هنرفر، لطف‌الله. "سنگابهاي تاريخي اصفهان از دوره صفويه". دوره5، ش52 (بهمن 45):ص16-20  تصوير.

خلاصه:دربارة سابقة تاريخي نصب سنگاب در مساجد و اماكن مقدسه و گذرگاههاي مردم ، اشكال گوناگون اين سنگابها ، جنس آنها ، معرفي چند سنگاب تاريخي در اصفهان و اشعاري كه بر روي آنها حك شده.

سنگابهاي تاريخي اصفهان از دوره صفويّه

دكتر لطف الله هنرفر

در بين آثار و ابنيه نفيس تاريخي اصفهان سنگابهاي مساجد خود مجموعه جالبي را تشكيل مي دهد تا آنجا كه نگارنده تحقيق كرده است نصب سنگاب در مساجد و اماكن مقدسه و گذرگاه‌هاي مردم از دوره صفويه  در ايران معمول شده است و يقيناً  بوجود آمدن اين دسته از پديده‌هاي هنري ارتباط خاصي با عقايد و مذهب مردم آن دوره دارد زيرا مذهب تشيع از ابتداي تأسيس دولت صفويه به وسيله شاه اسماعيل اول مذهب رسمي دولت و دين اكثريت مردم ايران قرار گرفته است و سلاطين صفويه و امرا و مقربين درگاه پادشاهان و ايرانيان شيعه و بزرگان مذهب با جان و دل كوشيده اند و در پرتو معتقدات آنها در مساجد و مقابر ائمه و امام زادگان و علماي شيعه آثاري از هنرهاي زيبا به يادگار گذاشته شده است كه از نظر ظرافت كمتر شبيه و مانند دارد و از اين قبيل است اقدامات آنها در تعمير و تزيين مشاهد متبركه عراق و مشهد و زيارتگاه‌هايي مانند هارون ولايت و امام‌زاده اسماعيل و امام زاده احمد و درب امام و مانند اين آثار هنري در شهر اصفهان. [16]

سنگاب نفيس مدخل مسجد شاه اصفهان ـ دوره شاه عباس كبير

علاقه و ارادتمندي خاص مردم شيعه مذهب ايران به امام سوم و تأثر و تأسف شديد آنها از مظلوميت امام و اصحاب او و فاجعه كربلا و شهيد شدن  امام اهل بيت اطهار و ياران او در حالي كه حتي بني‌اميه آب فرات را هم بر روي او و خانواده و اصحاب او بستند و نه تنها حاضر نشدند به جگر گوشه او حضرت علي اصغر (ع) هم قطره آبي برسانند بلكه آن كودك معصوم را نيز در آغوش پدر به قتل رساندند موجب شده است كه به هر تشنه لبي آب رايگان بدهند و در مساجد و مقابر و بازارها و گذرها  مخصوصاً به هنگام تابستان ظروف و قدح‌هاي آب سرد قرار دهند تا مردم راهگذري كه تشنه‌اند از آن آب بنوشند و خاطره شهادت امام و اصحاب او را كه تشنه كشته شده اند زنده و جاويدان نگاه دارند و به امام و اهل و بيت او سلام بفرستند و به قاتلين آنها لعنت كنند.

در مساجد و آثار سلطنتي جام و قدحهاي ساده بازار و گذر شكل با شكوهتري به خود گرفته و با سنگهاي نفيس يك‌پارچه سنگابهايي ساخته و پرداخته شده است  كه زينت افزاي تزيينات كاشي‌كاري گنبدها  و در و ديوار مساجد باشكوه اصفهان شده است. سنگابهاي مساجد و اماكن مقدسه اصفهان از نظر شكل مختلف است. بيشتر سنگابها دايره‌مانند است و برخي از آنها به شكل مستطيل ساخته شده است. نوع سنگ سنگابها  از مرمر و يشم يا سنگ پارسي و نوعي از سنگهاي آهكي است. بعضي سنگابها مانند دو سنگاب مرمري دو گنبد شرقي و غربي مسجد شاه اصفهان از مرمر يكپارچه صيقلي شده است و بعضي ديگر مانند سنگاب مدخل مسجد شاه و سنگاب چهل ستون جانب غربي گنبد بزرگ مسجد شاه از سنگ يشم منقش به گل و بوته با خط و كتيبه به وجود آمده است.

در دوره هاي بعد از صفويه نيز بوسيله مردم خيَّر سنگابهايي به يادگار گذاشته شده ولي اين دسته از سنگابهاي اصفهان مانند ساير صنايع و هنرهاي ظريف عهد صفويه بعد از آن دوره درخشان رو به تنزل گذاشته و از حيث صنعت حجاري و آرايش گل و بوته و خط با سنگابهاي عهد صفوي قابل مقايسه نيست.

نگارنده در اين مقاله خوانندگان محترم را با سنگابهاي مشهور اصفهان از دوره صفويه و حجاري و خط و كتيبه‌هاي آنها آشنا مي كند و تصويري چند از سنگابهاي مزبور را زينت‌بخش اين مقاله مي نمايند.

