده اند.       [68]