كامبخش‌فرد، سيف‌الله. "قلعة جمهور دژبذ، جايگاه بابك خرم دين". دوره 5، ش 50( آذر45): ص2-6، نقشه، تصوير.

 

 

خلاصه:موقعيت جغرافيائي قلعه،‌راهها، معبر ديدباني، ورودبه داخل دژ، معماري بناي قلعه و قصر، برجهاي ديدباني ـ كاووش و حفاري در دژ، قدمت اشياء بدست آمده، دوباره سازي بنا درقرون چهارم و پنجم هجري، مصالح بكاررفته.

 

قلعه جمهور «دژبذ » جايگاه بابك خرم دين

 

كامبخش فرد

در تابستان سال جاري هيئتي از ادراه كل باستان شناسي و فرهنگ عامه به رياست كامبخش فرد و با عضويت جعفر رهنمون و دو نفراز دانشجويان دانشكده هنرهاي زيبا آقايان: مسرور و لطفي زاده به عنوان  نقشه بردار در حوضه شهرستان مشكين شهر و اهر به كار بررسي و تحقيقات باستان شناسي پرداختند.

ضمن بررسي و حفاري در نزديك مشكين شهر كتيبه اي به خط پهلوي  در 20 سطر كشف گرديد اين كتيبه در كنار رود خانه خياو در سينه سنگي عظيم نقر شده است.

يك بناي قبل از هخامنشي در دامنه شمالي سبلان بين قراء (انار ـ كويج ـ قوزلو) مورد بررسي و تحقيق قرار گرفت. بناي مزبور از مصالح سنگهائي تراشيده به وزن يك  تا دو تن و بدون ملاط ساختمان شده و صفه اي نيمه تمام و بسيار عظيم را نشان مي دهد.

ضمن بررسي و حفاري در شمال اهر دژ بابك خرم دين قهرمان ملي ايران در قرون دوم و  سوم هجري كشف گرديد كه گزارش مجمل آن از نظر موقيعت محلي و كيفيت ظاهري بنا و شمه اي از كار حفاري در زير آمده است.  گزارش جامع آن در آينده بسيار نزديكي منتشر خواهد شد.

موقعيت جغرافيائي:

بناي فعلي جمهور در پنجاه متري شمال شهرستان اهر و در ارتفاعات غربي شعبه اي از رود بزرگ قره سو و در سه كيلومتري جنوب غربي كليبر واقع است. امروز كلبير يكي از بخشهاي معتبر شهرستان اهر است و سابق براين اهر و كليبر هر دو از قصبات پيشكين (مشكين شهر) بوده اند. در باب تومان پيشكين در نزهه القلوب چنين آمده است: «تومان پيشكين ؛» در اين تومان هفت شهر است، پيشكين 1  و خياو و انار 2  و ارجاق و اهر و تكلفه و كلنبر3 ».

رودخانه مرزي ارس تقريباً از سي كيلومتري شمال كليبر مي گذارد. در شانزده كيلومتري جنوب خاوري آن كوهستان (هشتاد سر) و در بخش جنوبي آن كوهستان (خرمايورت) واقع است. قريه (كلان) و رود كلان در خاور و دهكده (برزنديق) در نوزده كيلومتري جنوب غربي كلبير قرار دارند. بناي جمهور مركب ازقلعه  و قصر است بر فراز قله كوهستاني با نام جمهور در ارتفاع بيش از 2300 تا 2600 متر از سطح دريا. اطراف اين قلعه را از هر طرف دره هائي به عمق 400 تا 600 متر فرا گرفته است. تنها از يك سو به اين قله راهي باريك و در اصطلاح (بزرو) وجود دارد.

را ه كليبر با اين كه از 3 كيلومتر تجاوز نمي كند ولي صعب و دشوار است و به هنگام عبور از گردنه هاي كتلها و انبوه جنگلها بايستي گذر كرد، ولي مسافر خسته اي كه نفس زنان و با رنج فراوان پس از  3  ساعت كوه پيمائي و يا كوفتگي حاصل از سواري، اسب و استر خود را  به پاي باروهاي استوار اين دره مي كشاند، هنگامي كه عظمت بنا را با دو چشم مي نگرد و از فراز آن ستيغ، دره ها و كوهها و قراء و قصبات را بس حقير مي بيند، از رنجي كه برده پشيمان نمي شود .

