فيوضات، جاويد. "دانستنيهاي علمي و عملي براي محافظت آثار هنري". دوره 5-9،  ش 50 (آذر45): ص 7-11، تصوير.

خلاصه: لزوم مرمت آثار هنري، لزوم تدوين تجارب شخصي مسئولان و علاقمندان در "چگونگي رفتار" با اشياء عتيقه و آثار هنري، شروع كتاب دستورالعملي از يادداشتها و مطالعات روزانه عدة زيادي از كارشناسان فن: آب و شيوه پاك‌كردن هرشيي با آن، تاثير رطوبت براشياء عتيقه و شيوه مبارزه با آن ـ آب اكسيژنه ـ آبرنگ، لكه‌گيري و شويه مرمت نقاشي‌هاي آبرنگ كه سوراخ شده‌اند.

دانستنيهاي علمي وعملي براي محافظت آثار هنري

دكتر جاويد فيوضات

گذشت زمان همچنانكه دشمن حيات افراد انساني است دشمن انواع آثار هنري نيز مي باشد. هر روز تعداد بيشتري از آثار هنرمندان در معرض فساد تاريخي يا زوال  ناگهاني قرار مي گيرد. بعضي از اين آثار ارزش آنرا ندارند كه مجدداً اصلاح و مرمِّت گردند ولي تعدادي نيز از شاهكارهاي عالم هنر بشمار آمده و شايستگي آنرا دارندكه از هيچ نوع كوششي براي  اعادة وضع اوليه و حفاظت آنها خودداري نشود.

غالباً ديده شده است كه كمترين غفلت يا اشتباه افراد بي تجربه سبب خسارت و زيانهاي جبران ناپذير مي گردد از اينرو مناسبترين راه براي جلوگيري از اتفاقات ناگوار آشنا ساختن مسئولان و علاقمندان كارهاي هنري به رموز اين فن و شناسانيدن مواد و وسائلي است كه امكان دارد اين افراد به نحوي با آنها سرو كار پيدا كنند.

در اين سلسله مقالات سعي شده كه باعبارات كاملاً ساده و دور از توضيحاتي كه صرفاً جنبه علمي دارد هر يك از مطالب لازم را بترتيب حروف الفباء به خوانندگان گرامي معرفي كرده و اسامي انگليسي و فرانسه و در صورت لزوم اصطلاحات علمي آنها را نيز در هر مورد ذكر نمايد. البته دربارة اجسامي كه در كارهاي هنري بيشتر مورد استفاده واقع شده و يا در مرمت آنها سهم زيادتري دارند اطلاعات جامعتري در دسترس علاقمندان گذارده خواهد شد.

چون صفحات محدود مجله اجازه نمي دهد كه تمام روشهاي مهم و متداول را به حد كافي تشريح كرده و جزئيات هر يك را به تفصيل بيان نمود لذا با در نظر گرفتن اينكه جنبه هنري «مرمت وترميم» بر جنبه علمي آن غلبه دارد فقط بذكر اطلاعات اوليه و لازم اكتفا مي نمايد زيرا ترميم و اصلاح اشياء وقتي ثمر بخش و قرين موفقيت خواهد شد كه هنرمندي ماهر و آشنا به رموز كار، اجراي آنرا به عهده گيرد.

اين نكته را نبايد از نظر دور داشت كه فساد هر اثر هنري لحظه اي شروع مي شود كه آن اثر از زير دست صنعتگر يا هنرمند خارج مي گردد و اگر در نگاهداري و محافظت آن كوتاهي يا اهمال شود به زودي نابود شده و يا لااقل به مرمت احتياج پيدا مي كند.

به همين جهت در عصر حاضر نگهداري آثار هنري و بطور كلي «رفتار» با آنها علم ودانش خاصي را تشكيل مي دهد كه جزئيات آن كاملاً مدون نشده است بالنتيجه اطلاعات قبلي و تجارب شخصي مسئولان و علاقمندان مي تواند نقش بسزائي در «چگونگي رفتار» با اشياء عقيقه و آثار هنري داشته باشد.

مطالبي كه از اين شماره به نظر هنرمندان و خوانندگان گرامي مي رسد از يادداشتها ومطالعات روزانه تعداد زيادي از كارشناساني كه در فن «حفاظت و مرمت» بصير و صاحبنظر مي باشند استنساخ و جمع آوري گرديده و مجموع آنها مي تواند بمنزلة راهنماي (Hand book) كوچكي مورد استفاده علاقمندان قرار گيرد. مطالبي كه با علامت ستاره{ مشخص شده اند بطور مستقل ذكر خواهند شد.   [7]

از خوانندگان عزيز تقاضا دارد درصورت مشاهدة اشتباه يا از قلم افتادگي مراتب را لطفاً به دفتر مجله يادآوري فرمايند.

