فيوضات، جاويد. "دانستنيهاي علمي و عملي براي محافظت و ترميم آثار هنري". دوره 5، ش 51 (دي45): ص26-32، تصوير.

خلاصه:  ابزار مورد نياز براي: حجاري، فلزكاري، نجاري و وسائل شيميائي ـ "آب ژاول" ـ "ابسيديان" ـ "اتر" ـ "اتصال قطعات مبلها" ـ "ارمولد" نوعي برنج براي قالب گيري "آزمايش وجودطلا" ـ "اسانس تربانتين" ـ "آستات آميل" ـ "آستات اتيل".

دانستنيهاي علمي و عملي براي مُحافظت و ترميم آثار هنري

(2)

دكتر جاويد فيوضات

ابزار1 ـ در اين مبحث به وسايلي اشاره ميشود كه در جعبه هاي ابزار معمولي2 باعث شده و در كارگاههاي  مورد استفاده واقع ميشود:

حجاري3ـ بدواً كار را با قلم هاي حكاكي لبه نيز يا نوك تيز4 شروع كرده و با قلم هاي دندانه دار5 آنرا تكميل مي كنند، از سوهان ريز6 و درشت7 و سمباده 8 براي پرداخت استفاده ميشود. يك تخماق يا چكش چوبي9 كه وزن آن بستگي به قدرت كارگر دارد نيز مورد لزوم است ولي چون كار كردن با چكش هاي خيلي سنگين سبب خستگي ميشود لذا معمولاً چكش هايي به وزن يك كيلوگرم و نيم بكار ميبرند. براي سنگهاي سخت از درفش10 و قلم هاي حكاكي و انواع چكشها11 استفاده مي كنند ولي در هنگام مرمت اشياء سنگي ظريف و كوچك معمولاً  به ابزار مزبور احتياج كمتري پيدا ميشود.

فلزكاري12ـ انواع مته13  براي سوراخ كردن و انواع اره14 از راه خاتم كاري و منبت كاري15 تا اره‌هاي بزرگ16 براي بريدن قطعات ضخيم فلزي ـ تيغه‌هاي اره‌ها را بطور كاملاً كشيده در چهار چوب و محفظه‌هاي آن بايد نگهداري نمودـ انواع سوهان17 به اشكال مختلف: گرد18 و مربع19 و مسطح20 و سه گوش21 براي ساييدن يا خراشيدن و يك برس سيمي22 براي پاك كردن سوهان هاي كُندشده ـ انبردستهاي23 سيم بري24 يا سردگرد25 يك سندان26 و گيره27 و انواع چكش28 براي كارهاي مختلف مخصوصاً چكش سرگرد29 براي صاف كردن ظروف كروي شكل و قطعات آهني30 يا فولادي با سطوح صاف و صيقلي كه مانند سندان در چكش كاري بكار ميروند ـ خمير پلاستيكي از اختلاط: قير31 نيم كيلوگرم و گچ32 يك كيلوگرم و پيه آب كرده33 [26] 30 گرم تهيه كرده و برجسته كاريهاي فلزي34 را به كمك چكش مناسبي روي آن بوجود مي آوردند ـ پرگار35 براي اندازه گيري و قلم حكاكي36 براي علامت گذاري و بالاخره وسايل قلم زني و گراورسازي37 كه در مبحث مربوط توضيح داده خواهد شد.