كيفيت  ظاهري بناي جمهور:

قبل از اين كه به دروازه قلعه برسيم از معبري عبور مي كنيم، اين معبر به صورت دالاني است و فقط گنجايش عبور براي يك نفر  را دارد و دو نفر  به سختي از آن مي توانند بگذرند. معبر در فاصله دويست متري دروازه قلعه و مقابل آن واقع است. ورود هر تازه واردـ    [2]    سپاهي و غيره، كوهبانيه ها راکه دردو برج طرفين دروازه موضع داشته اند متوجه مي كرده است. جايگاه كوهبانيه ها در بلندي واقع است و بنابر اين به هر چيز و هر كس تسلط كامل داشته اند. اين برجها  يكي مخروطي  و ديگري مدور واستوانه اي از سنگهاي تراشيده با ملاط ساروج استوار ساخته شده اند. باروها كه از نوعي سنگ خارا ساخته شده تمام درز هاي كوهستان را بسته است. براي نفوذ به داخل بنا بايستي حتماً  از دروازه بگذريم و از كوهستان راهي براي ورود وجود ندارد. وسائل قلعه كوب منجنيق ـ آتش افكن را بدينجا راهي نبوده و نه كارگر مي افتاده است.

نمائي كلي از قصر بابك خرم دين بر فراز قلعه جمهور از جبهه جنوبي فاصله از يك كيلومتري

نقشه منطقه ارسباران و موقيعت بناي جمهور يا دژ بابك خرم دين

هنگامي كه بارو را پشت سر مي گذاريم براي  ورود به قصر از راهي تا حدود يك صد متر از صخره بايستي صعود كنيم، از اين راه فقط يك نفر مي تواند پائين يا بالا برود وزير اين معبر و برگرد اين ستيغ، دره اي است با جنگلي تنك و عمقی تا 400 متر كه به صورت تيغه و ديواره تا قعر دره ادامه دارد. در تكيه گاههاي طبيعي اين ديوارها و در چهار جهت بنا، چهار برج ديده باني به صورت نيم استوانه ساخته اند، اينها جايگاه كوهبانيه ها و سربازاني است كه تا گردن خود استتار كرده و جنبنده را تا كيلومترها دورتر از فراز كتلها ـ دره ها و كوهپايه ها زير نظر مي گرفته اند. پس از صعود از مدخل ديگري با پلكانهائي تقريباً نا منظم عبور مي كنيم؛ ابتدا به بناي قصر كه دو طبقه و سه طبق است برمي خوريم. طرفين مدخل قصر بوسيله دو ستون كاذب 4 مشخص شده است.

پس از آن تالار اصلي است كه اطراف آنرا هفت اطاق فرا گرفته است، اطاقها به تالار مركزي مربوط مي شوند.   [3]   درجبهه شرقي قصر تأسيسات ديگري مركب از اطاقها و آب انبارها ساخته شده اند. سقف آب انبارها، با طاق جناقي و گهواره اي استوار شده اند. در جبهه شمال غربي قصر از پلكانهايي سر تاسري كه اكنون ويران شده و قسمتهاي از آن بيرون از خاك است به بخش رفيع بنا صعود مي كنيم كه مدخل آنرا رديف پلكانها به دو نيمه ستون مشخص مي كنند، درقسمت علياي اين نيمه ستونها محلي براي ديده بانها جايسازي شده و محدوده پس از آنكه از چند بخش تقسيم شده احتمالاً جايگاه سربازان بوده كه به همه چيز و همه جا تسلط كامل داشته اند. از همين جا بوده است كه بابك خرم دين قهرمان تاريخي ايران و يارانش به مدت بيست وچند سال عساكر عرب را به قصد محاصره و كوبيدن جنبش او آمده اند در كوهها و كتلها سر گردان كرده و با شبيه خونهاي خود آنها را از دم تيغ گذرانده و به عزيمت وادارشان كرده اند.

سر در يكي از تأسيسات قصر با نمايش نيمه ستونها

برج ديده باني مخروطي در نزديك دروازه قلعه بر فراز صخره سنگي

كاوش در دژبذ:

تدارك كاوش به منظور كشف آثاري از اين بنا و شناسايي در اواسط مرداد ماه با استقرار دو چادر و سكونت ده نفر و كارگر حفاري درقلعه بذ آغاز گرديد، جائي كه هوايش همچون اوائل زمستان متغير است و وجود قلل و كوهستانهاي رفيعش تله ايست براي گرفتاري مهي غليظ و آبدار كه از ارس و خزر بر خاسته است، و به هنگاميكه  مه آشكار شد به ناچار بايستي آتشي افروخت و در جوار آن گرم شد. 