فرسك ديواري كه در نتيجه رطوبت آسيب ديده است.

مواردي كه براي تميز كردن آثار هنري بكار مي روند:

آب (Eau-WATER) آب خالص مايعي است بي بو و بي رنگ و اگر مقدار آن زياد باشد برنگ آبي روشن مايل بنظر مي رسد. از نظر شيميائي جسمي است خنثي و حلال بسيار خوبي بشمار مي آيد. هميشه به مقدار كم يا زياد بصورت بخار آب در فضا يافت مي شود و علاوه بر انيدريد كربنيك اغلب گازهاي مضر موجود در هوا مانند انيدريد سولفورو را كه از احتراق سوختهاي مختلف در فضا پراكنده شده اند در خود حمل مي نمايند. آب لوله هاي شهرها داراي مواد مختلفي است كه براي آشاميدن يا ساير مصارف معمولي و خانگي زيانبخش نمي باشد ولي در بعضي موارد آزمايشگاهي  يا صنعتي نمي توان آنرا بكار برد. آبهاي طبيعي معمولاً داراي مقادير مختلفي از نمكهائي نظير سولفات كلسيم، بيكربنات كلسيم و بيكربنات منيزيم مي باشد كه سبب سنگيني آن شده و نه تنها براي آشاميدن بلكه براي شستشو نيز مناسب نخواهد بود زيرا صابون در چنين آبهائي بخوبي كف نمي كند.

تهيه آب مقطر كه ناخالصي آن كم باشد چندان دشوار نيست و در موارد لازم هم مي توان آنرا به قيمت مناسب از بازار خريداري نمود. آب باراني كه در ظرف چوبي تميز جمع آوري شود بر آب شير (آب لوله يا انبار) ترجيح دارد زيرا آب باران مانند آب مقطري است كه فقط ناخالصيهاي موجود در هوا را تا رسيدن بظرف چوبي با خود همراه آورده است و به علت آلودگي هواي شهرهاي بزرگ و مناطق صنعتي بهتر است آب مقطر تهيه و فقط در هواي پاك و نقاط غير آلوده از آب باران استفاده كرد.  [8]

در اينجا اثر آب و مواردي را كه مي توان از آن استفاده كرده و مواقعي را كه بكار بردن آن زيانبخش مي باشد يادآوري مي نمايد. بطور كلي استفاده از آب جز در موارديكه به منظور زدودن ساير مواد شيميائي بكار مي رود زيان آورتر از بكار نبردن آن است.

براي تميز كردن تابلوهاي جلادار مي توان از يك قطعه جير نمناك استفاده كرد. اشياء چيني، بدل چيني، سفالي و مرمري را مي توان با آب صابون شست و اگر آب گرم باشد نتيجه بهتري عايد مي شود. حتي الامكان بايد آب جاري براي شستشو بكار برد. كاغذ معمولي آب را جذب نمي كند ولي در اين حالت در موقع دست زدن به آن بايد كمال احتياط را مراعات نمود. اشياء فلزي را بعد از خيس كردن بايد بدقت خشك كرد و قسمتهاي آهني را چرب كرد، اگر رطوبت وجود نداشته باشد آهن هرگز در هوا زنگ نمي زند، همچنين پديده هاي الكتروليتي كه سبب پوسيدگي شديد اشياء فلزي در دل خاك مي شود منوط به وجود رطوبت زمين مي باشد.

 زايل شدن رنگها در اثر نور مخصوصاً وقتيكه مستقيماً در معرض نور آفتاب قرار گيرند مطلبي است كاملاً  روشن ولي اگر هوا كاملاً عاري از بخار آب باشد پريدگي رنگ اشياء غالباً مشاهده نخواهد شد و بعكس بعضي اشياء اگر در محيط مرطوب در مقابل اشعه آفتاب قرار گيرند بزودي و به آساني بيرنگ مي شوند ، در حقيقت وجود رطوبت سبب بروز خسارات فراواني مي شود كه بطور يقين در حالت خشكي  چنين آثاري هرگزظاهر نمي گردد، رشد و نمو قارچها و موجودات ذره بيني بستگي به وجود رطوبت دارد زيرا تعداد خيلي كمي از اين موجودات مي تواند براي مدت خيلي محدود محيط خشك را تحمل نمايند.اگر اشياء قديمي را كه مدت مديدي در زير خاك مانده و سطح آنها از يك يا چندنوع نمك پوشيده شده باشد بدون رعايت بعضي نكات فني از زير خاك خارج كرده و در محيط نمناك قرار دهند بلافاصله از هم مي پاشند مخصوصاً كاشيها و سفالهاي لعابدار و بعضي اشياء شيشه اي از اين لحاظ بيشتر صدمه مي بينند.    [9]