مجسمه اي از طلاي 12 عيار

نجاري38ـ انواع اره و اسكنه39 رنده40 گيره41 منگنه42 مته دستي43 مته بزرگ44 با وسايل يدكي مانند پيچ مته45 و ساير وسايل نجاري يا اشيايي كه معمولاً در جعبه هاي ابزار46 يافت ميشود ـ اره‌ها را بايد گاهگاهي با سوهان مثلثي شكل (سه گوش) تيز كرده و وضع داندانه‌ها را نسبت به تيغه به كمك دستگاه مخصوص47 سنجيده و تطبيق كرد‌ـ اسكنه‌ها و ابزار برنده را بايد با سنگ ساب48* تيز كرده و در موارد لازم از چرخ چاقو تيزكني نيز براي اين منظور استفاده نمود. غير از داس 49 كه مورد بحث نمي باشد ساير ابزار برنده را بايد بعد از استعمال با كمي مواد معدني چرب كرد تا زنگ نزند ـ براي كنده كاري روي چوب يك سري اسكنه و قلم هاي حكاكي به ابعاد مختلف مورد لزوم است. مغار50 با لبه‌هايي به مقطع نيمدايره براي بريدن رگه‌هاي چوبهاي [27] قطور و اسكنه‌هايي با لبه منحني براي رسيدن به همين منظور در تخته هاي نازك و بالاخره انواع سوهان از جمله وسايل ضروري بشمار مي آيندـ وسايل مانند اسكنه و غيره كه داراي دسته چوبي هستند بايد بوسيله چكشهاي چوبي كوبيده شوند در غير اين صورت دسته آنها شكافته و بدون استفاده ميگردد ـ وسايلي كه براي كنده كاري بكار ميروند بايد گاه به گاه تيز كرد از اينرو سنگ ساب به ابعاد و اشكال مختلف براي تيز كردن ابزار مذكور كه داراي لبه هاي منحني مي باشند مورد لزوم است ـ چوب درختان ميوه مناسبترين چوبها براي كنده كاري و چوبهاي صمغ دار مانند كاج بدترين آنها براي اين منظور محسوب ميشوند.   

مجسمه اي از آلياژ از مولو (برنج)

وسايل شيميايي51ـ براي تشريح كليه لوازم و وسايل شيميايي لازم است كتاب جداگانه اي تهيه شود. ليكن در مرحله اول وسايل ساده و مقدماتي نامبرده زير كاملاً ضروري ميباشند:

شيشه هاي ساعت52 چند عدد شيشه اي دهان گشاد معروف به « Becher - Beaker» و ظروف مدرج براي اندازه گيري بنام « Eprouvette – graduated Cylinder» و لوله هاي لاستيكي و ظروف شيشه‌اي مختلف و چراغ الكلي 53 و بالاخره تعدادي لوله امتحان54 با پايه‌هاي [28] مناسب ـ داروهاي مورد احتياج را بايد در شيشه‌هاي تميز در‌دار نگهداشته و دقت نمود كه برچسب آنها خوانا و تميز باشد‌ـ شيشه‌هاي محتوي بعضي داروها مانند اسيدهاي غليظ بجاي چوب پنبه بايد داراي درهاي شيشه اي باشد و در مورد اغلب معرفها نيز سر شيشه بايد به شكل قطره چكان باشد تا احتياجي به برداشتن آن در موقع مصرف نباشد.

 داروهايي نظير يدورپتاسيم كه در اثر نور خراب ميشوند بايد در شيشه هاي رنگين و در تاريكي نگهداري شوند ـ مواد سمي را بهتر است در قفسه جداگانه اي گذارده و در آن را قفل كرد.

آب ژاول55ـ مايعي است بيرنگ يا كمي  مايل به زرد با بوي كلر56 * و قدرت آن بستگي به حجم كلر (بر حسب ليتر) دارد كه در يك كيلوگرم آب ژاول موجود است و معمولاً براي  كارهاي عادي خانه داري در حدود ده و براي رختشويي سي و براي لكه گيري و رنگ بري پنجاه درجه ميباشد ـ فلزات معمولي را پوشانيده و مواد آلي را ضمن ضدعفوني كردن بيرنگ مي نمايد ـ آنرا بايد در سايه و در جاي خنك نگهداري نمود ـ براي ضد عفوني كردن امكنه و تصفيه آبها و بيرنگ كردن انساج نباتي بكار ميرود.

