علايي، علي‌اكبر. "معرفي مجموعه‌هاي هنري". دوره 4-5، ش 52 (بهمن45): ص41-45، تصوير.

 

خلاصه:  اشياء ‌شيشه‌اي ايراني [ ازمجموعه شخصي آقاي مهنس فروغي ]: مختصري درباره تاريخ شيشه‌سازي در ايران و جهان ، قديمي‌ترين اشياء شيشه‌اي از عهد ايلامي‌ها و هخامنشي‌ها و ساساني‌ها ، صنعت شيشه‌سازي در ايران بعد از اسلام ، رونق اين صنعت در دوران مغول و تيمور ، معرفي شيشه‌هاي ساخت شيراز در اوايل قرن نوزده ـ سبك و نقوش شيشه‌هاي ايراني ، فن شيشه‌سازي در نيشابور ، معرفي اشياء و ظروف شيشه‌اي از مجموعه مهندس فروغي: الف ـ شيشه‌هاي مكشوف از شمال ايران ، ب ـ ظروف شيشه‌اي نيشابور ، ج ـ اشياء شيشه‌اي گرگان.

مُعّرفي مجمُوعه‌هاي هُنري

اشياء شيشه‌اي ايراني

علي اكبر علايي

جمع آوري مجموعه‌هاي آثار هنري و اشياء باستاني يكي از سرگرمي‌هاي مفيد گروهي بيشمار از مردمان باذوق ديار غرب است.

متأسفانه اين سرگرمي دل‌انگيز در كشور ما چنانكه بايد و شايد مورد توجه قرار نگرفته است و به همين سبب هر ساله و شايد هر روزه نفايس گرانبهايي از خزاين آثار هنري و باستاني كشور ما از راههاي گوناگون و به بهايي ناچيز ديار ما را ترك گفته از موزه‌ها و يا مجموعه‌هاي شخصي سرزمين‌هاي امريكا و اروپا سر در مي‌آورند.

مجله هنر و مردم براي ترويج گرد‌آوري مجموعه‌هاي هنري و باستاني در بين هم‌ميهنان و به منظور تشويق هموطنان با ذوقي كه همّ خود را مصروف اين امر داشته‌اند بر آن شد تا صفحاتي را به شرح مجموعه‌هاي مجموعه‌داران ايراني اختصاص دهد و به همين جهت در شماره‌هاي گذشته پاره‌اي از اشياء سفالي و مفرغي موجود در مجموعه شخصي آقاي مهندس فروغي معرفي گرديد. مجموعه‌هاي مهندس فروغي يكي از غني‌ترين مجموعه‌هاي شخصي كشور ماست و از سال‌ها بذل مال و دقت خاص ايشان حكايت مي‌كند. در اين مجموعه آثار و اشياء مختلفي وجود دارد ما در اين شماره به تاريخچه شيشه‌سازي در ايران و جهان شما را با برخي از اشياء شيشه‌اي ايراني موجود در مجموعه آقاي مهندس فروغي آشنا خواهيم ساخت.

مختصري درباره تاريخ شيشه‌سازي در ايران و جهان – در گذشته خاور نزديك بخصوص مصر و سوريه از لحاظ فن شيشه‌سازي بسيار غني بوده است. ايرانيان نيز در ادوارگذشته با فن شيشه‌سازي آشنايي داشته‌اند و ظروف و اشياء شيشه‌اي بسيار عالي و نفيسي مي‌ساخته‌‌‌اند كه از حيث ظرافت در نوع خود كم‌نظير بوده است. در مورد اينكه چه قوم و ملتي براي اولين‌بار به طرز ساختن و عمل آوردن شيشه پي برده اظهار نظر بسيار مشكل است. در علم بلور شناسي ( كريستالوگرافي ) مي خوانيم كه بشر از ادوار بسيار گذشته با بلورهاي شفاف طبيعي و شيشهسنگها مخصوصاً كوارتز ( از سنگهاي دگرگوني مجاورتي كه از مجاورت ماسه سنگ با مواد مذاب توليد مي شود ) و ميكا آشنايي داشته است و حتي اين بلورها را تراشيده وسايل زينتي مي ساخته است.

نكته‌اي كه تذكر آن واجب به نظر مي رسد اين است كه شايد فن شيشه‌سازي تقريباً در يك زمان واحد در چند نقطه از جهان متداول و معمول گشته است و شايد هم شيشه در نقطه‌اي ساخته و به مناطق ديگر برده‌اند چون اكثر شيشه‌هاي قديمي كه از نقاط مختلف جهان بدست آمده است با هم تشابه زيادي از نظر خمير و نقش و رنگ دارد. [41] 