بوسيله تهويه خوب ممكن است رطوبت هوا را به ميزاني تقليل داد كه زيان آور نباشد. هميشه بايد در چهار گوشه تابلوهائي كه به ديوار الصاق مي شود قطعات چوب پنبه اي كوچكي قرار داد تا فاصله كمي براي جريان هوا بين تابلو وديوار ايجاد گردد.در مناطق مرطوب بجاي تهويه كمي كلروركلسيم در قوطي گذارده و در ويترينها قرار مي دهند تا زيادي رطوبت را جذب نمايد.

نقاشي ديواري و وسايل مرمت آن.

اگرچه شيشة قاب نقاشيهاي رنگ و روغني از نظر منظره و چگونگي «ديد» تابلو ايجاد مزاحمت مي نمايد ولي از اين نظر كه تا حدود زيادي مانع تأثير مستقيم مواد موجود در هواي آلوده شهرهاي بزرگ است مفيد مي باشد. هيچ وقت نبايد تابلوهاي ارزش دار را به ديوارهائي كه مستقيماً در معرض عوامل جوِّي قرا ردارند آويخت.

بعضي مواد به زحمت خيس مي شوند و معمولاً رطوبت و آب بصورت قطرات كوچكي بر سطح آنها جمع مي شود كه دليل آن از نظر فيزيكي مربوط به كشش سطحي{ مي باشد،اگر كمي صابون  به آب اضافه شود اغلب اجسام بسبب کشش سطحي به آساني در آن خيس مي شوند، نظير همين پديده در نقاشيهاي آبرنگ و نظائر آن مشاهده ميشود به همين جهت هر وقت آب يك حالت «امتناعي» نشان دهد و بصورت قطراتي كه بعداً شكل لكه را به خود مي گيرد در آيد نقاشان از مواردي مانند صفراي گاوي{ كه سبب كم شدن كشش سطحي مي شود استفاده كرده و با افزودن مقدار جزئي از اين ماده به محلول آبرنگ، رفع اشكال مي نمايند.

اگر صابون در آبي به آساني كف نكند مي گويند چنين آبي «سنگين» است، وجودتركيباتي مانند نمكهاي كلسيم و منيزيم درآب سبب سنگيني آن مي شود، اگر قسمت اعظم نمكهاي مضرِّ از جنس بيكربنات باشد بوسيله جوشانيدن، سنگيني، آب مرتفع مي شود زيرا فلزات سنگين بصورت كربنات (جرم كتري يا سماور) رسوب مي كند، سنگيني مربوط به سولفاتها (گچ) با افزودن كربنات سديم (نمك قليا) رفع مي گردد، بطور كلي سنگيني آبها را به علت وجودهر نوع نمكي كه باشد ممكن است با افزودن پرموتيت (Permutit) (سيليكات مصنوعي سديم و آلومينيوم) از بين برد.

 آب اكسيژنه (Eau Oxygenee _Hydrogen Peroxide) مايعي است نسبتاً غليظ و شربت مانند، معمولاًمحلول آن در آب فروخته مي شود، جسمي است اكسيدان  وبه آساني اكسيژن مي دهد به همين جهت براي ضد عفوني و سفيد كردن به كار مي رود، غلظت آن بر حسب حجم اكسيژني كه آزاد مي كند تعيين مي گردد، مثلاً آب اكسيژنه ده حجم مي تواند ده برابر حجم خود اكسيژن بدهد. براي اينكه خواص  خود را از دست ندهد آن را در شيشه هاي قهوه اي رنگ و در جاي خنك نگهداري مي نمايند.

آبرنگ ـ    (Aquarelle _Water _Colours) به رنگهائي اطلاق مي شود كه در آب حل شده و به صورت محلول استعمال مي شوند. آبرنگ معمولاً به دو طريق تهيه و ارائه مي گردد. به شكل قالبهاي كوچكي از رنگ و صمغ عربي  يا در لوله هاي (Tubes) قابل انعطافي كه رنگ را با اضافه كردن كمي گليسيرين به صورت خمير در آورده اند. معمولاً سطح كاغذ  نقاشي را قبلا آب زده و محلول رنگ مورد نظر را روي آن مي كشند. تعدادي از رنگها شفاف بوده و ممكن است آنها را چندين دفعه روي يكديگر كشيد، عده اي نيز مانند اكسيد دوزنگ  (Chinese wite)  كدر مي باشند. لعاب دادن عبارت از كشيدن رنگهاي شفاف بر روي رنگهاي كدر مي باشد.غالباً نقاشيهاي آبرنگ را نمي توان با موفقيت تميز نمود ولي با كشيدن قطعه اي از نان تازه مي توان آنها را بدون اينکه به رنگ يا کاغذ آسيبی برسد تا حدودی تميز کرد .

