همايونفرخ، ركن‌الدين. "تاريخچه‌ي كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش53و54 (اسفند45 وفروردين46): ص15-20.

خلاصه:  بنياد و تاسيس مدارس در دوران سامانيان و زياريان ـ معرفي باقي كتابخانه‌هاي قرون اوليه اسلامي از آغاز دوم تا ششم هجري )  جمعأ چهل‌ونه كتابخانه از رديف 26تا74 ).

تاريخچه‌ي كتاب و كتابخانه در ايران

(9)

ركن الدين همايونفرخ

يادآوري:

از دوران سامانيان و زياريان ، امراء كه اكثر آنان مردماني فضل دوست و دانشمند بودند به منظور ترويج دانش و ادب به ساختن مدرسه‌هاي بزرگ در شهرها پرداختند و براي اداره امور اين گونه مدرسه‌ها موقوفه‌هايي نيز معين مي كردند تا هزينه آن‌را تأمين كرده باشند.

در اثر تأسيس و بنياد اين مدرسه‌ها بود كه ايران دار‌العلم لقب گرفت ، سنَّت ديرينه در اين زمينه  دگر باره زنده شد ، اگرچه دانشگاههايي نظير گندي‌شاپور احيا نگرديد اما پايه و اساس بوجود آمدن دانشگاههايي نظير دانشگاههاي نظاميه گذاشته شد و ثمراتي گرانبها به بار آورد.

از آنجا كه طالبان علم در ايران بيشتر طلاب علوم ديني بودند ، بيشتر سعي و كوشش مي‌شد كه حوزه اين مدارس نزديك مساجد باشد ، نكته‌اي كه بايد بدان توجه خاص معطوف داشت اينكه: تحصيل در مدرسه‌هاي ايراني رايگان بود و براي كساني‌كه آماده مي‌شدند تا عمر گرامي را در راه تحصيل علم و دانش مصروف دارند مقرري و ماهيانه‌اي نيز برقرار مي‌كردند تا آنان بتوانند با تأمين بودن هزينه خوراك و پوشاك فارغ البال و دور از هر گونه قيل و قال و جنجال به فرا گرفتن علوم و دانشهاي عصر بپردازند و با توجه به اينكه در قرون گذشته وسايل چاپ وجود نداشت و تهيه كتاب براي همگان غير مقدور مي‌بود ، بانيان مدرسه‌ها براي تأمين اين نظر و در دسترس گذاشتن وسايل تحصيل و مطالعه و تحقيق و مداقه در هر مدرسه‌اي كتابخانه‌اي عظيم ترتيب مي دادند و كتابهاي بسياري بر آن وقف مي كردند ، هيچ مدرسه‌اي در قرون گذشته بدون كتابخانه نبود ، و اكثر كتابخانه‌هاي معروف و مشهور ايران كتابخانه‌هاي مدرسه‌هاي معروف زمان بودند. تا قرن اخير نيز اين روش پسنديده برجا بود همچنانكه در مدرسه‌هاي خان مروي و مدرسه عالي سپهسالار و مدرسه صدر و . و . و . در تهران و مانند آنها در شهرستانها. بنابر‌اين مدرسه‌هايي كه پادشاهان و صدور و وزراء و دانشمندان و مردم خير‌انديش در قرون گذشته از جيب فتوت خويش در قلمرو فرمانروايي ايران بنياد نهاده‌اند همگي با كتابخانه‌هاي غني و قابل توجه منضم بوده است و ما در اين تاريخچه از اينگونه كتابخانه‌ها نيز ياد مي‌كنيم.

26- كتابخانه رشيد الدين و طواط در خوارزم: رشيد الدين و طواط مؤلف حدايق السحر في الدقايق الشعر و صاحب رسايل و ديوان شعر به فارسي و تازي در رسايل خود مي نويسد:

« و ها اناقد آتاتي الله تعالي من الرزق الحلال قريباً من الف مجلده من الكتب النفيسه و الدفاتر  الفائقه و النسخ الشريفه و انا وقف الكل علي خزائن الكتب المبينه في بلاده الاسلام عمر ها الله لينفع المسلمون بها »1.

