علايي ، علي‌اكبر. "آشنايي با مجموعه‌هاي هنري:‌ مجموعه شخصي آقاي مهندس فروغي". دوره 5، ش 53و54 (اسفند45 و فروردين46): ص49-52،‌تصوير.

خلاصه: لوازم آرايش در ايران باستان: تاريخچه آرايش درايران و جهان. وسايل و آلات آرايشگري درايران باستان و معرفي آثار مكشوف از حفاريهاي گوناگون:‌جعبه زيورآلات ، تيغه ريش تراشي . موچين مفرغي و غيره.

آشنايي با مجموعه‌هاي هنري: مجموعه شخصي‌هاي مهندس فروغي

(5)

لوازم آرايش در ايران باستان

علي اكبر علايي

جمع آوري مجموعه‌هاي آثار هنري و اشياء باستاني كه از سرگرمي‌هاي مفيد گروهي بيشمار از مردمان با ذوق ديار غرب است ، در كشور ما چنانكه بايد و شايد مورد توجه قرار نگرفته است و به همين سبب هر ساله و شايد هر روزه نفايس گرانبهايي از خزاين آثار هنري و باستاني كشور ما از راه‌هاي گوناگون و به بهاي ‌بسيار ناچيز ديار ما را ترك مي گويد و از موزه‌ها و مجموعه‌هاي شخصي سرزمين‌هاي اروپا و امريكا سر در مي آورد.

مجله هنر و مردم براي ترويج گردآوري مجموعه‌هاي هنري و باستاني در بين هم ميهنان و نيز به منظور تشويق هم‌وطنان با ذوقي كه همّ خود را به اين امر مصروف داشته‌اند بر آن شدكه صفحاتي را به شرح مجموعه‌هاي مجموعه‌داران ايراني اختصاص دهد و اين كار با معرفي پاره‌اي از اشياء سفالي و مفرغي و شيشه‌اي موجود در مجموعة شخصي آقاي مهندس فروغي آغاز گرديد. در مجموعه آقاي مهندس فروغي كه يكي از غني‌ترين مجموعه‌هاي شخصي كشور ماست آثار و اشياء مختلفي وجود دارد و ما در اين شماره ضمن اشاره به تاريخچة آرايش  شما را با برخي از وسايل آرايش كه در اين مجموعه وجود دارد آشنا خواهيم ساخت.

تاريخچه آرايش در ايران و جهان - از مطالعة آثار هنري گذشتگان بدين نتيجه مي‌رسيم كه بشر از ديرباز به زيبايي توجه داشته است و آدمي از آغاز به حكم طبيعت به حسن و جمال تمايل داشته و به همين جهت در كشاكش مبارزه با عوامل نامساعد طبيعت از هر فرصتي براي آراستن خانه و كاشانه خود استفاده كرده است1 و گرفتاريهاي روزمره او را از توجه به كار آرايش و پيرايش باز نداشته است و آرايش كه مظهر ذوق و ابتكار انساني است و از عشق به زيبايي سرچشمه مي‌گيرد همواره كاري بجا و پسنديده محسوب مي‌‌شده است.

قديمي‌ترين مداركي كه ما را از بوجود آمدن هنر آرايش به معناي واقعي خود مطلع مي‌كند عطر‌دانهاي مفرغي فينيقيها و سومريها است. اين عطر‌دانها براي نگهداري مايعات معطر و گاهي براي حفظ بعضي داروهاي آبگونه ساخته شده‌است. بعداً استعمال روغنهاي معطر از سومر پا فراتر نهاده و در مصر نيز رواج يافته‌است و استعمال سرخاب و غازه و بكار بردن روغنهاي معطر در دربار فراعنة مصر رواج زيادي داشته است. در اين دوره زنان درة نيل به هنر آرايش توجه  زيادي معطوف داشته‌اند. علاوه بر اينها در مقابر مصريان شانه‌هايي از عاج و استخوانهاي مختلف نيز بدست آمده است. در ايران در بين سلسله‌هاي قبل از ماد استعمال گردن‌بند و حلقه انگشتري و دست‌بند رواج داشت است. مصرف سرخاب و غازه در دوره مادها و مصرف سرمه در دوره هخامنشيان در ايران معمول گشته است.

تيغه مفرغي با دسته آهو شكل

دو نوع تيغ ريش تراشي با دسته موچين

شاهان ساساني مخصوصاً خسرو‌پرويز توجه زيادي به هنر آرايش داشته‌اند [49] و در اين دوره استعمال صمغها و گياهان رنگي مخصوصاً حنا در ايران معمول گشته‌است.

در يونان قديم زنان كلاه‌هاي زيبا و نوك‌تيزي به سر مي‌گذاشته‌اند و توجه زيادي به هنر آرايش داشته‌اند. در قرن پانزدهم زيبايي گيسوان طلايي و بلند لوكرس بورژيا باعث شده است كه زنان گيسوان خود را رنگ كرده و گيسوهاي عاريتي به كار برند. در دورانهاي گذشته اكثراً پيشرفت كار آرايش از دربارهاي سلاطين و امراء شروع گشته است. و به عبارت ديگر بيشتر رونق اين كار در دربارها و منازل اشرافي بوده است.