استفاده از مداد پاک کن  به علت زبري خطرناك مي باشد.  بعضي اوقات رنگ قسمتي  از نقاشيهائي كه به قاب چسبانيده شده اند زايل مي شود، اين پيش آمد اغلب در اثر موادي است كه از تجزيه چسب حاصل شده و به مرور زمان به سطح قدامي كاغذ نفوذ مي كند در چنين حالتي بايد بلافاصله نقاشي را از قاب جدا كرده و آثار چسب را از پشت آن پاك كرد و اگر چنانچه باز هم فساد ادامه يابد اقدام   [10]    به لكه گيري نمود ، در موقع لكه گيري قسمتي از رنگها آسيب ديده و محتاج روتوش مي شوند از اين جهت بايد توجه داشت كه لكه گيري به ناحيه محدودي منحصر شده و روتوش را مشكل يا غير ممكن نسازد. محلول آب ژاول براي از بين بردن غالب لكه ها كافي است. زنگ آهن لكه مركب و جوهر را با اسيد اگزاليك و لكه چربي را بنزن   ( Benzene) و بنزين (Benzine) وپيريدين (Pyrridine) پاك مي كنند. اين مواد را با قلم موي كوچكي  بر لكه ماليده و پس از خاتمه عمل بلافاصله آثار آنها را از محل لكه كاملاً مي زدايند، اين اقدام در مورد حلالهاي مواد چربي كه اثر زيان آوري بر رنگ يا كاغذ ندارد  ضرورت ندارد و حلالها پس از لكه گيري به تدريج تبخير مي شوند.

كارشناسي در حين مرمت يك نقاشي ديواري.

هيچ وقت نبايد قسمتي از نقاشيهاي آبرنگ يا باسمه و نظائر آنها را خيس كرد و در صورت لزوم بايد تمام اثر را در آب شناور و يا غوطه ور گردانيد.

نقاشيهاي سوراخ شده را بايد با منتهاي دقت و حوصله به طريق زير مرمت نمود: در صورت امكان كاغذي از جنس كاغذ نقاشي شده و گرنه كاغذي كه از لحاظ رنگ مشابه آن باشد انتخاب كرده و قطعه مناسبي از آن بريده و روي سوراخ چسبانيد و پس از آن كه خشك شد كناره هاي  سوراخ را با پشت ناخن تميز يا مداد يا مداد پاك كن سائيد تا تازگي آن به حد كافي برسد سپس  ورقه نقاشي را برگردانيد و نظير همين اعمال را تكرار كرد، اگر بعد از خاتمه كارها رنگ كردن آن با اشكال مواجه شود و قدري استات سلولز (فيلم بدون ماده حساس)  را درا ستن حل كرده و بر روي آن پاشيد  يا به وسيله برسي بر آن مي مالند. در صورتيكه نقاش ماهري آن را رنگ نمايد تشخيص قسمت وصله شده به آساني ميسر نخواهد شد.

اگر تابلو آبرنگي را به وسيله روغن جلا لك دار كرده باشند  بايد با الكل  اقدام به رفع آن نمود و در صورت عدم موفقيت شايد بتوان به وسيله استن بدون احتمال خسارت لكه ها را پاك كرد. البته بايد تا حدودي لكه گيري را ادامه داد  كه باعث سائيدگي عميق  يا خراشيدگي تابلو نشود.

گاهي غوطه ور كردن آبرنگ در آب سبب سيلان بعضي رنگها  شده و يا تا حدود زيادي آنها را محو كرده و از بين مي برد،عواملي كه سبب چنين پيشامدي مي شوند به قدري متنوع و متعددند كه ذكر اسامي آنها كافي براي مقصود نخواهد بود از اين رو آزمايش هر نمونه و داشتن تجزيه بهترين وسيله موفقيت به شمار مي آيد.

به طور كلي مرمت و حتي تميز كردن نقاشيهاي آبرنگ كاري دشوار و احتياج به مهارت زياد دارد، هر نوع اقدامي بايد قبلاً بر روي نمونه هاي كم ارزش، آزمايش گرديده و در صورت اطمينان از بي خطر بودن آن، روي مدل اصلي اجرا گردد.    [11]