فيوضات، جاويد. "فرهنگ و دانستنيهاي علمي و عملي براي نگاهداري و ترميم آثار هنري". دوره 5-9، ش 53و54 (اسفند45واسفند46): ص21-25، تصوير و طرح.

خلاصه:  "اشعه‌ايكس" ـ "اشعه مادون قرمز" ـ "اشعه ماوراء بنفش" ـ "آفت حشرات" شامل بيد ، كرم كتاب و موريانه و شيوه‌هاي مقابله با آنها.

فرهنگ و دانستنيهاي علمي و عملي براي نگاهداري و ترميم آثار هُنري

چگونه با كمك اشعه مي توان پي برد كه اثر هنري را قبلاً تعمير كرده اند؟

كدام دسته از حشرات به اشياء هنري آسيب مي رسانند؟ براي مبارزه با آنها چه بايد كرد؟

دكتر جاويد فيوضات

اشعه ايكس يا اشعة مجهول ، (  RayonsX-X Rays)

اشعه ايست غير قابل رؤيت كه قابليت نفوذ خيلي زيادي دارد و از اغلب اجسامي كه اشعه معمولي نمي تواند عبور كند ( اجسام كدر) عبور مي نمايد. از اين رو در پزشكي از اين اشعه براي عكسبرداري از قسمتهاي داخلي بدن انسان استفاده مي كنند زيرا بر خلاف اشعه معمولي از پوست و گوشت به آساني عبور كرده ولي از استخوان كه نسج فشرده‌‌تري است به زحمت عبور مي نمايد. در نتيجه سايه استخوانها روي صفحات حساس شيشه‌هاي عكاسي به وسيله اشعه X نمودار مي شود.

در موزه‌ها و آزمايشگاه‌هاي وابسته بدانها از اين اشعه در موارد مختلف مثلاً آزمايش نقاشيهاي رنگ روغني و اشياء پرارزش ديگر استفاده مي گردد ، چون اين اشعه قابل رؤيت نيستند لذا اگر شخص ندانسته مدت زيادي در معرض تابش آن قرار گيرد بعضي از نسوج بدن او تباه خواهد شد لذا كساني‌كه دائماً با اين اشعه سروكار دارند بايد از لباس و عينك مخصوص استفاده نمايند.

اشعه مادون قرمز (  Rayons Infra Rouge- Infra Red Rays)

اشعه ايست غير قابل رؤيت كه بيشتر از خاصيت حرارتي اين اشعه در موارد مختلف استفاده مي شود ولي چون مي تواند از ميان مه عبور كند لذا در اغلب فرودگاه‌ها نيز منبع توليد‌كنندة اين اشعه وجود دارد. در آزمايشگاهها از اين اشعه براي آزمايش نقاشيهاي رنگ روغني قديمي مخصوصاً آنهايي‌كه بعداً بوسيله ورني‌هاي نيمه شفاف مرمت شده اند استفاده مي گردد.

اشعه ماوراء بنفش (  Rayons Ultra Violet  -   Ultra Violet Radiation)

اشعة غير‌قابل رؤيتي مي‌باشند كه امروزه براي تشخيص آثار هنري تقلبي و مرمت شده يا حتي « دستكاري » شده به كار مي برند و چون دستگاههاي توليدكنندة اين اشعه نسبتاً ارزان‌قيمت مي باشند لذا تهيه آنها براي موزه‌ها و كساني‌كه بخواهند آثار هنري مورد علاقه خود را قبل از خريد آزمايش كرده و از اصالت آنها اطمينان حاصل نمايند از لوازم شمرده مي شود. اين اشعه را در زبان عاميانه « اشعه سياه » مي نامند زيرا چنانچه در بالا گفته شد قابل رؤيت نمي باشند ولي صفحات عكاسي نسبت به آن حساسند و به همين وسيله مي توان به وجود آنها پي برد. دستگاههايي كه به نام آرك الكتريك( Electric Arc) ناميده شده و بيشتر در پزشكي مورد استفاده مي باشد مقدار زيادي [21] از اين اشعه همراه  اشعه قابل رؤيت توليد مي نمايند. در آزمايشگاهها اين اشعه را با عبور دادن جريان برق از لامپهايي كه درون آنها از بخار جيوه پرشده است تهيه مي كننددر نتيجه مقدار زيادي اشعه ماوراء بنفش همراه مقدار كمي اشعه قابل رؤيت ( نور معمولي )  از لامپ خارج و ساطع مي گردد كه با گذاردن فيلترهاي ( صافيهاي ) مناسب از شيشه‌هاي رنگين و يا كوارتز بين لامپ و جسم مورد آزمايش مانع عبور و تابش نورهاي معمولي مي شوند ، فلترهاي معمولي تجارتي مانع از عبور اشعه قابل رؤيت نمي شوند اما خوشبختانه اين نقص در اغلب موارد اشكالي توليد نمي نمايد.