در ميان گروهها و طبقات مختلف درباري مشاطه‌گران و آرايشگران چيره‌دست چون رامشگران و خنياگران مقامي پر ارج داشته‌اند. و زنان آرايشگر از نُدماي مخصوص خاتونها و ملكه‌ها بوده‌اند بعدها دامنة عمل اين گروه كه كارشان ارتباط زيادي با تجمل و تفنن داشته از چهارچوب دربار و طبقات اشرافي خارج گشته وارد ساير طبقات اجتماع گرديده است.

بديهي است رونق كار اين گروه در ميان طبقات عادي مردم در ابتداء بيشتر در مجالس جشن و عروسي بوده است. در تئاترهاي فولكوريك و نمايشهايي كه در عروسيها ترتيب مي داده‌اند نقش مؤثر گريمورها را زنان مشاطه به عهده داشته‌اند.

بي مناسبت نيست يادآور شويم كه عمل آرايش در دورانهاي گذشته منحصر به زنان نبوده است و مردان نيز آرايش مي نموده‌اند. استعمال عطرها و خالكوبي و آويختن وسايل زينتي از گردن و استعمال دستبندهاي مفرغي و استخواني در ميان مردان نيز رايج بوده است.

وسايل و آلات آرايشگري در ايران باستان: تا كنون در اثر حفاريهايي كه در اغلب نقاط ايران به عمل آمده است باستان‌شناسان به وسايل مختلف آرايشگري برخورد كرده‌اند. اغلب اين وسايل را آيينه‌ها و شانه‌ها و موچين‌ها و سرمه‌دانها و عطردانها و گاهي تيغهاي ريش تراشي تشكيل مي دهد. جنس اغلب اين وسايل از مفرغ بوده و گاهي اشياء سنگي و استخواني نيز در بينشان [50] يافت مي شود.

و اينك به شرح بعضي از اين وسايل كه متعلق به مجموعه آقاي مهندس محسن فروغي است مي پردازيم:

1ـ جعبه زيور آلات ـ جعبه زيور آلات شيشه‌اي با چفت مفرغي

2ـ تيغة ريش‌تراشي ـ جنس اين تيغه از مفرغ مي‌باشد. اين تيغه بي دسته است ولي در محل دسته آن كلة آهويي به عنوان دستگيره تعبيه كرده‌اند. اين تيغه در حفاري لرستان كشف شده است و مربوط به قرن هفتم قبل از ميلاد مي باشد.

3ـ دو نوع تيغة ريش‌تراشي از جنس مفرغ كه دسته [51] هر دو منتهي به يك موچين مي باشد و در انتهاي هر كدام يك نيشتر يا ناخن پاك‌كن وجود دارد. در عين حال مي توان تصور كرد كه وسايل مذكور از وسايل جراحي باشد. اين دو تيغه نيز از لرستان بدست آمده است. موچين‌ها هنوز حالت فنري خود را نگهداشته است. (ش2)

4ـ موچين مفرغي ـ اين موچين نيز متعلق به لرستان است و مربوط به 2700 سال قبل از ميلاد مي باشد.(ش3)

5ـ شانه ـ دو شانة مفرغي با دستة اسب‌سوار و دسته دو گاو نشسته به طرح سر ستونهاي تخت جمشيد. اين دو شانه نيز از لرستان بدست آمده است و مربوط به 2500 سال قبل از ميلاد مي باشد.(ش4)

6ـ آيينه ـ دو آيينه صيقلي كه هنوز جلا و شفافيت خود را تا اندازه‌اي حفظ كرده است. پشت اين آيينه‌ها با اشكال هندسي و متقارن برجسته زينت يافته است. اين دو آيينه در حفاريهايي كه در ناحيه املش شده است بدست آمده است.(ش5)

7ـ سرمه دان ـ دو نوع سرمه دان مفرغي كه در بعضي از اين سرمه‌دانها هنوز گرد سرمه باقيست.(ش6)

8ـ عجيب‌ترين قسمت از انواع آلات آرايشگري كه مربوط به اين مجموعه مي باشد پنج شيئي مفرغي است كه مجموعاً از يك حلقه آويزان و يك جا با هم در داخل جلدي مفرغي كه به شكل غلاف است قرار مي گيرد و به ترتيب از چپ به راست عبارتند از :

1ـ تيغة نازكي از مفرغ براي گرفتن ناخن  2ـ سوهان مفرغي جهت ناخن  3ـ موچين مفرغي  4ـ گوش‌ پاك‌كن مفرغي  5ـ ميله‌اي كه جهت خلال دندان بكار مي‌رفته است. [52]