بنابر ، اين نوشته ، خواجه رشيد الدين و طواط هزار جلد از كتابهاي نفيس و نسخه‌هاي [15] ارزنده‌اش را وقف عام كرده بوده است. و اين نوشته خود مؤيد آن است كه بيشتر نويسندگان و شعراي ايران كتابخانه‌هاي معتبر و ارزنده شخصي داشته‌اند كه مورد استفاده و مطالعه اهل طلب قرار مي گرفته است.

27 – كتابخانه صابوني نيشابور: در شرح حال خلف ابن احمد. امير سيستان آمده است2 كه او دانشمندان و علماي ايران را گرد آورد و از ايشان خواست تا تفسيري جامع و كامل از قرآن مجيد شامل كليه اخبار و اقاويل مفسران گذشته و چگونگي قرائت لغات آن فراهم آورند و براي انجام اين مهم ، بيست هزار دينار پرداخت و سرانجام تفسيري جامع تأليف يافت كه مشتمل بر يكصد مجلد بوده است!!

اين تفسير ارزنده و مهم را در كتابخانه مدرسه صابوني نيشابور قرار دادند تا طالب علمان و دانش‌پژوهان از آن بهره‌ور گردند.

مدرسه صابوني نيشابور و بسياري از مدرسه‌هاي ديگر و هم چنين مسجدهايي كه محل تحصيل و يا محل اقامت طلاب علوم بود در حمله غزان به نيشابور از ميان رفت.

راوندي در راحه الصدور ضمن تشريح هجوم غزان به نيشابور چگونگي نهب و غارت و ويراني آنجا را وصف مي كند كه عيناً براي اطلاع خوانندگان ارجمند در اينجا مي‌آوريم.

« پس روي به نيشابور نهادند ، مردم نيشابور اول كوششي مي‌كردند و قومي از ايشان را در شهر كشتند ، چون ايشان را خبر شد حشر آوردند و اغلب خلق ، زن و مرد و اطفال در مسجد جامع منيعي گريختند ، غزان تيغ در نهادند و چندان خلق را در مسجد كشتند  كه كشتگان  در ميان خون ناپيدا شدند ، چون شب در آمدي ، مسجدي بر طرف بازار بود ، آنرا مسجد مطرز گفتندي ، مسجدي بزرگ كه دو هزار مرد در آنجا نماز كردندي و قبه عالي داشت منقش از چوب مدهون كرده ، و جمله ستون‌ها مدهون و مُّذهب ، آتش در آن مسجد زدند و شعله‌ها چندان ارتفاع گرفت كه جمله شهر روشن شد تا روز بدان روشني غارت مي‌كردند و اسير مي‌بردند  …نيشابور بدان آراستگي چنان شد كه هيچكس محلت خود باز نشناخت و در شهري چون نيشابور آنجا كه مجامع انس و مدارس علم و محافل صدور بود مراعي اغنام و مكامن و حوش و حوام شد ».

28ـ كتابخانه ابو‌طاهر‌ خاتوني: موفق الدين ابو طاهر از دانشمندان شيعي دوران سلجوقي است ، اين دانشمند در نظم و نثر فارسي و تازي استاد بود ، از دبيران نامور ملكشاه سلجوقي است. و چون بسيار مورد وثوق ملكشاه بود به سمت منشي و مستوفي ديوان گوهر خاتون همسر فضل دوست و خيَّر ملكشاه منصوب گشت.