تاريخ شيشه سازي در ايران نيز بسيار كهن مي باشد ، ولي قديمي‌ترين اشيا و ظروف شيشه‌اي ايراني مربوط به عيلامي‌ها است كه تاريخ ساختن آن در حدود 3500 سال قبل مي باشد. عيلامي‌ها براي مهره هاي تزييني و گردن‌بند از شيشه استفاده كرده‌اند  ولي از ابتكارات جالب توجه آنان كه شايد در نوع خود كم نظير باشد استفاده از شيشه براي پنجره‌ها است و چون ساختن شيشه به صورت ورقه بسيار مشكل بوده است بدين جهت مردم آن زمان براي شيشه‌هاي پنجره از شيشه‌هاي استوانه‌اي استفاده مي‌كرده‌اند و اين استوانه‌ها را به طور مايل داخل چهار چوب پنجره پهلوي هم مي‌چيده‌اند ( شكل 1 طرحي از پنجره‌هاي عيلامي‌ها با شيشه‌هاي استوانه‌اي ). از اين نوع پنجره‌ها با چهار چوب در حفريات هيئت باستان شناسي فرانسوي در شوش بدست آمده است ؛ بديهي است به علت معتدل بودن هواي جنوب اين استوانه‌ها را هيچ وقت به هم نمي چسبانده‌اند.

1- طرحي از پنجره‌هاي عيلامي

بطور كلي مي توان گفت كه در ايران فن شيشه‌سازي در دوره‌هاي گذشته دست‌خوش تحولات زيادي گشته است ، گاهي به سرعت ترقي نموده و زماني نيز سير نزولي پيموده است: در دوره هخامنشي اين فن ترقي زيادي كرده و ساغرهاي شيشه‌اي با نقوش بسيار عالي از جمله نقش برجسته نزاع شير و گاو به همان [42] صورتي‌كه در تخت جمشيد روي سنگ‌ها ديده مي شود بدست آمده است.

در حفاريهاي در لرستان شيشه‌هاي نيمه شفاف مايل به سبزي كشف كرده‌اند كه مربوط به ساسانيان است همچنين منجوق‌هاي سبز رنگ سنگين و درشت و النگوهاي شيشه‌اي رنگارنگ. طرز ساخت اين اشياء از صنعتي حكايت مي‌كند كه در زمان خود بي اندازه مترقي بوده است ظروف شيشه‌اي دوره ساساني داراي طرحهايي از مناظر و تصاوير خيالي و رنگهاي بسيار زيبا مي باشد. صنعت شيشه‌سازي در ايران و جهان بعد از اسلام ترقي زيادي كرده است. ظروف شيشه‌اي اوايل دوره اسلامي را ، بطري ، قوري ، گلدان ، فنجان ، و وسايلي تشكيل مي دهد كه براي رفع حوايح زندگي و حفظ روغن‌هاي خوش‌بو و داروها بكار مي رفته است. تعداد زيادي از اين اشياء به اندازه‌هاي مختلف و رنگهاي گوناگون كشف گرديده است.

3

2

 در مصر و ايران فنجانها‌يي مي ساخته‌اند كه روي آنها را با كتيبه‌هايي بخط عربي زينت مي داده‌اند از اين فنجانها در موزه مترو‌پوليتن به تعداد زيادي وجود دارد. در شهر ري نمونه‌هايي از ظروف شيشه‌اي كشف شده است كه مربوط به قرن‌هاي چهارم و پنجم هجري است. از اين تاريخ به بعد ساختن شيشه‌هاي رنگين در ايران متداول گشته است. در دوره مغول رونق صنعت شيشه‌سازي از ميان رفته‌است چه پادشاهان و فرمانروايان ايلخاني به صنعت سفالگري علاقه زيادي ابراز مي داشته‌اند. در زمان تيمور رونق صنعت شيشه‌سازي افزايش يافته و تيمور عده‌اي از صنعتگران شيشه‌كار را از مصر و سوريه به ايران آورده است و شايد تشابه نقوش بعضي از شيشه هاي ايراني با شيشه‌هاي مصري و سوري مربوط به همين امر باشد. در زمان صفويه مخصوصاً شاه عباس بزرگ فن شيشه‌سازي در ايران بر اثر نفوذ اروپاييان ترقي زيادي نموده‌است.

5

4

شاردن در سفر‌نامه خود مي نويسد: در اصفهان و شيراز ظروف شيشه‌اي زيادي مي‌ساخته‌اند ولي ظروف ساخت شيراز به مراتب خوب‌تر از ظروف ساخت اصفهان بوده است.

« سررابرت كرپرتر» در سفرنامه خود مي نويسد: در اوايل قرن نوزدهم شيشه‌سازي در شيراز رواج زيادي داشته‌است. اين شيشه‌ها بسيار ظريف ساخته مي شده و در ممالك ديگر بخوبي به فروش مي رفته است. از اين ظروف نيز در موزه مترو پوليتن به تعداد زيادي شامل بطري‌ها و ابريق‌ها و گلدان‌هايي به اندازه‌هاي مختلف و به رنگ‌هاي سفيد و عسلي و سبز وجود دارد.

