برزين، پروين. "يكي از آثار دوران تيموري". دوره 5، ش 53 و 54 (اسفند45  و فروردين46) ص 47-48 ، تصوير.

خلاصه: معرفي كاسه‌اي سفالي از دوران تيموري ، ذكر مشخصات كاسه ، رنگهايي كه براي آرايش و تزئين آن استفاده كرده‌اند ، معرفي طرحهاي نقش بسته بر رو و لبه و داخل كاسه.

يكي از آثار دوران تيموري

پروين برزين

كاسه‌اي بسيار زيبا در سال 1344 به موزه ايران باستان رسيده است كه از نواحي خراسان بدست آمده و متعلق به دوران تيموري بوده است. محل ساخت آنرا به طور دقيق نمي توان تعيين كرد زيرا كاسه مزبور از طريق حفاري علمي كشف نگرديده است ولي به لحاظ آنكه از نظر نقش و لعاب ، طرح و نوع سفال با ظروف مكشوفه در سلطان‌آباد كه به ظروف عراقي معروف‌اند قابل مقايسه مي‌باشد شايد بتوان آنرا در زمره گروه ظروف عراقي محسوب داشت.

اين كاسه با 27 سانتيمتر قطر دهانه و 14 سانتيمتر ارتفاع از انواع ظروفي است كه ساخت آنها از اواخر قرن هشتم هجري در ايران مخصوصاً در سلطان آباد و ساوه معمول بوده است. نوع سفالي كه براي تهيه آن بكار رفته نسبتاً ضخيم و با اينكه از حيث نقش و لعاب بسيار جالب است ولي اگر بخواهيم آنرا با ظروف همزمان خود مقايسه كنيم جزو گروه درجه اول قرار مي گيرد معذالك نمي‌تواند با ظروف سفالين دوره سلجوقي برابر باشد.

 هنرمند براي آرايش اين كاسه فقط از سه رنگ سفيد ، لاجوردي و سياه  استفاده كرده است . رنگ سفيد جهت زمينه و رنگ لاجوردي و سياه براي ايجاد نقوش و طرح بكار برده شده است. تلفيق دو رنگ لاجوردي و سفيد كه در دوران صفويه توسعه يافت تأثيري است از هنر چين ، چه در قرن نهم هجري دامنه ارتباط بازرگاني ايران و چين كه از قرون پيش برقرار بود گسترش يافت. بازارهايي براي فروش ظروف ساخت چين در ايران بوجود آمد و خريدار زياد هم پيدا كرد و در نتيجه هنرمندان براي اينكه ظروف ساخت ايران نيز بتواند با ظروف چيني رقابت نمايد به تقليد آن ظروف پرداختند. [47]

 كاسه سفالي لعابدارـ دوران تيموري ـ خراسان

طرحهايي كه بر روي اين كاسه به چشم مي خورد همانهايي هستند كه براي تزيين ظروف مينايي و طلايي متعلق به قرن ششم و هفتم هجري ( نوشته ـ تصوير انسان ـ طرح هاي تزييني شاخ و برگ ) بكار برده مي شده است.

لبه خارجي ظرف با كلمه ( الدوله ) كه به طور مكرر آمده به خط نسخ به رنگ سفيد روي زمينه لاجوردي بطور برجسته آرايش گرديده‌است. لغاتي نظير الدوله مانند النعمه ـ السلامه ـ السعاده و غيره كه همگي دعاي خير در حق صاحب ظرف است بر روي پاره‌اي ظروف ديگر كه قدمت آنها بيش از كاسه مورد بحث مي باشد مشاهده مي گردد. از اين‌رو مي‌توان گفت كه روش هنرمندان كوزه‌گر خصوصاً در دوران اسلامي هميشه اين بوده كه به ادامه و تعقيب هنر ما قبل خود بپردازند. اين حقيقت درباره ظرف نامبرده نيز صادق است.

در پايين طرح خارجي لبه كاسه كه ذكر آن گذشت يك رديف نقوش شاخ و برگ قرار دارد. ساقه‌ها عموماً به رنگ سياه و برگها به رنگ لاجوردي است و بطور موازي كنار هم نقش گرديده است.

نماي بيروني كاسه و كتيبه آن

نقش اصلي كاسه عبارت است از تصوير دو انسان كه  ميان دايره‌اي در كف كاسه نشسته‌اند. در اطراف آنها بوته‌هايي از گلهاي تزييني به چشم مي خورد. سازنده به اين طريق خواسته است منظره باغي را  مجسم سازد. نظير اين نقوش بر روي ظروف زرين فام و مينايي قرن ششم هجري نيز ديده مي شود.

در حالت چشم و ابرو و طرز نگاه تصاوير نامبرده هيچ نوع بيان مشخصي مشهود نمي باشد. هنرمند با طرح فقط چند خط ساده صورت آنها را مجسم نموده و شيوه طراحي بسيار ساده است در صورتيكه بر روي پاره‌اي از ظروف مينايي متعلق به قرن هفتم هجري هنرمندان روش خاصي براي تجسم صورتها انتخاب مي نموده‌اند چنانكه استادان شبيه ساز ابروان را كماني نشان ميداده‌اند و چشم ها عموماً باريك و كشيده كه دنباله آن به گوش متصل مي شده است. هر دو تصوير كاسه كلاه بر سر دارند و دور سرشان را هاله اي احاطه نموده است. از طرز آرايش مو و شكل كلاه و لباس آنها چنين بر مي آيد كه اين تصاوير از افراد سرشناس و رجال دوران تيموري بوده و با تصاويري كه بر روي مينياتورهاي همين زمان مشاهده مي‌گردد قابل مقايسه مي باشند. [48]