 يكي از خواص اشعه ماوراء بنفش اين است كه اگر به بعضي اجسام تابانيده شود سبب فلورسانس آنها مي شود يعني نور قابل رؤيتي به رنگهايي از آبي تا سبز كه مربوط به جنس جسم مي باشد از آنها ساطع خواهد شد. در هنگام آزمايش تابلوهاي نقاشي با اين اشعه فلورسانس رنگهايي كه در هنگام مرمت به‌كار رفته‌اند به طور آشكار با فلورسانس رنگهاي قديمي و اوليه تابلوي نقاشي مباينت داشته و اين اختلاف به قدري شديد است كه گاهي سبب اعجاب مي شود.

همچنين مرمت‌شدگي اشياء چيني نقاشي شده يا كنده‌كاري روي استخوان و عاج را به اين وسيله مي‌توان به آساني كشف كرد اشياء برنزي را پس از مرمت معمولاً جوش مي‌دهند و قسمت‌هاي جوش‌شده را با قشري مصنوعي كه ظاهراً قابل تشخيص با ساير قسمتها نيست مي پوشانند با وجود اين با تابانيدن اشعه سياه تفاوت ميان فلورسانس قشرهاي قديمي و جديد به سادگي آشكار مي گردد ، در مورد اشياء بافته‌شده اعم از پارچه يا فرش نيز عيناً به‌ترتيب فوق عمل مي‌شود ، همچنين براي خواندن نوشته هاي پاك‌شده يا شسته‌شده اين اشعه را به كار مي برند مخصوصاً در آزمايشگاههاي پليس از اين اشعه براي كشف چك‌ها و اسناد جعلي و دستكاري استفاده شاياني مي شود.

طيف امواج الكترومانيتيك

اگر در كتب خطي يا نقشه‌ها و نقاشي‌ها « دست برده » و ترميمي چه از لحاظ وصله‌كردن كاغذ و چه از نظر ترسيم خطوط و نقوش تازه به عمل آورده باشند انجام عمل هر چه‌قدر هم ماهرانه انجام گرفته باشد باز به سبب اختلاف فلورسانس قطعات كاغذ و يا مركب و رنگها قسمت‌هاي مرمت شده به‌آساني از قسمتهاي قديمي و اصلي قابل تشخيص خواهد بود حتي اين اختلاف در مورد قطعات چوبي و عاجي تازه و كهنه نيز مشاهده مي شود بايد يادآوري كرد كه فلورسانس نقاشي‌هاي رنگ روغني قديمي اگر چه دستكاري هم نشده باشد يكنواخت نيست و براي تشخيص اين‌كه اختلاف [22] حاصل مربوط به رنگهاي تازه بوده و يا چنانچه گفته شد اصولاً مربوط به چگونگي رنگ آميزي تابلو مي باشد پختگي و تجارب شخص آزمايش كننده براي تفسير نتايج آزمايش كمال اهميت را دارا خواهد بود به طور كلي مي توان گفت كه فلورسانس آثار كهنه به رنگ بنفش تيره بوده در صورتي كه قسمتهايي كه بعداً رنگ و ترميم شده باشند به نحو آشكاري روشن‌تر به نظر خواهند رسيد و فلورسانس‌ ورني‌هاي قديمي نيز غالباً به زردي متمايل مي باشد.

لامپ‌هاي اشعه مادون قرمز

آفت حشرات (Insect Pests)

مهمترين حشراتي كه به اشياء هنري خسارت وارد مي‌كنند عبارتند از بيد ، كرم كتاب و موريانه ، بايد در نظر داشت كه غالباً نوزادان حشرات لارو (  Larve)  ناميده مي شوند به اشياء مورد علاقه خود هجوم برده و سبب خسارت و زيان مي شوند.

بيد (Mite - Moth)