و از اين رهگذر به خاتوني نامبردار گرديد ، تا زمان مسعود بن محمد سلجوقي حيات داشته است. اين دانشمند شهير در ادب فارسي آثاري گرانقدر داشته است كه متأسفانه جز يك اثر اينك از او در دست نيست نوشته‌اند كه تذكره الشعرايي ، در شرح حال و احوال شعراي ايران تا زمان خود نوشته بوده است كه مناقب الشعراء نام داشته و بايد گفت آن نخستين تذكره الشعراي فارسي بوده است. تنها اثري كه اكنون از او بدست هست تزوير الوزير نام دارد كه به زبان تازي است و در طعن و لعن نصير الملك بن مؤيد‌الملك وزير نوشته است و الحق در تحرير آن استادي و هنر نشان داده و در فصاحت و بلاغت كم نظير است ، نثري است مسجع و مقفي و مقطع ، اين اديب اريب ، كتابخانه‌اي بس معظم در جوار مسجد جامع ساوه بنا كرد و اين كتابخانه به نام او شهرت داشت و تا هجوم و تسخير ساوه بدست مغول به سال 617 داير بود و يكي از مراجع مهم شيعي محسوب مي گرديد . مغولان اين كتابخانه نفيس و گرانقدر را بسوختند و نابود ساختند.

29ـ كتابخانه فخرالدين مباركشاه: فخرالدين محمد بن حسن مباركشاه از دانشمندان دربار پادشاهان غوري ايران است ، او از شعرا و نويسندگان به نام ايراني است ، تاريخ پادشاهان غوري را در بحر تقارب به نظم آورده بود كه متأسفانه هنوز نسخه اي از آن ديده نشده است دو كتاب از آثار او اينك موجود است يكي آداب الحرب و الشجاعه و ديگري شجره انساب. [16]

مباركشاه كتابخانه ارزنده‌اي نهاده بود كه در آن براي دانشمندان وسايل بازي شطرنج را نيز فراهم آورده بود. درگذشت مبارك شاه به سال 602 است و بنيان كتابخانه مبارك شاهي در اواخر قرن ششم بوده است.

30ـ كتابخانه رستم بن شهريار در ري : شهنشاه غازي رستم بن علي شهريار در ري كتابخانه‌اي عظيم برپا داشت ، به طوري كه بهاء الدين محمد بن حسن بن اسفنديار معروف به ابن اسفنديار از دانشمندان طبرستان در تاريخ به نام خود متذكر است ، پس از اينكه رستم بن اردشير باوندي در طبرستان كشته شد ، او به ري گريخته و مدتها در كتابخانه رستم بن شهريار ، از كتابهاي آن متمتع و بهره‌مند مي گرديده از جمله در اين كتابخانه عاليقدر به نسخه تاريخ طبرستان تأليف ابو الحسن بن محمد يزدادي كه به تازي بوده است دست يافته و آن را به فارسي ترجمه كرده و اساس كار خود را در تأليف تاريخ طبرستان قرار داده است.

اين كتابخانه نفيس تا هجوم مغول به ري وجود داشته است. عبد الجليل قزويني مؤلف كتاب النقض نيز متذكر كتابخانه امير غازي شده و نوشته است كه نسخه  اصل كتاب تنزيه را در سال 533 به كتابخانه شهشاه بردند.3

31ـ كتابخانه اسفزاري : ابو حاتم مظفر اسفزاري از دانشمندان دوران سلجوقي است ، از جمله كساني است كه با حكيم عمر خيام نيشابوري در تدوين و تنظيم تقويم جلالي معاضدت و همكاري داشته‌اند ، اسفزاري ميزان ارشميدس را براي تميز غل و غش و عيار فلزات براي سنجر بساخت ، و كتابهاي  بسياري نيز در رياضي و هيأت تصنيف كرد از جمله اختصار اقليدس ، رساله  علوي كاينات جوَّ ، رساله الشبكه كه به نام بركيارق سلجوقي نوشت ، اين دانشمند شهير در اثر خدعه‌اي كه نسبت به او كردند از غصه به سال 515 دق مرگ شد ، كتابخانه او از لحاظ داشتن نسخه‌هاي ارزنده و ناياب ، علمي و رياضي و نجوم كم نظير و ممتاز بوده است.