ابسيديان57ـ يك نوع شيشه طبيعي آتشفشاني است، به ظاهر خيلي شباهت به شيشه معمولي داشته و به رنگهاي سياه و قهوه اي يا سبز نيز ديده ميشود، جسمي است نيمه شفاف، در ازمنه قديم آنرا براي ساختن اسلحه و ابزار برنده زياد بكار ميبردند و براي قابل استفاده كردن آن همان روشي را بكار مي بستند كه در مورد سنگ چخماق مرسوم بود. اشياء ساخته شده از اين جسم اغلب آثار باستاني از مصر تا مكزيكو بدست آمده است.

اتر58ـ به كمك حرارت از مخلوط الكل * و اسيد سولفوريك * تهيه ميشود، مايعي است بيرنگ با بوي مخصوص و طعم سوزان در آب حل شده و با الكل و بنزن * و كلرو فرم * قابل اختلاط است. حلال يد59 و برم60 و مواد رزيني و چربي است در 36 درجه مي جوشد و وزن مخصوص آن 72% ميباشد. بسيار فَّرار و قابل اشتعال است، با هوا مخلوط منفجر شونده اي تشكيل ميدهد به همين جهت در موقع كار با آن بايد احتياط هاي لازم بعمل آيد. در عطر سازي و تهيه كولوديون61 * و مواد منفجره و بالاخره بعنوان حلال مواد رنگي و ورني * بكار ميرود.

اتصال قطعات مبلها62 ـ قطعات مبلها را با روشهاي مختلف به  يكديگر متصل مي كنند. در اينجا فقط راههاي متداول ذكر ميگردد:

كام و زبانه63 ـ بيش از همه متداول است و عبارت از ايجاد يك زبانه64 در يك قطعه كه با شكافي بنام كام65 كه در قطعه ديگر پيش بيني مي شود متناسب و «جفت» ميگردد. در بعضي موارد اين دو قسمت را بوسيله سر يشم66  * به يكديگر چسبانيده و گاهي بوسيله مته دستي سوراخي عمود بر سطح زبانه و كام ايجاد نموده و با داخل كردن قطعه چوب استوانه اي شكل بنام پرچ چوبي 67 در آن اتصال را محكمتر مي كنند، اگر اتصالهايي از اين قبيل بعلت كهنگي سست و «لق» شده باشد ممكنست با داخل كردن قطعه چوب مناسبي در سوراخ كام به آن استحكام بخشيده و حتي در صورت لزوم سوراخ جديدي براي پرچ چوبي در آن ايجاد نمود، اگر زبانه بكشند بايد در محل آن شكافي ايجاد كرده و زبانه مناسبي تهيه و داخل شكاف كرده بوسيله سريشم يا پرچ چوبي محكم نمايند.

پرچ هاي چوبي كهنه و پوسيده را بايد بوسيله مته دستي كه قطر آن كوچكتر از قطر پرچ چوبي است سوراخ كرده و باقيمانده آنرا بوسيله اسكنه تراشيد. [29]

كام و زبانه دم فاخته‌اي 68  ـ غالباً قطعات كشوها را به اين طريق تهيه مي نمايند كه زبانه‌هايي بشكل سه گوش در يكي از قطعات تراشيده و آن را با فرو رفتگي هاي مناسبي كه در قطعه ديگر تعبيه مي شود جفت مي نامند. قطعات تخته اي بزرگ را نيز به همين ترتيب به يكديگر متصل مي كنند. اگر اتصال بين دو تخته از يكديگر گسيخته شده باشد بهتر است آنها را بوسيله پرچ چوبي به يكديگر متصل كرد به اين ترتيب كه زايده چوبي تهيه كرده و پس از داخل كردن آن در يكي از قطعات به وسيله سريشم محكم كرده سپس شكاف69 مناسبي در قطعه ديگر تعبيه كرده و دو قطعه را به يكديگر جفت مي كنند، البته تعبيه و ايجاد زبانه و كام بصورت مزبور ممكنست با شكلهاي مختلف انجام گيرد كه در هر حال مهارت خاصي را ايجاد مي نمايند.