سبك و نقوش شيشه هاي ايراني ـ از مطالعه نقوش و سبك شيشه‌هاي ايراني كه از نقاط مختلفه ايران بدست آمده است چنين نتيجه مي شود كه ابتدا شيشه‌هاي ايراني نيمه‌شفاف و سفيد‌رنگ بوده است و سپس ايرانيان توانسته اند شيشه‌هاي شفاف و بلورين بسازند.

كشف قالب براي ساختن ظروف شيشه‌اي در نيشابور ثابت [43] مي‌كند كه در نيشابور فن شيشه‌سازي رواج زيادي داشته‌است. در قرن‌هاي هشتم و نهم در نيشابور شيشه‌هاي زيادي براي نگهداري عطرها مي ساخته اند و بعضي از اين شيشه‌ها از بلور ساخته شده است. در مجموعه‌هاي موزه مترو پوليتن از اين شيشه‌ها به تعداد زيادي وجود دارد. ايرانيان در فاصله قرن‌هاي چهارم و پنجم توانستند شيشه هاي رنگين بسازند و از اين تاريخ به بعد صنعتگران شيشه‌ساز ايراني توانستند نقشهاي برجسته را روي شيشه‌ها بكار برند و ايجاد اين نقشها اغلب به وسيله فشار و گاهي هم به وسيله قلم‌زني بوده است و نقوش شيشه‌ها بيشتر به صورت خطوط هندسي است . گويا ايرانيان تزيين ظروف شيشه‌اي را با خطوط هندسي از روميها آموخته اند در مورد بكار بردن مينا روي شيشه‌هاي ايراني مي‌توان گفت كه ايرانيان خود به فن روكش كردن شيشه‌ها به وسيله مينا آشنايي داشته‌اند ، نمونه‌هاي چندي از اين ظرفها با روكش‌هاي مينايي در همدان ، نيشابور و سمرقند بدست آمده است.

 خلاصه اينكه مي توان گفت بطور كلي فن شيشه‌سازي در ايران  نسبت به بعضي كشور‌ها رواج فوق العاده‌اي داشته‌است و عده‌اي از متخصصين مخصوصاً اسميت باستان شناس و متخصص امريكايي شيشه‌هاي ساخت ايران عهد باستاني را ستوده‌اند و به عقيده ايشان بهترين شيشه‌هاي دنيا در قرن‌هاي نهم و دهم از حيث جنس ، تناسب ، نقش ، رنگ و تراش در نيشابور ساخته‌مي‌شده‌است. اينك جهت مزيد اطلاع خوانندگان به شرح پاره‌اي از اشياء شيشه‌اي موجود در مجموعه آقاي مهندس فروغي مي‌پردازيم ولي قبلاً بايد متذكر شد كه متأسفانه بر اثر زير خاك ماندن و گذشت زمان بيشتر اين اشياء شيشه اي تحت تأثير املاح موجود در زمين رنگهاي بخصوصي به خودگرفته كه بيننده را تا اندازه‌اي از رنگ اصلي آن بي‌خبر مي‌گذارد و علاوه بر آن فعل و انفعالات شيميايي و تأثير املاح آنها را كاسته است و پوسته‌هايي چون فلس ماهي بر روي آنها ظاهر ساخته است.

7

6

الف ـ شيشه هاي مكشوفه از شمال ايران و حوالي بحر خزر

1ـ تنگ شراب شيشه‌اي به رنگ سفيد متعلق به دوره اشكاني (ش 2) اين تنگ داراي دسته و شير مي‌باشد در گردن آن تزييناتي به صورت خطوط هندسي ديده مي شود كه اين خطوط در موقع نرمي شيشه روي آن چسبانده شده.

2ـ تنگ شراب شيشه‌اي دسته‌دار به رنگ آبي روشن متعلق به دوره اشكاني كه در طرز دسته‌گذاري آن از هنر يوناني اقتباس شده است (ش3).

3ـ تنگ شراب متعلق به دوره اشكاني كه در حفريات شمال به دست آمده است و رنگ آن كدر مي باشد (ش4). [44]

ب ـ ظروف شيشه اي نيشابور

1ـ ساغر دسته‌دار با دهانه گشاد متعلق به قرن نهم بعد از ميلاد ، ساخت نيشابور و به رنگ سبز . روي ساغر نقوش و نوشته كوفي به سبك تراش مشاهده مي شود (ش5).

2ـ جعبه ، زيور‌آلات بالولا و چفت مفرغي متعلق به قرن دهم بعد از ميلاد ، رنگ آن سفيد است(ش6) 

3ـ تنگ شراب به شكل حيواني سفيد رنگ (ش7).

9

8

ج ـ اشياء شيشه‌اي گرگان

1ـ بطري آبي رنگ متعلق به قرن دوازدهم ميلادي كه دهانه آنرا به شكل قيف ساخته اند (ش8).

2ـ تنگ‌هاي مخصوص دارو  و شراب (شكل9) رنگ اين تنگ‌ها آبي سير است وروي بدنه و گردن بطري‌ها را با خطوط هندسي به سبك تراش منقوش كرده‌اند. [45]