|
|
||
علايي، علياكبر. "معرفي مجموعههاي هنري". دوره 4-5، ش 52 (بهمن45): ص41-45، تصوير. |
||
|
|
||
خلاصه:
اشياء شيشهاي
ايراني [ ازمجموعه شخصي آقاي مهنس
فروغي ]: مختصري درباره تاريخ شيشهسازي
در ايران و جهان ، قديميترين اشياء
شيشهاي از عهد ايلاميها و هخامنشيها و
ساسانيها ، صنعت شيشهسازي در ايران بعد از اسلام ، رونق اين صنعت در
دوران مغول و تيمور ، معرفي شيشههاي ساخت
شيراز
در اوايل
قرن نوزده ـ سبك و نقوش شيشههاي ايراني ، فن
شيشهسازي در نيشابور ، معرفي
اشياء و ظروف شيشهاي از مجموعه مهندس
فروغي: الف ـ شيشههاي مكشوف از شمال ايران ، ب ـ
ظروف شيشهاي نيشابور ، ج ـ اشياء شيشهاي
گرگان.
|
||
|
|
مُعّرفي
مجمُوعههاي هُنري
اشياء شيشهاي ايراني
علي اكبر علايي
جمع آوري مجموعههاي آثار هنري و
اشياء باستاني يكي از سرگرميهاي مفيد گروهي
بيشمار از مردمان باذوق ديار غرب است.
متأسفانه اين سرگرمي دلانگيز در
كشور ما چنانكه بايد و شايد مورد توجه قرار
نگرفته است و به همين سبب هر ساله و شايد هر
روزه نفايس گرانبهايي از خزاين آثار هنري و
باستاني كشور ما از راههاي گوناگون و به بهايي
ناچيز ديار ما را ترك گفته از موزهها و يا
مجموعههاي شخصي سرزمينهاي امريكا و اروپا
سر در ميآورند.
مجله هنر و مردم براي ترويج گردآوري مجموعههاي هنري و باستاني در بين همميهنان و به منظور تشويق هموطنان با ذوقي كه
همّ خود را مصروف اين امر داشتهاند بر آن شد
تا صفحاتي را به شرح مجموعههاي مجموعهداران
ايراني اختصاص دهد و
به همين جهت در شمارههاي گذشته پارهاي از
اشياء سفالي و مفرغي موجود در مجموعه شخصي آقاي
مهندس فروغي معرفي گرديد. مجموعههاي مهندس
فروغي يكي از غنيترين مجموعههاي شخصي كشور
ماست و از سالها بذل مال و دقت خاص ايشان حكايت
ميكند. در اين مجموعه آثار و اشياء مختلفي وجود
دارد ما در اين شماره به تاريخچه شيشهسازي در
ايران و جهان شما را با برخي از اشياء شيشهاي
ايراني موجود در مجموعه آقاي مهندس فروغي
آشنا خواهيم ساخت. مختصري درباره تاريخ شيشهسازي در ايران و جهان – در گذشته خاور نزديك بخصوص مصر و سوريه از لحاظ فن شيشهسازي بسيار غني بوده است. ايرانيان نيز در ادوارگذشته با فن شيشهسازي آشنايي داشتهاند و ظروف و اشياء شيشهاي بسيار عالي و نفيسي ميساختهاند كه از حيث ظرافت در نوع خود كمنظير بوده است. در مورد اينكه چه قوم و ملتي براي اولينبار به طرز ساختن و عمل آوردن شيشه پي برده اظهار نظر بسيار مشكل است. در علم بلور شناسي ( كريستالوگرافي ) مي خوانيم كه بشر از ادوار بسيار گذشته با بلورهاي شفاف طبيعي و شيشه سنگها مخصوصاً كوارتز ( از سنگهاي دگرگوني مجاورتي كه از مجاورت ماسه سنگ با مواد مذاب توليد مي شود ) و ميكا آشنايي داشته است و حتي اين بلورها را تراشيده وسايل زينتي مي ساخته است. |
|
نكتهاي كه تذكر آن واجب به نظر مي
رسد اين است كه شايد فن شيشهسازي تقريباً در
يك زمان واحد در چند نقطه از جهان متداول و معمول
گشته است و شايد هم شيشه در نقطهاي ساخته و به مناطق ديگر بردهاند چون اكثر شيشههاي
قديمي كه از نقاط مختلف جهان بدست آمده است با
هم تشابه زيادي از نظر خمير و نقش و