سنگابهاي نفيس مسجد شاه:

در مدخل مسجد شاه اصفهان سنگاب نفيسي تعبيه شده است كه با گل و بوته آرايش شده و همه نويسندگان داخلي و خارجي عهد صفويه و دوره‌هاي بعد آنرا از شاهكارهاي موجود در مسجد شاه اصفهان معرفي كرده‌اند. سه سنگاب مرمري يكپارچه در زير دو گنبد شرقي و غربي مسجد و چهل ستون جانب شرقي گنبد بزرگ قرار دارد و در چهل ستون جانب غربي سنگاب نفيسي از سنگ يشم تعبيه شده كه با آرايش‌هاي گل و بوته تزيين شده و در اطراف آن اشعاري به خط نستعليق برجسته مورخ به سال 1095 هجري قمري به شرح زير حجاري شده است:

چون به فرمان سليمان زمان شاه جهان                  گرچه سر پوش به دريا نتوان پوشيدن

                 علي حبه جنه                                            يا قاهر العدو

آنكه باشد فلكش از مه نو حلقه به گوش               ليك بر شهرت بحرست حبابش سر‌پوش

شـاه جمجاه كـز آوازه آب تـيغش                      خضر چون وصف روان‌بخشي اين آب شنيد

              قسيم  النار و الجنه                                       يا والي الولي              

شد به كانون جهان آتش بيداد خموش                گفت با آب بقا آب رخ خود مفروش

گشت در مسجد شاه اين قدح آب تمام              چون بياد شهدا آبخوري ميگويد

            وصي المصطفي حقا                                       يا  مظهر العجايب

كه زهم  چشمي او جام‌جم آمد بخروش              لب باز قدح او كه بجان بادت نوش

نيست بـر ساغـر زرين فلك چشمك زن            فكر سامي پي تاريخ بهر سو ميگشت

             امام الانس و الجنه                                     يا مرتضي علي

بسكه موجش شده چون آب گهر بار رنوش        گفتمش زمزمي از كعبه ثاني زده جوش [17]

 سنگاب باشگاه افسران:

در تالار تيموري كه بناي دوره حكمراني رستم بن عمر شيخ بن تيمور در شهر اصفهان است و در سالهاي اخير به باشگاه افسران اصفهان اختصاص داده شده و در وسط يكي از باغچه‌هاي موجود اين كاخ و در ضلع جنوبي آن سنگاب نفيسي كه در دوره سلطنت شاه عباس دوم ساخته شده نصب شده است كه در اطراف آن به خط نستعليق برجسته اشعار زير حجاري شده است:

يـافت تـوفيق ز رب متعال                           بـاغبان  شـه  داريـن  كمـال

كرد آراسته جامي ز رخام                           كه شود بهره‌ور از كوثر و جام

تا خورد آب ازو تشنه لبـي                          گردد   آمرزش  او  را   سببي

باغبان گشت سنه جام كمال                       چـون شـد از آب  بـقا مالامال

1056

سنگاب مسجد حكيم از بناهاي دوره شاه عباس دوم و باقيمانده يك سنگاب از دوره شاه صفي در مسجد جمعه اصفهان و دو سنگاب در امام زاده اسماعيل و سنگاب مدرسه چهار باغ از دوره [18] شاه‌سلطان حسين نيز از نظر شكل و زيبايي كار حجاري آنها از آثار هنري جالب اصفهان است كه تصوير آنها را در اين مقاله به دست مي دهيم.

سنگاب مسجد حكيم اصفهان

دوره شاه عباس دوم 

سنگاب بي نظير باشگاه افسران ـ دوره شاه عباس دوم

سنگاب كليساي وانك در جلفاي اصفهان:

نصب سنگاب در مساجد عهد صفويه در كليساهاي جلفا نيزكه معابد از ارامنه مسيحي  مقيم اصفهان بوده است اثر مستقيم گذاشته و ارامنه هم به تقليد از مسلمانان در بعضي از كليساهاي خود سنگابهاي نصب كرده‌اند كه در اطراف آن شمع روشن ميكرده اند و هم اكنون نيز اين كار ادامه دارد. از جمله سنگابهاي نفيس كليساها سنگاب تاريخي كليساي وانك است. ساختمان كليساي وانك در سال 1655 ميلادي برابر 1065 هجري در دوره سلطنت شاه عباس دوم شروع شده و در سال 1664 ميلادي برابر 1074 هجري به پايان رسيده است. سنگاب اين كليسا كه فعلاً در مقابل در ورودي آن قرار دارد داراي نقوش برجسته و كتيبه‌اي به زبان ارمني به شرح زير است:

« اين سنگاب يادگار آوديك فرزند بونيات است به تاريخ1116 ».

(سال 1116 سال ارمني است كه برابر است با 1667 ميلادي 1077 هجري قمري). [19]

سنگاب مدرسه چهار باغ اصفهان ـ دوره شاه سلطان حسين

سنگاب تاريخي ـ كليساي وانك ـ دوره شاه عباس دوم

سنگاب امام زاده اسمعيل. در اطراف اين سنگاب صلوات بر چهارده معصوم حجاري شده و در يك لوحه نام باني و تاريخ ساختمان آن در دوره سلطنت  شاه صفي به شرح زير ذكر شده « وقف نموده بر آستان حضرت امام زاده اسمعيل (ع) اين حوض را حاجيه شاهمر بنت حاج ميرزا علي جزي برخواري سنه 1049». [20]