32ـ كتابخانه سهلان ساوجي: زين الدين عمر بن سهلان ساوجي از اجله حكماي بنام ايران است ،  اين دانشمند خطي زيبا داشته و نسخه‌هايي از شفاي  بوعلي سينا را مي نوشته و به طالبان آن به صد دينار !! مي‌فروخته است ، اين دانشمند از راه خطاطي امرار معاش مي كرده و عشق و شوق  و سعه صدرش در راه ترويج علم تا بدان حد بوده است كه آنچه از راه خطاطي  به دست مي آورده صرف خريد كتاب مي كرده و از اين طريق صعب موفق به تأسيس كتابخانه‌ا‌ي عمومي مي شود ، كتابخانه او وقف عام در ساوه بوده است و اهل طلب و دانش از شهرهاي دور به ساوه مي آمده‌اند تا از ذخاير اين خزينه دانش مستفيد گردند ، كتابخانه سهلان سرنوشتي غم‌انگيز و كم‌نظير دارد.

پس از اينكه سهلان ساوجي 565 درگذشت جُهَّال به سوگ او كتابخانه‌اش را به آتش كشيدند و سوزاندند و بسياري از آثار خود سهلان كه  به خطش در كتابخانه بود نيز بسوخت ، سهلان ساوجي تأليفات بسيار داشته از جمله كتاب البصاير در منطق و شرح رساله طير بوعلي سينا به فارسي.

33ـ كتابخانه انوشيروان در كاشان: شرف الدين  انوشيروان بن خالد بن محمدكاشاني ، اين دانشمند به سال 459 در كاشان پا به عرصه وجود گذاشت ، و در سال 517 وزرات محمود سلجوقي را به عهده داشت ، و از 526 تا 528 به وزرات مستر شد با‌لله عباسي منصوب گشت ، انوشيروان در ادب فارسي و عربي كم‌نظير و بي‌بديل بود ، از آثار او نفثه المصدور  و فتور زمان الصدور ، را ثبت كرده‌اند كه اصل اين اثر از ميان رفته ليكن عماد كاتب درگذشته به سال 597 آن را به نام نصره العتره و عصره الفطره ، به زبان تازي ترجمه كرده است.

اين دانشمند شهير در كاشان كتابخانه‌اي كم‌نظير بنياد نهاد  كه تا سال 674 بر جاي بوده است و به نام كتابخانه انوشيروان شهرت و معروفيت داشته است.

34ـ كتابخانه قطان مروزي: ابوعلي حسن بن علي قطان مروزي يك از مشاهير نويسندگان و پزشگان به نام ايران بود ، مؤلفاتي دارد از جمله كتاب الدوحه در انساب و كيهان شناخت [17] در هيأت ، كتابخانه بزرگ او در مرو مرجع دانشمندان و طالب‌علمان ايران بود ،

پس از اينكه به سال 536 آتسز مرو را گرفت لشگريانش دست به غارت كتابخانه زدند و در سال 538 نيز كه تركان وحشي غزبه خراسان دست يافتند ، اين دانشمند عاليقدر را اسير كردند و چون زبان به پند و اندرز آنان مي گشود و از اعمال ناروايي كه مرتكب شده بودند آنان را مذمت مي كرد ـ آنقدر در دهانش خاك ريختند تا شهيد شد.

اينك مي‌پردازيم به شرح مدرسه هاي مشهور و معروفي كه در دوران سلجوقي‌ها كتابخانه‌ داشته‌اند و مرجع مراجعه دانشمندان و محققان بوده‌اند.

عبدالجليل قزويني در كتاب النقض مي نويسد4: « اگر به تعداد مدارس سادات مشغول شويم در بلاد خراسان و مازندران و شهرهاي شام و حلب و غير آن و بلاد عراق چون قوم و آبه و كاشان كه مدارس چند است و كي فرموده است؟ و اوقاف چند دارد؟ طومار شود و كتب خواهد. اما از براي رفع شبهت اشارتي مي رود به شهر ري كه منشأ و مولد اين قايل است ».