ارمولو70 ـ يك نوع برنجي است كه براي قالب گيري بكار مي رود و آلياژي است كه از مس و روي و قلع با مقدار مساوي تهيه مي شود و گاهي آنرا فقط از مس و روي مي سازند.

دو مجسمه از ارمولو (برنج) و طلا

 اين ماده را بيشتر در تهيه تزيينات به شيوه فرانسوي مخصوصاً تزيين مبلها بكار مي بردند. همچنين براي تهيه جواهرات كم قيمت بنام «طلاي موزائيكي» از آن استفاده مي كردند. براي تميز كردن اشياء ساخته شده از ارمولو بايد از آب و صابوني كه كمي آمونياك * بدان اضافه شده استفاده كرده سپس با آب تميز شسته و بعد از اينكه خوب خشك كردند در محل اوليه قرار دهند. اگر اشياء ساخته شده از اين جسم را مطلا 71 كرده باشند براي تميز كردن آن بايد با احتياط بيشتري عمل كرد: با برس نرمي از محلول قبلي سطح شيئي را شست و در صورتي كه ناتميزي يا لكه پاك نشد از محلولي به اين فرمول استفاده كرد: (زاج * دو قسمت، اسيد نيتريك * شصت و پنج قسمت و آب دويست و پنجاه [30] قسمت) به محض پاك شدن لكه بايد شيئي را به دقت خشك كرد.

آزمايش وجود طلا 72ـ اگر اسيد نيتريك با آلياژي از طلا كه عيارش كمتر از «9» باشد (آلياژ«24» عيار طلاي خالص است) بمالند سبز رنگ خواهد شد. تيزاب سلطاني73 * بر آلياژهايي كه عيارشان كمتر از «18» مي باشد اثر مي نمايد و طلا كم رنگتر مي شود. براي تهيه محلول اسيد نيتريك بايد اسيد را به آرامي در آب ريخت (هرگز نبايد آب را در اسيد غليظ ريخت) تا محلولي به نسبت مساوي از آب و اسيد بدست آيد. براي تهيه تيزاب سلطاني بايد اسيد كلريدريك را به آرامي و به نسبت سه بر يك به اسيد نيتريك اضافه كرد، بهتر است اين محلول را در هنگام ضرورت تهيه نمود.

طلاي سفيدي كه در زرگري بكار مي برند با پلاتين74 كه يكي از عناصر شيميايي بوده و جسمي است خالص متفاوت است.

ميز منبت كاري قرن نوزدهم با روميزي از مرمر

قطعات جداشده يك مبل

 طلاي سفيد زرگري آلياژي است كه از اختلاط طلا با نقره و مس و روي و گاهي از اختلاط طلا با پالاديوم 75 تهيه مي شود فولاد كرم دار (فولادي كه زنگ نمي زند و بنام stainless Steel معروف است آلياژي مركب از «70» تا «90» درصد آهن و«12» تا «20» درصد كرم 76  و نيم درصد كربن) ممكن است با طلاي سفيد زرگري اشتباه شود. اگر شيئي مشكوك را با اسيد نيتريك آزمايش نمايند بر فولاد زنگ نزن و طلاي سفيد پالاديوم دار اثري مشاهده نخواهد شد ولي بر طلايي كه با ساير فلزات نام برده بالا آميخته شده است لكه قهوه اي رنگي ظاهر خواهد شد. از طرف ديگر اگر با تيزاب سلطاني آزمايش كرده و زيادي تيزاب را با كاغذ خشك كن پاك نمايند در محل آن لكه اي نمودار خواهد شد كه اگر قطره اي از محلول كلرور قلع77 بر آن بچكانيم بر فولاد بي اثر ولي بر طلاي پالاديودار رنگ سياه جلوه گر خواهد شد.