كاوش در چهار اطاق قصر که با علامت A ,B,C, D مشخص مي شوند انجام گرديد.  در اطاق C پلكاني از زير خاك بيرون آمد كه به تالار اصلي قصر كشيده شده است.دراطاق D سكوئي در مركز اطاق تعبيه شده بود كه از آن خاكبرداري گرديد.

تكه هائي از آلات و ابزار حرب آهني كه مرور دهور آنها را پوسانيده دراين محل بدست آمد.

عمارات قصر كه از بالا گرفته شده است.

جبهه جنوبي ـ نمائي از بناي سه طبقه قصر بابك خرم دين مصالح از سنگ باملاط ساروج

وجود سفالينه های منقوش و لعابخورده كه از دل خاكها بيرون آمده يكدوره استقرار را تا اوائل قرن هفتم هجري نمايش مي دهند. سكه هائي   [4]   كشف شده كه پاره اي از آنها بعلت سائيدگي و زنگ فراوان قابل خواندن نيست و در بين اينها سكه هائي مربوط باتابكان آذربايجان و هزار اسپيان (قرن ششم و هفتم) هجري بدست آمد.

بررسي و تحقيق در كيفيت ساختمان نشان داد كه بخشهاي فوقاني بنا يكبار دستخوش ويراني شده و تعمير و ساختمان مجدد احتمالاً درقرون چهارم و پنجم هجري انجام گرديده است وساكنان اين قرون براي اولين بار در كف بندي اطاقها آجر بكار برده اند، چه در بناي اصلي جز سنگ مصالح ديگري بكار نرفته است و قسمتهاي تعمير شده و دوباره ساز كاملاً خود را نمايش مي دهند.

به منظور كشف مداركي از قرون دوم و سوم هجري قسمتي از كف آجري اطاقهاي    D,C, Aبرداشته شد. و حفاري در اين قسمت ادامه داده شد. دراينجا به تنورهاي متعددي برخورد شد كه احتمالاً براي سربازان و به هنگام محاصره ها نان   [5]    تهيه مي شده است. در جوار همين تنورها سفالينه هاي بسيار زيبائي كه مربوط به قرون سوم هجري است كشف شد. اين سفالينه ها كه بشقابها و كاسه هائي را القاء مي كنند در كناره هاي لبه سوراخهائي دارند كه سربازان با ريسماني به ترك اسب خود مي بسته اند.

كتيبه پهلوي مكشوفه در كنار رودخانه خياو در نزديك مشكين شهر.

سقف يكي از آب انبارهاي قلعه بابك ـ نوع طاق جناقي.

با كشف اين نوع سفالينه ها و همچنين شواهد تاريخي كه از مورخان تازي و پارسي وجود دارد  مسلم گرديد كه بناي موصوف (دژ بذ) يكي از جايگاههاي اصلي بابك خرم دين قهرمان ملي و دلاور آذربايجان است كه در 201 هجري بر عليه سلطه خلفاي عباسي قيام كرد و جنبش دامنه داري بوجود آورد و بارها سپاه عظيم خلفاي عباسي را شكست داد تا بالاخره عباسيان با ايجاد نفاق بين او و افشين سردار قهرمان ديگر ايران با خدعه و نيرنگ و خيانتي عظيم بر او دست يافتند  و در 223 هجري او را دستگير و در بغداد ابتدا بقطع دست و پايش پرداخته و سپس او را كشتند. معروف است بهنگاميكه يكي از دستهايش را قطع كردند خون بصورتش مي ماليد و در پاسخ معتصم عباسي كه علت را جويا شد، گفت صورت خود را به خون مي آلايم تا نگويند رنگش از ترس و وحشت پريد. [6]

پاورقي ها:

 

1- مشکين شهر

2-انار

3-کليبر (نزهه القلوب) - کليبر مرکز بخش  و همچنين  دهستان  کليبر از شهرستان اهر  شمال اهر انتهای جاده شوسه اهر به کليبر واقع است . مختصات جغرافيايی آن عبارتست از: طول 30 درجه و 47 دقيقه - عرض 46درجه و 5دقيقه  و 38 ثانيه - اختلاف ساعت با تهران17 دقيقه و32ثانيه . آب از رودخانه کليبر  ودو رشته چشمه - محصولات  غلات وسر درختی و گردو  وتوت- شغل زراعت  وگله داری  وکسب - صنايع دستی وگليم - جاجيم بافی - راه شوسه - قلعه خرابه  به نام جمهور در باختر اين قصبه روی تپه واقع شده است (فرهنگ جغرافيا يی ايران  جلد 3و4 ).

4- نيمه ستون كه به ديوار تكيه مي دهد.

P*