ستاري، جلال. "رامبران و آسيا". دوره5، ش53و54 ( اسفند45وفروردين46): ص42-46، تصوير.

خلاصه: آشنائي رامبران يا هنر مينياتور مشرق زمين ، معرفي آثاري كه رامبران از آنها: " تيمور بر تخت شاهي" ، "طرح چهار شيخ مسلمان" ، "مرد شرقي سوار بر اسب" ، "شاه جهان".

رامبران و آسيا

جلال ستاري  

 اقتباس از نوشتة ورنر هوفمن

دربارة انتخاب موضوع نقاشي پاره‌اي تصور مي‌كنند كه نقاش بايد در بند الگو برداشتن از انسان ، حيوان ، منظره يا طبيعت بي جان باشد و حال آنكه از زمان ژيوتو هنر نقاشي شيوه‌اي ديگر برگزيده است و از آن هنگام هنرمندان « هنر » را به جاي « طبيعت » موضوع نقاشي قرار داده‌اند و به مناسبت از كارهاي هنري متقدمان تقليد كرده‌اند و چنانكه ميكل آنژ از نقاشي‌هاي ديواري مازاچيو و روبنس از آدم و حواي تي‌سين Titien الگو برداشته‌اند.

در ميان نقاشاني كه در شيوة الگو‌برداري و تقليد استاد بوده‌اند رامبران نقاش معروف هلندي مقامي شايسته دارد. رامبران نه‌تنها كارهاي هنرمنداني چون رافائل و كارپاچو را مورد تقليد قرار داده ‌بلكه از تقليد كار هنرمندان مشرق‌زمين نيز غافل نمانده است. رامبران كه به گردآوري آثار هنري علاقه بسيار داشت از طريق مينياتورهاي شرقي كه خود آنها را فراهم آورده بود و نيز به سبب زندگي در بندر آمستردام كه در آن زمان مركز مبادله كالاهاي غربي و شرقي بشمار مي آمد ، با هنر مشرق زمين آشنايي يافته بود. و بعيد نيست كه يك تن از دوستداران رامبران به نام فيليپ آنژل در بازگشت از سفري كه براي ساختن تصوير شاه ايران به مشرق زمين كرده‌بود رامبران را بيشتر با شيوه‌هاي نقاشي شرق و خاصه مينياتورهاي هند و ايراني آشنا كرده باشد. به هر حال آثار اين آشنايي در برخي از آثار رامبران متجلي است و ما در زير به پاره‌اي از آنها اشاره مي‌كنيم:

1-     تيمور بر تخت شاهي ـ اين طرح كه از روي يك مينياتور هند و ايراني ساخته شده است اكنون در كاخ شون برون نگهداري  مي شود و مينياتور هند و ايراني اصلي كه مورد تقليد قرار گرفته است اكنون در اختيار موزه Volkerkunnde برلين است.

 تيمور بر تخت شاهي ـ موزة برلن ـ اين مينياتور فقط در جزيياتي چند با مينياتوري كه رامبران از روي آن تقليد كرده و در كاخ « شون بران » محفوظ است اختلاف دارد

تصوير تيمور مي بايست نظر رامبران را سخت به خود جلب كرده باشد زيرا ياد‌آورد مجالسي از تورات است كه رامبران به تصوير و تجسم آنها بسيار علاقمند بود.

 مدتي دراز [42] چنين مي پنداشتند كه رامبران از مينياتورهاي شرقي الگو بر مي داشته تا بتواند تجارب و آموخته‌هاي خود را از اين رهگذر در ترسيم طرح‌ها و پرده‌هاي مربوط به تورات بكار بندد. اما اين فرض فقط در آغاز كار استاد راست مي آيد و رامبران كه نخست به قصد ملكوتي كردن هنر خويش از شرق مايه مي گرفت رفته‌رفته پيام نهاني شرق را شنيد و به مدد آن هنر نقاشي را از قالب تنگ مفاهيم كلاسيك آزاد ساخت. از اين‌رو هر يك از بيست و سه طرحي كه رامبران از روي مينياتورهاي شرقي تهيه كرده نشانه سبقتي است كه نقاش بر سير نظرات زمان خود گرفته است. [43]

2- طرح چهار شيخ مسلمان ـ اين طرح يكي از دقيق‌ترين تقليدهايي است كه هنرمند بزرگ هلندي از مينياتورهاي هند و ايراني كرده است. نكته جالب توجه آنكه بر روي مينياتور چهار شيخ تاريخ 1307 هجري ( برابر با سال 1628 – 1627 ميلادي ) [44] نوشته شده است. بنابراين مينياتور‌ساز ايراني معاصر نقاش هلندي بوده و رامبران تقريباً 30 سال پس از پرداخته شدن مينياتور از آن تقليد كرده است. اين طرح روشنگر اين نكته نيز هست كه رامبران در صورت [45] تطابق نمونه با ذوق و سليقه خود بدان وفادار مي ماند و بر عكس هنگاميكه ميان نمونه و ذوق و سليقه او ملازمت و توافقي نيست از آن دور مي شود. از همين رو رامبران درختي را كه در پشت پيرمردان بوده و در خور اعتنا يافته و در طرح خود نگاهداشته است و بر عكس آنچه را كه در قسمت پايين و زير پاي پيرمردان وجود داشته از نظر انداخته است.

طرح اصلي اين تابلو در كاخ شون برون و طرح تقليدي رامبران در بريتيش ميوزيوم ( لندن ) نگهداري مي شود. [46]