35ـ كتابخانه مدرسه بزرگ تاج الدين احمدكيكي: اين مدرسه در محله كلاهدوزان ري بود ، و بناي آن را مبارك شرفي كرده بوده است . بنا  به نوشته عبدالجليل قزويني در سال 556  نود سال از تاريخ بناي آن مي گذشته و هفته‌اي دو بار در آنجا محضر درس علوم و موضع مناظره و نزول مصلحان بوده است.

36ـ كتابخانه مدرسه شمس الاسلام حكا بابويه: بنيان گذار اين مدرسه سيد محمد امام كيكي بوده است و او از رجال بزرگ شيعي است و حكا‌بابويه از پيران و بزرگان شيعيان مي‌بود. و شمس الاسلام در اين مدرسه محضر درس داشته است.

37ـ كتابخانه مدرسه كيكي: مدرسه كيكي در ميان دو مدرسه حكابابويه و تاج الدين احمد قرار داشته است.

 38 ـ كتابخانه مدرسه زاهد ابوالفتوح رازي: اين مدرسه از مدارس معتبر و معروف ري بوده است.

39ـ كتابخانه مدرسه فيضيه علي جاستي: جاي اين مدرسه در ري به محله (كوي) اصفهانيان مي‌بود و آنرا خواجه ميرك بنا كرده بوده است در هنگاميكه سرهنگ ساوتكين بناي مسجد جامع جديد ري را مي‌كرده‌است.

40ـ كتابخانه مدرسه مفيد: خواجه عبدالجبار مفيد بناي مدرسه و كتابخانه‌ا‌ي در ري كرد كه در مدرسه او به طوري كه عبد الجليل قزويني نوشته است5 چهار صد نفر فقيه و متعلم و متكلم كه از بلاد عالم آمده بود‌ه‌اند درس مي خوانده‌اند ، اين مدرسه را مفيد در زمان سلطنت بر كيارق ساخته بوده است.

41ـ كتابخانه مدرسه كوي فيروزه:  از مدارس به نام شهر ري بوده است.

42ـ كتابخانه خانقاه اقبالي: خانقاه و مدرسه امير اقبالي كه از شيعيان به نام ري بود در عهد كريم غياثي بنيان يافته بود.

43ـ كتابخانه خانقاه علي عصار: اين خانقاه كتابخانه معتبري داشته است.

44ـ كتابخانه مدرسه رشيد رازي: مدرسه خواجه امام رشيد رازي در دروازه جارو بندان ري واقع بوده و به نوشته صاحب النقض در آن زياده از دويست نفر دانشمند معتبر درس خوانده اند كه همه علامه روزگار شده‌اند و اين مدرسه از آن جهت شهرت و معروفيت يافته است ، اين مدرسه و كتابخانه آن در عهد سلطان محمد سلجوقي بنا شده بوده در سال 556 هـ .ق. معمور و مسكون بوده است.

45 ـ كتابخانه مدرسه شيخ حيدر : مدرسه شيخ حيدر از مدارس قديمه ري بوده [18]  و نزديك محله مصلي گاه جاي داشته است.

46 ـ كتابخانه مدرسه ناصرالدين: بناي مدرسه را خواجه اسمعيل ملقب به ناصر الدين در دوران پادشاهي محمد سلجوقي كه خراب شده بوده است بار ديگر تعمير و معمور ساخته است بنابر اين اين مدرسه يكي از مدارس بسيار قديمي شهر ري بوده است.

47 ـ  كتابخانه خواجه ابوالفضل عراقي و كمال ثابت: عبد الخليل قزويني مي نويسد6:

« از جوامعي كه ابوالفضل عراقي كرده‌است بيرون شهر و آنچه بهاء الدين كمال ثابت كرده است درميان شهر ، از مقصوره‌هاي با زينت و منبرهاي با تكلف و مناره‌هاي رضيع و كرسي علماء و نوبت عقود و مجالس و كتب خانه‌هاي مملو از كتب طوايف و مدرسه‌هاي معروف چون:

48 ـ مدرسه سعد.