لارو اين حشره به پارچه‌هاي پشمي و هر نوع اجناس بافته شده از پشم و همچنين خز و پوست حيوانات و پر و مو آسيب مي رساند و مشاهده حشره بالغ بالدار كه موجود كوچكي است به رنگ سفيد مايل به خاكستري بهترين دليل آلودگي بوده و بايد بلافاصله از راه صحيح شروع به مبارزه نمود. از نفتالين ٭ به صورت فلس يا گلوله كه به همين منظور تهيه مي شود به خوبي مي توان براي پيشگيري استفاده كرد به شرط آن‌كه در قفسه‌ها و صندوقهايي كه نفتالين پاشيده مي شود تهويه انجام نگيرد. استعمال پوشاك پشمي يا تكانيدن و جارو كردن فرشها اگر در فواصل مناسب و نزديك به هم انجام گيرد به احتمال زياد مانع از « بيد خوردگي » مي شود. در مورد اجناس بافته شده‌اي كه بايد در قفسه ها يا صندوقها گذارده شوند مناسبترين راه اين است كه هر قطعه را بدواً بازديد كرده و درون قفسه يك قوطي كوچك محتوي پارادي‌كلروبنزن ٭ كه جسمي است سفيد رنگ و بصورت فلس و در تجارت به طور خلاصه Para – Di – Chlor  ناميده مي شود بگذارند. اين ماده كه بوي نسبتاً مطبوعي دارد به تدريج تصعيد شده و مانع از فعاليت بيد مي شود. اشياء موزه‌ها مخصوصاً آنهايي كه داراي پر و موي حيوانات هستند بيشتر مورد هجوم اين حشره واقع مي شوند و بايد مرتباً [23] از طرف موزه‌داران بازديد شوند.

كرم كتاب (Silver - Fish)

اين حشره مي تواند خسارت قابل ملاحظه اي به كتابها و شيرازه و جلد آنها ، اوراق چاپي و نقشه‌ها و بطور كلي به اشياء كاغذي وارد آورد. به محض مشاهده حشره لازم است به مبارزة جدي بر عليه آن اقدام شود. بهترين طريقه بخور دادن به وسيله پارادي‌كلروبنزن يا به ‌وسيله سولفور دو كربن مي باشد. ماده اخير مايع بيرنگ بد‌بويي است كه بصورت خالص در آب حل نمي شود ولي با الكل و اتر قابل اختلاط است. حلال خوبي است براي چربيها ، موم ، رزينها ، گوگرد ، يد ، كائوچو و بالاخره فسفر سفيد. ماده‌اي است بسيار فَّرار و بسيار قابل اشتعال و بخاراتي از آن متصاعد مي شود كه براي تنفس خطرناك مي باشد – براي مصارف حشره كشي مقداري روغن كرچك بدان اضافه مي كنند تا بتواند با آب مخلوط شود – به هر حال چون كار كردن با آن خطرناك مي باشد لذا بهتر است اشخاص مجرب در آزمايشگاههاي مجهز به كار برند.

نمونه اي از دستگاه اشعه ماورا بنفش

موريانه (Wood - Worm)

اين   حشره را در اغلب كشورها به نام « كرم چوب » مي شناسند و موريانه به حشره‌اي اطلاق مي‌شود كه در مناطق گرم و مرطوب به طور اجتماعي زندگي كرده و آفت عظيمي براي چوب به شمار مي‌آيد. به هر حال « كرم چوب » كه در ايران آن را به نام موريانه مي شناسيم در قطعات بريده شده درخت « چوب » لانه كرده و زندگي مي نمايد. اين حشره اگر بالغ باشد مي تواند پرواز نمايد و در اين حالت قادر است به اشياء چوبي منازل حمله كند ، حشره ماده دوست دارد كه در شكافها و درزهاي مبلها و پوشش چوبي سقفها و ديوارها تخم‌گذاري نمايد و نوزادان Larve آن از چوب تغذيه مي نمايند و به اين منظور سوراخهايي به قطر تقريبي 5/1 ميليمتر و با درازاهاي مختلف در چوب حفر مي كنند ، اين مرحله در حدود دو سال به طول مي انجامد و بعداً حشره به دورة ماقبل از بلوغ Pupal وارد شده و بلاخره به صورت بالغ در مي‌آيد و مراحل زندگيش مانند آنچه در بالا گفته [24] شد از نو شروع مي گردد.

 شكل بالغ حشره در حدود 6 ميليمتر درازا دارد و حشرة ماده هر دفعه در حدود بيست و چهار تخم مي گذارد ( مراحل مختلف تكامل حشره را از تخم تا شكل بالغ Metamorphoses  مي نامند ) چوب گردو بيش از ساير انواع چوب مورد هجوم اين حشره واقع مي شود ، چوبهاي سخت‌تر مانند چوب ماهون ( آكاژو ) و بلوط كمتر مورد حمله قرار گرفته و درصورت هجوم حشره قسمت آلوده شده بسيار محدود خواهد بود همچنين قسمتهاي نرم‌تر بيشتر از مغز چوب كه محكمتر است آسيب مي بيند زيرا نوزاد حشره قسمتهاي سست‌تر را بيشتر ترجيح مي دهد. مشاهده سوراخهاي تازه و مخصوصاً وجود ذرات چوب شبيه به خاك ارة بسيار نرم دليل فعاليت حشره مي باشد و براي ديدن اين ذرات كافي است ضربات آهسته‌اي به چوب آلوده وارد نمود تا به مقدار زياد از سوراخهاي تازه حفر شده به خارج ريخته شوند.