رنگ دارد. [41] تاريخ شيشه سازي در ايران نيز بسيار
كهن مي باشد ، ولي قديميترين اشيا و ظروف شيشهاي
ايراني مربوط به عيلاميها است كه تاريخ ساختن
آن در حدود 3500 سال قبل مي باشد. عيلاميها
براي مهره هاي تزييني و گردنبند از شيشه
استفاده كردهاند ولي
از ابتكارات جالب توجه آنان كه شايد در نوع
خود كم نظير باشد استفاده از شيشه براي پنجرهها
است و چون ساختن شيشه به صورت ورقه بسيار مشكل
بوده است بدين جهت مردم آن زمان براي شيشههاي
پنجره از شيشههاي استوانهاي استفاده ميكردهاند و اين استوانهها را به طور مايل
داخل چهار چوب پنجره پهلوي هم ميچيدهاند ( شكل 1
طرحي از پنجرههاي عيلاميها با شيشههاي استوانهاي ). از اين نوع پنجرهها با
چهار چوب در حفريات هيئت باستان شناسي فرانسوي در
شوش بدست آمده است ؛ بديهي است به علت معتدل
بودن هواي جنوب اين استوانهها را هيچ وقت به
هم نمي چسباندهاند. |
|||
1- طرحي
از پنجرههاي عيلامي
|
|
شاردن در سفرنامه خود مي نويسد: در
اصفهان و شيراز ظروف شيشهاي زيادي ميساختهاند
ولي ظروف ساخت شيراز به مراتب خوبتر از ظروف
ساخت اصفهان بوده است. « سررابرت كرپرتر» در سفرنامه خود
مي نويسد: در اوايل قرن نوزدهم شيشهسازي در
شيراز رواج زيادي داشتهاست. اين شيشهها
بسيار ظريف ساخته مي شده و در ممالك ديگر بخوبي
به فروش مي رفته است. از اين ظروف نيز در موزه
مترو پوليتن به تعداد زيادي شامل بطريها و
ابريقها و گلدانهايي به اندازههاي مختلف و به
رنگهاي سفيد و عسلي و سبز وجود دارد.
سبك و نقوش شيشه هاي
ايراني ـ
از مطالعه نقوش و سبك شيشههاي ايراني كه از نقاط مختلفه ايران بدست آمده است چنين نتيجه مي
شود كه ابتدا شيشههاي ايراني نيمهشفاف و
سفيدرنگ بوده است و سپس ايرانيان توانسته اند
شيشههاي شفاف و بلورين بسازند. كشف قالب براي ساختن ظروف شيشهاي در نيشابور ثابت [43] ميكند كه در نيشابور فن شيشهسازي رواج زيادي داشتهاست. در قرنهاي هشتم و نهم در نيشابور شيشههاي زيادي براي نگهداري عطرها مي ساخته اند و بعضي از اين شيشهها از بلور ساخته شده است. در مجموعههاي موزه مترو پوليتن از اين شيشهها به تعداد زيادي وجود دارد. ايرانيان در فاصله قرنهاي چهارم و پنجم توانستند شيشه هاي رنگين بسازند و از اين تاريخ به بعد صنعتگران شيشهساز ايراني توانستند نقشهاي برجسته را روي شيشهها بكار برند و ايجاد اين نقشها اغلب به وسيله فشار و گاهي هم به وسيله قلمزني بوده است و نقوش شيشهها بيشتر به صورت خطوط هندسي است . گويا ايرانيان تزيين ظروف شيشهاي را با خطوط هندسي از روميها آموخته اند در مورد بكار بردن مينا روي شيشههاي ايراني ميتوان گفت كه ايرانيان خود به فن روكش كردن شيشهها به وسيله مينا آشنايي داشتهاند ، نمونههاي چندي از اين ظرفها با روكشهاي مينايي در همدان ، نيشابور و سمرقند بدست آمده است. |
ج ـ اشياء شيشهاي
گرگان
1ـ بطري آبي رنگ متعلق به قرن
دوازدهم ميلادي كه دهانه آنرا به شكل قيف
ساخته اند (ش8). 2ـ تنگهاي مخصوص دارو
و شراب (شكل9) رنگ اين تنگها آبي سير است وروي بدنه و گردن بطريها
را با خطوط هندسي به سبك
تراش منقوش كردهاند. |
|
|
|
|