49 ـ مدرسه اثير الملك.

50 ـ مدرسه سيد سعيد عز الدين مرتضي.

51ـ مدرسه سيد امام زين الدين شرف شاه حسيني كه قاضي و حاكم است و مدرسه  مشهدستي فاطمه بنت موسي بن جعفر با اوقاف و مدرسه وفقها.

52 ـ مدرسه ظهير الدين عبدالعزيز.

53 ـ مدرسه استاد ابوالحسن كميج.

54ـ مدرسه شمس الدين مرتضي كبير.

55ـ كتابخانه مدرسه عبدالجليل رازي: عبدالجليل رازي مؤلف النقض كه از دانشمندان و محققان به نام شيعي است خود مدرسه‌اي در ري داشته كه در آن درس نيز مي گفته است او مي نويسد« مرا  در شهور سنه خمسين و خمسائه (550 ) به روز آدينه بعد از نماز به مدرسه بزرگ خود نوبت بود »7

56 ـ  كتابخانه مدرسه رضويه: از مدارس نامي دوران سلجوقيان در ورامين بوده است8

57 ـ  كتابخانه فتحييه در ورامين: اين كتابخانه منضم بمدرسه فتحييه بوده است9 

58ـ  كتابخانه مدرسه صفويه: اين كتابخانه تا سال 556 در كاشان داير بوده است و باني آن صفي الدين كاشاني بود.

 59ـ  كتابخانه مجديه: كتابخانه مدرسه مجديه تا هجوم مغول در كاشان معمور بوده است.

 60ـ كتابخانه مدرسه شرقيه كاشان : از مدارس معتبر و معروف دوران سلجوقي و مورد توجه شيعيان ايران بوده است.

 61ـ كتابخانه عزيزيه كاشان : اين كتابخانه منضم به مدرسه عزيزيه و از مراجع مهم شيعيان بوده است.

 62ـ كتابخانه مدرسه عزالملكي در آبه: آبه و ساوه از مراكز مهم شيعيان در قرن ششم بود و مدرسه عزالملكي شهرتي در ايران داشت.

  63ـ كتابخانه مدرسه عرب شاهي در آبه: اين مدرسه نيز از جمله مدارس معروف شيعيان ايران مي‌بود.

  64ـ كتابخانه هندوي قمي: زين الملك ابوسعد هندوي قمي مدرسه قاضي محمد وًّزان را در قم بنا كرد و جنب مدرسه كتابخانه‌اي نيز فراهم آورد كه به نام او شهرت گرفت.

  65ـ كتابخانه مدرسه  قزل ارسلان در همدان: به نوشته راوندي سلطان قزل ارسلان و مادرش در همدان مدرسه عالي ساختند و خواجه امام صفي الدين اصفهاني مدرس آن بوده است.10

 66ـ كتابخانه  علي بن مطهر در مرو: حجت الدين فريد خراسان ابوالحسن بيهقي مؤلف [19] تاريخ بيهق و لباب الانساب و بسياري كتب ديگر ، در كتاب لباب الانساب خود آورده است كه در تحرير لباب الانساب كه به دستور نقيب خراسان به تأليف آن پرداخته بود به مناسبت از ميان رفتن كتابخانه‌هاي نيشابور به زحمت و مرارت مي‌افتد. بيهقي مي‌نويسد « در اين روزگار پر آشوب كه كتابخانه در نيشابور نمانده و كسي نيست كه نسبت خود را بداند تا چه رسد به نسبت اولاد رسول تأليف اين كتاب ميَّسر نبود » و سپس متذكر است كه از كتابخانه دو تن دانشمند بنام در مرو توانسته است در تأليف از اثر خود توفيق يابد اين دو تن يكي حسن بن محمد بن علي بن قطان طبيب مؤلف كتاب الدوحه و كتب نسب11 و ديگري شريف ابوالحسن علي بن مطهر بوده است.  بنا به تصريح بيهقي كتابخانه مطهر از كتابخانه‌هاي معروف و معتبر مرو بوده است.