طلاي سرخ آلياژي است از طلا و مس ـ طلاي سبز يا سبز مايل به زرد آلياژي است از طلا [31] و نقره ـ طلاي آبي آلياژي است از طلا و آهن و طلاي ارغواني آلياژي است نسبتاً جديد كه از آميختن طلا و آلومينيوم تهيه مي شود، ـ بعد از آزمايش هر نمونه بايد بلا فاصله هر گونه آثار اسيد را كاملاً شسته و شيئي را بوسيله * (Jewellers Rouge) پرداخت نمايند.

اسانس تربانتين78 ـ اسانس فـَّراري است كه از شيرة گياهان تيره مخروطيان مخصوصاً كاج تهيه مي شود، مايعي است بي رنگ با بوي مخصوص كه در آب حل نمي شود. حلال بسيار خوبي است براي موادي مانند رزينها، موم، فسفر، گوگرد و يد . آن را در تهيه رنگها و ورني هاي ممتاز بكار مي برند. امروزه به علت گراني به جاي آن مواد مصنوعي ارزان قيمت تري بكار مي برند ولي در قديم از آن به مقدار زياد براي تهيه ورني ها و رنگهاي نقاشي استفاده مي كردند. براي آزمايش يك قطره از اسانس را روي كاغذ خشك كن تميزي مي چكانند در صورت خلوص بايد تمام قطره بدون آنكه كمترين اثري از خود باقي گذارد كاملاً تبخير شود. در هنگام رقيق كردن رنگها به اين حلال بايد در نظر داشت كه بيش از اندازه لازم از اين ماده مصرف  نشود زيرا به علت فــَّرار بودن سبب ناپايداري رنگ خواهد شد.

نيمكت چوبي با روكش چرمي مربوط به اواخر قرن هيجدهم

آستات آميل 79 ـ مايه اي است بي رنگ با بوي موز يا گلابي، به همين جهت به روغن موز 80 معروف است در (40) درجه آتش مي گيرد و در (138) درجه مي جوشد. حلال بسيار خوبي است براي مومها، رزينها و مخصوصاً سلولوئيد * ـ به وزن مخصوص (87%) در آب كم حل شده ولي در الكل و اتر حل مي شود ـ بخاراتي از آن متصاعد ميگردد كه با  هوا مخلوط قابل انفجاري تشكيل مي دهد. تنفس آن براي مدت طولاني خطرناك مي باشد. اگر سلولوييد را در آن حل نمايند چسبي بدست مي آيد كه براي مرمت اشياء چيني و بدل چيني و نظاير آنها از آن استفاده مي شود. در هنگام مرمت معمولاً اثر مختصر يا قطره اي از چسب را بر سطح صيقلي طرف تعمير شده باقي مي گذارند كه نشانه اي براي تشخيص «تعمير شدگي» باشد. آثار اين چسب يا سمنت را به وسيله خود آستات آميل يا آستن *  مي توان پاك كرد. امروزه براي تهيه سمنت‌هاي  محكمتر سلولوئيد را در مخلوطي از آستات آميل و آستن حل مي كنند تا جسمي به غلظت شربت بدست آيد سمنت هاي تجارتي كه به اين طريق تهيه شده اند در بازار به اسامي «Durofix» و «Duco» موجود است.

آستات اتيل81  ـ مايعي است بي رنگ با بوي مطبوع كه در (75) درجه مي جوشد و در (35) درجه آتش مي گيرد به وزن مخصوص  (92%) حلال خوبي است براي رزينها، سلولوئيد و مخصوصاً آستات سلولز (فيلم) در آب حل شده و در الكل و اتر بخوبي حل مي شود. هواي خشك بر آن تاثيري ندارد ولي در هواي مرطوب فاسد مي شود، آن را براي تهيه ورني هاي سلولزيك بكار مي برند.[32]