 براي معالجه چوبهاي آسيب ديده بايد آن را به قدري به يك محلول حشره كش آغشت تا اطمينان حاصل شود كه دارو به تمام سوراخها نفوذ كرده و همچنين به قدر كافي جذب سلولهاي چوب شده است ـ بهتر است دارو را به وسيله يك سرنگ به يك‌يك سوراخها تزريق كرد  ـ چون اغلب داروها نمي توانند در يك وهله تخم‌هاي حشره را از بين ببرند لذا لازم است بعد از چند هفته عمل تكرار شود. سولفور كربن حشره‌كش بسيار خوبي است ولي دو عيب بزرگش كاركردن با آن را با اشكال مواجه مي سازد:

 متصاعد شدن بخارهاي مضر بدبو و قابليت اشتعال زياد ، براي اجتناب از هر گونه خطري لازم است آن را در هواي آزاد يا محلي كه داراي تهويه خوبي است به كار برد و دقت كرد كه هيچ گونه شعله يا آتش در نزديكي‌هاي محل كار نباشد. تزريق محلول آبي يا الكلي سوبليمه در سوراخها نتايج خوبي مي دهد و پس از تزريق بايد سوراخها را با مخلوطي از موم و تربانتين ٭ پركرد ممكن است در نتيجه اين عمل رنگ چوب آسيب ببيند – مواد حشره‌كش زيادي نيز به بازار عرضه مي شود كه اغلب براي اين منظور مفيد مي باشند – بعضي اوقات خسارت به قدري پيشرفت مي كند كه چوب كاملاً « پوك » شده و آنچه باقي مي‌ماند عبارتست از تعداد بيشماري سوراخهاي پيچ‌در‌پيچ كه بوسيله ديواره‌ها و تيغه‌هاي بسيار نازك و كم مقاومتي از يكديگر جدا شده‌اند ، اين نوع آفت زدگي بيشتر در اشيايي كه از چوب گردو ساخته شده‌اند ديده مي شود و ترميم آن نيز بستگي به مورد استعمال شيئي دارد مثلاً در مورد صندلي هاي چوب گردويي كه هنوز مورد استفاده مي باشند چاره‌اي جز تعويض قسمتهاي آسيب ديده و كم مقاومت نيست ولي در مورد اشياء تزييني و « نمايشي » كه حتي‌الامكان بايد قطعات اصلي و اوليه آنها حفظ گردد مي‌توان با آغشتن با پارافين ٭ ( جسم سفيد رنگي كه در حرارت 50 تا 60 ذوب مي شود ) تا اندازه‌اي بر مقاومت آنها افزوده و حتي در بعضي موارد از تكيه‌گاهها و وسايل « غير مزاحم » نيز براي تقويت چنين اشيايي استفاده كرد ، به هر حال در صورت مشاهده « موريانه خوردگي » در يك شيئي بايد بلافاصله به مبارزه بر عليه آن اقدام شود در غير اينصورت به احتمال زياد ساير اشياء چوبي نيز به زودي آلوده مي شوند.

اين حشره ممكن است به كتابها و اشياء كاغذي از هر نوع ( موادي كه از نظر شيميايي داراي سلولز مي باشند ) حمله كرده و خسارت قابل ملاحظه‌اي به آنها وارد آورد. بخور نفتالين ، سولفور دو كربن ، پارادي‌كلروبنزن در اتاق يا محفظه در بسته بهترين راه مبارزه در اين مورد به شمار مي آيد.

بعضي حشرات كه از نظر طبقه‌بندي جزء خانواده سوسك‌ها بشمار مي آيند به چوبهاي ساختماني مخصوصاً تيرهاي چوبي سقف‌ها آسيب مي زنند و كمتر ديده شده كه اين نوع حشره به مبلها و اشياء منقول چوبي حمله نمايد. صداي اين حشره مخصوصاً در فصل جفت گيري بسيار مصدع و گوش‌خراش مي باشد به همين جهت به آساني مي‌توان به وجود آن پي برد ، براي مبارزه بايد قطعات چوبي را به تربانتين يا كروزوت ٭ آغشت يا با سولفور دو كربن بخور داد. بايد در نظر داشت كه معمولاً چوب سفيد يا « كنده » و قطعات چوبي مختلف كه به عنوان سوخت يا ساير مصارف وارد خانه يا موزه مي شود ممكن است حامل اين حشرات بوده و سبب آلوده شدن ساير اشياء چوبي گردد ، بنابر‌اين در نمايشگاهها و موزه‌هايي كه داراي اشياء چوبي زيادي مي باشند لازم است هر نوع چوبي كه وارد محوطه موزه مي شود قبلاً به دقت بازديد گردد تا از آلودگي احتمالي جلوگيري شود. [25]