نفيسي، نوشين، "نمونه‌اي از هنرنقاشي ايران در دوران تيموري". دوره5، ش50 (آذر45): ص  35- 37 ، تصوير.

خلاصه:معرفي يك نسخه خطي "پنج گنج نظامي" مربوط به اواخر دوره تيموري واقع در موزه ايران باستان، مشخصات نسخه مزبور و معرفي مينياتورهاي آن.

نمونه اي از هنر نقاشي ايران در دوران تيموري

نوشين  نفيسي

در موزه ايران باستان چهار برگ مصور از يك نسخه خطي پنج «گنج نظامي» از اواخر دوره تيموري نگهداري مي شود. مجالس نقاشي آن از شاهكارهاي هنري ايران است. پيش از تأسيس موزه ايران باستان اين چند برگ در كتابخانه سلطنتي كاخ گلستان بوده و در سال 1325 همراه مجموعه كوچكي از نقاشيهاي گوناگون به موزه ايران باستان منتقل شده است. در سال 1335 در نمايشگاهي از آثار هنري ايران كه انستيتوي مطالعات خاوري ايتاليا در شهر رم تشكيل داد اين مينياتورها را براي اولين بار به معرض نمايش گذاشتند1. پس از آن مدتي در تالار اسلامي موزه ايران باستان بود ودرنمايشگاه هفت هزار سال هنر ايران در كشورهاي متحده امريكا (خرداد ماه 1343 تا خرداد ماه 1345) نيز بود2 و قرار است سال آينده نيز به عنوان معرف شاهكارهاي هنري ايران در غرفه دولت شاهنشاهي ايران در نمايشگاه بين المللي مونترال به معرض نمايش گذاشته شود.

نسخه در اصل به عرض 18 سانتيمتر و طول بيست و چند سانتيمتر بوده است ولي چون بعدها تنها، مجالس نقاشي آن مورد نظر بوده است قسمتي از بالا و پائين صفحات را بريده اند. نسخه به خط نستعليق خوش است  و جدول زرين ولاجوردي دارد و گاهي آراسته به گل و بوته هاي الوان است (تصوير 1) نسخه از قرن نهم هجري اواخر دوره تيموري است و مينياتورهاي آن را به مكتب شيراز ويا احتمالاً تبريز نسبت مي دهند. يكي از چهار تصوير مجلسي از داستان خسرو و شيرين است (شماره موزه 4563) و صحنه ملاقات آن دو را نشان مي دهد.   [35]

(تصوير 2)در طرف راست تصوير خسرو سواربرشبديز اسب سياه مشهور او است .درطرف چپ خانه زيبايي هست وشيرين با دو نديم بر بام خانه ايستاده اند مناره يي نيز بر بام خانه است كه از حاشيه خارج شده است. دراين تصوير چنانكه مرسوم بوده است آسمان روز را طلايي ساخته اند و زمين خاكستري است با گلهاي پراكنده و پرده هاي گوناگون، در ترسيم درختان رنگ سبز به كار برده اند. بلندي تصوير9 سانتيمتر و پهناي آن 5/11 سانتيمتر است.

دو مجلس ديگر از داستان ليلي و مجنون است. مجلس اول (شماره 4210) (تصوير 3) ليلي و قيس را كه سپس بنام مجنون مشهور شده است در مكتب خانه نشان ميدهد. دختران و پسران در يك اتاق گرد آمده اند ولي معلمان جداگانه آنها را تعليم مي دهند. بناي آجري ساده طرف چپ به مناره بلندي منتهي شده كه در اينجا نيز مانند تصوير خسرو وشيرين از حاشيه خارج شده است و مؤذني نيز بر بالاي آن ديده ميشود. بلندي تصوير 5/11 سانتيمتر و پهنا 5/11 سانتيمتر است.

تصوير دوم از داستان ليلي و مجنون (شماره 4562) (تصوير 4) صحنه غش كردن ليلي و مجنون را نشان ميدهد در طرف چپ تصوير ليلي است كه جامه خاكستري زر دوزي شده با آستر قاقم در بر دارد. جامه مجنون لاجوردي فاخر است. مردي بر روي ليلي گلاب مي پاشد تا به هوش آيد. خيمه ها برافراشته و گوسفند سربريده آماده پختن است. شيري به يكي از همراهان ليلي حمله كرده و آهوان نيز مجنون را نگاه ميكنند.در اين تصوير رنگهاي روشن بيشتر بكار برده اند و مانند تصوير خسرو شيرين آسمان طلائي و زمين خاكستري روشن با گلهاي پراكنده و ريز است. بلندي تصوير 5/11 سانتيمتر و پهناي آن 5/11 سانتيمتر است.

ليلي و مجنون

خسرو و شيرين

آخرين تصوير از هفت پيكر است (شماره موزه 4531) (تصوير 5) و بهرام را در گنبد سفيد نشان ميدهد. بنابر روايت داستان در روز آدينه بهرام به گنبد سفيد مي رفت و دختر ملك اقليم هفتم براي او داستان مي سرود تمام ساختمان سپيد    [36]    رنگ است و بهرام نيز دراين روز زيور و جامه سپيد دربر دارد بلندي تصوير 9 سانتيمتر- عرض 11 سانتيمتر.

در كتاب بررسي هنر ايران 3 صفحه 855 عكسي رنگي از يك نسخه خطي نظامي منتشر شده است كه سابقاً در مجموعه كارتيه در پاريس بوده و صحنه مربوط به داستان اسكندرنامه است و به مكتب شيراز قرن پانزدهم ميلادي نسبت داده شده است. اين مينياتور شباهت بسيار نزديكي به مينياتورهاي موزه ايران باستان دارد.   [37]