كريمي، علي. "مينياتور ايراني". دوره1، ش5و6 (اسفند41وفروردين42): 53-54، تصوير.

خلاصه:  مينياتورهاي مكتب بغداد.

مينياتور ايراني  (3)

علي كريمي

در شماره قبل بحث درباره سبك‌هاي مينياتور سازي ايران از بعد از اسلام بود و تذكر داده شد كه در قرون اوليه بعد از ظهور اسلام هنرمندان با ذوق ايراني اجازه تزئين و تذهيب كتب مقدس را بدست آوردند و طلا‌كاري حواشي و سر لوح كتاب و طرح هاي اسليمي و خطائي و گردشها و تركيب‌بندي آنها را به شيوه مخصوص كه امروز آنرا استيليزه مي‌نامند ابتكار كردند.

بعدها اين ابتكار توسعه پيدا كرد و طرح اسليمي و خطائي در قالب اصول و قواعد معيني در آمد كه در دوره سلجوقي و مغول و تيمور علاوه بر تذهيب كاري در كتاب‌ها براي كاشي‌كاري و نقشه‌هاي فرش نيز مورد استفاده قرار گرفت.

بدنبال ابتكار طرح نقوش تزئيني، نقاش از تصاوير و قصه‌ها نيز آغاز گرديد كه مينياتورهاي دوره بغداد سر آغاز آنها است.

مينياتورهاي مكتب بغداد بعلت فاصله زيادي كه با هنر قبل از اسلام دارد بكلي سبك و شيوه متداول ايران قبل از اسلام     [53]    را از دست داده و در عين حال كه يك نوع نقاشي بدوي و مبتكرانه را نشان مي‌دهد و فاقد و مهارت و قدرت هنري است. 

يكي از تصاوير مربوط به افسانه هاي بيد پاي (در حدود 1220) كه حيوانات را در حضور ببر تاج بر سري نشان مي دهد. ببر جواش شير را به جرم كشتن شتر به گاو محاكمه مي‌كند. دمنه شغال با ببر سخن مي‌گويد

تصوير ديگري از افسانه هاي بيد پاي (در حدود 1220). پادشاه شيران فريب پادشاه خرگوشان را مي خورد و بچاه مي‌افتد

از طرز كار و نمونه هاي مينياتور مكتب بغداد به خوبي احساس مي‌شود كه سازنده در يك محيط سابقه‌دار هنري نشو و نما نكرده و سبك و شيوه او مسبوق به سابقه هنري تكامل يافته نبوده است.

در عين حال مينياتورهاي مكتب بغداد نتيجه ذوق سرشار هنرمنداني است كه سالهاي متمادي تشنه ابداع بوده‌اند ولي محيط اجازه ظاهر شدن را به آنها نمي‌داده تا اينكه بتدريج بآمال خود راه يافته و اين نمونه هاي كم رشد ولي عميق را به جهان هنر عرضه نمودند. بيشتر آثار مينياتور مكتب بغداد از قصه‌ها و روايتهاي مذهبي الهام گرفته و آنها را به شيوه ساده و ابتدايي خود مجسم مي‌نمايد.

اكثريت قريب به اتفاق هنرمنداني كه در بغداد گرد آمدند از اهالي مختلف ايران بودند و اين هنرمندان ايراني سبك و شيوه ابتكاري خود را از طريق مركز خلفاي اسلام يعني بغداد به دورترين بلاد اسلامي از هند تا اسپاني روانه كردند.

آثار باستاني در كليه كشورهاي خاورميانه و هندوستان و جنوب اسپاني و بعضي از كشورهاي افريقايي دليل مثبت اين بحث است.

در مينياتورهاي دوره بغداد، تناسب تصاوير، بسيار مبتدي است زيرا استادان ماهري براي تعليم وجود نداشته و هنرمندان باتكاء دستور رؤساي قبايل عرب كتب خطي را باذوق و استعداد خود ساخته و مبتكرانه مطابق سفارش آنها مصور مي كردند و چون در شهر بغداد جمع بودند سبك و شيوه نزديك به هم بوجود آمد و چون اغلب اين هنرمندان ايراني بودند روش آنها كم كم به ساير شهرهاي ايران نفوذ كرد و تا دوران سلجوقيان كه نقاشي ايران ترقي محسوس نمود ادامه داشت.

در شماره آينده درباره سبك مينياتورهاي دوره سلجوقي بحث خواهد شد.      [54]

دو داروگر در مقابل ظرفي بزرگ. عبدالله بن الفادي. تاريخ 1222

نقاشي مينياتور از نسخه خطي كتاب مواد طبي. تاريخ(3-1222)