 67ـ كتابخانه ابن شهر آشوب: رشيد الدين ابو جعفر محمد بن علي از اعاظم دانشمندان و علماي شيعي ايران است ، او از مردم مازندران و اقامت‌گاهش ساري بود ، به سال 588 در درشهر حلب در گذشته است ، تأليفات متعدد دارد از جمله مناصب النواصب المخزون المكنون ،  المثال في الاثال ، او شعر نيز مي سرود و در علم اخبار و رجال و تفسير از مشاهير است ، در ساري كتابخانه‌اي عظيم فراهم آورده بود و چون سلجوقيان منقرض شدند و خوارزمشاهيان بر شيعيان سخت مي‌گرفتند در پايان عمر هجرت كرد و به حلب رفت و در آنجا در گذشت. از سرنوشت كتابخانه او اطلاعي در دست نيست.

  68ـ كتابخانه بيهقي در بيهق: فريد خراسان ابواقاسم بن حسين بيهقي ، مؤلف آثاري گرانقدر در انساب و تاريخ بيهق در مقدمه كتاب جوامع احكام النجوم اشاره به مآخذي كه در تأليف خود بدانها مراجعه و استفاده كرده اشاره مي‌كند و از فهرست اين كتابها نفاست كتابخانه او مشهود است.

  69ـ كتابخانه شاذان قمي: ابوالفضل شاذان قمي از بزرگان و دانشمندان شيعي است كه بسال  618 درگذشته ، او در مدينه كتابخانه بزرگي فراهم آورد كه مرجع دانشمندان شيعي بود ، شاذان تأليفات بسيار دارد كه در معجم البلدان و تاريخ بيهق فهرست آنها به دست داده شده است.

70ـ كتابخانه طغر لتكين:  امير اسفهسالار طغرل تكين از امراي سلجوقي و امير لرستان بوده است. نامش ابوسعيد بُرسق بن بُرسق و از امراي دولت سلطان محمود بن محمد ملكشاه سلجوقي است كه در حدود لرستان و خوزستان فرمان مي راند و حكومت ايشان را حكومت بُرسقيان مي گويند. جد آنها برسق كبير بوده است كه سلطان سنجر سلجوقي با كمك او به خراسان دست يافت و در برابر اين خدمت حكومت لرستان و خوزستان بر او تعلق گرفت. كتابهايي در كتابخانه‌هاي خصوصي هست كه بيشتر در پشت برگ نخست آن در ميان ترنج  دار‌الكتب اسفهسالار طغرل تكين ثبت است و مي‌رساند كه اين امير كتابخانه‌اي نفيس داشته است.

  71ـ كتابخانه شجري در نيشابور: مسعود بن ناصر الشجري درگذشته و به سال 477 در كنار مسجد عقيل نيشابور مدرسه‌اي بساخت و كتابخانه‌اي نيز در آنجا بنياد نهاد كه كتب آن از نفايس كتابهاي زمان بوده است. شجري در بغداد نيز كتابخانه‌اي تأسيس كرد.

 72ـ كتابخانه شجري بغداد: چنانكه گفته شد باني آن ناصر الشجري به سال 457 بوده است.

 73ـ كتابخانه رباط خاتوني سلجوقي در بغداد: اين كتابخانه در قسمت غربي بغداد بوده و آن‌را خاتون اخلاطي سلجوقي ساخته بود و سال بنياد آن‌را 589 نوشته‌اند.

74ـ كتابخانه ابونصر كندري: عبد الملك ابونصر كندري وزير با تدبير سلطان طغرل و آلب ارسلان سلجوقي مقتول به سال 457 ـ ابو نصر اين كتابخانه را در سال 450 هـ .ق. در بغداد ساخت و كتب نفيس اين كتابخانه بيشتر متعلق به كتابخانه اردشير وزير بوده است. اردشير وزير نيز از وزراي كاردان ايراني است كه او هم كتابخانه‌اي مهم و عظيم فراهم آورده بود. [20]