بهنام، عيسي. " نگاهي به آثار مُوجود نقّاشي قديم ايران". دوره5، ش56 و57  ( خردادوتير46): ص2-7، تصوير.

 

خلاصه: لزوم نگارش كتاب جامعي درباره تاريخ نقاشي ايران ، معرفي كتابهايي درباره نقاشي ايران از سال 1912 الي 1961، معرفي كتابهاي مصور و تاريخي ايران كه فعلأ در ايران نيستند و در موزه‌ها و يا مجموعه‌هاي خصوصي هستند.

نگاهي به آثار موجُود نقّاشي قديم ايران

دكتر عيسي بهنام

در ميان هنرهاي ايران در دوره اسلامي ، نقاشي ايران كمتر از همه مورد مطالعه خارجيان قرار گرفته است. در ميان هم‌ميهنان ما ، تاكنون كسي كتاب جامعي كه نقاشي قديم ايران را به صورت مجزي و مستقل و مشروح نشان دهد به چاپ نرسانيده است. بالاخره روزي بايد اين كار انجام گيرد. امروز مطالعه نقاشي ايران براي آنهايي كه علاقمند به اين كار باشند كار آساني نيست. علت اصلي ، مشكل بودن تهيه و چاپ كتاب راجع به نقاشي قديم ايران و موجود نبودن اصل اين نقاشي‌ها در ايران است. در واقع تقريباً از يكصد سال پيش تمام كتب مصور ايران از كشور ما خارج شده و به موزه‌هاي مختلف امريكا و اروپا و افريقا و نزد مجموعه‌داران ملل مختلف فرستاده شده است. تنها در كتابخانه سلطنتي گلستان چند كتاب مصور از عهد تيموريان و تعدادي آلبوم صفحات نقاشي يا مرقع موجود است كه خوشبختانه نيمي از آن جزو بزرگترين شاهكارهاي هنر نقاشي ايران است. علاقمندان هنر نقاشي قديم از اين امر بسيار خوشوقتند ولي بسياري از آنها هنوز هيچ يك از اين صفحات نقاشي را به چشم نديده‌اند.

اگر علاقمندان به هنر نقاشي ، نمي‌توانند اين صفحات مصور را به چشم ببينند تقصيري از كتابخانه سلطنتي گلستان نيست ، زيرا اين صفحات مصور براي اين ساخته نشده‌اند كه هر كس بتواند آنها را ببيند. آنها براي امرا و سلاطيني مانند شاهرخ و بايسنقر و شاه طهماسب و شاه عباس ساخته شده بودند كه نه تنها عشق بي‌پاياني به اين هنر داشتند بلكه خود آنها نيز از فرط علاقه به نقاشي نزد استادان هنر ، مشق مي‌گرفته و بزرگترين لذت براي آنها ديدن اين صفحات بود.

ايام گرم تابستان در كنار حوضخانه‌هايي كه در نتيجه جريان آب در حوضهاي كاشي هواي مطبوع به وجود مي‌آوردند و روي مخده‌هايي كه از زري‌ها و مخمل‌هاي اصفهان و يزد و كاشان ساخته شده بود تكيه مي‌دادند و شاهنامه‌ها و خمسه‌هاي نظامي و كليله و دمنه‌هايي را كه به‌دست خوشنويسان مشهور نوشته شده بود و صفحاتش به‌وسيله معروفترين نقاشان ، مصَّور شده بود با عشق و شعف و ايمان مقدسي در دست گرفته صفحات آنها را دور از روشناييهاي شديد ورق مي‌زدند و اشعار آن را مي‌خواندند و از ديدن رنگهاي شفاف نقاشيها لذت مي‌بردند. روحشان تقويت مي‌شد و چشمشان روشن مي‌گشت. امروز مردم به تماشاي فيلم سينما مي‌روند و در كنسرتها حضور مي‌يابند. لذت مطالعه آن كتب در آن حوضخانه‌ها و هواي لطيف و خنك و پر سايه‌ي كاخهاي زيبايي كه شباهت به مساجد داشت و داخل و خارج آن از كاشيهاي رنگين پوشيده شده بود ، از شنيدن يك قطعه موسيقي يا ديدن يك شاهكار بهزاد و رضا عباسي كمتر نبود. مي‌گويند شاه عباس خود شمع به دست گرفته تا نقاش مورد توجه وي رضا عباسي كار نقاشي صفحه‌اي را تمام كند و باز شنيده شده است كه آن سلطان با قدرت دست مير عماد خوشنويس معروف را بوسيده است. اين صفحات نمي‌توانند در معرض تماشاي عموم قرار گيرند زيرا آفتاب رنگ آنها را مي‌برد و شفافيت اصلي خود را از دست مي‌دهند. تنها راه نشان دادن آنها اين است كه از پيشرفت هنر عكسبرداري استفاده شود و عكسهاي بسيار خوب از آن تهيه گردد و به مردم نشان داده شود. انشاء‌الله روزي اين كار خواهد شد.

اينك تا چنين روز برسد ما مي‌توانيم تا آن اندازه كه مقدور [2] است هنر نقاشي ايران را مطالعه كنيم. قبل از هر چيز كلمة مينياتور را براي خارجيان بگذاريم و براي خود عبارت كوتاه نقاشي قديم ايران را انتخاب كنيم.

تعداد كتابهايي كه به زبان فرانسه يا انگليسي درباره نقاشي قديم ايران تا اين تاريخ نوشته شده چندان زياد نيست.

در سال 1912 M.FR.Martin كتابي تحت عنوان مينياتور و نقاشان ايران و هند و تركيه در 2جلد در لندن به زبان انگليسي چاپ كرد. در سال 1928 M.T.W.Arnold در آكسفورد كتابي تحت نام نقاشي در اسلام به چاپ رسانيد.

آقاي آرمناك بيك ساكسيان در پاريس تحقيقات زياد راجع به نقاشي ايران نمود و گذشته از مقالات متعددي كه در مجلات به چاپ رسانيد در سال 1929 كتابي تحت نام مينياتور ايران در قرون 12 تا 17 منتشر نمود. در آلمان M.Ernest Kuehnel در سال 1939 و 1959 مطالعات عميق خود را راجع به نقاشي ايران در ضمن چاپ كتب و مقالات متعدد عرضه نمود. آقاي مجتبي مينوي در سال 1906 با همكاري M.AJ.Arberry و M.E.Blochet مجموعه Chester Beatty را در 2 جلد در شهر دوبلن منتشر نمود. اين كتب حاوي كلياتي مربوط به نقاشي ايران بودند.

صفحه مصوری از منافع الحيوان ابن بختيشو

قبل از جنگ اخير M.I.Stchoukine نقاشي ايران در عهد خلفاي عباسي و ايلخانيان را مطالعه نموده و در سال 1936 كتابي در Bruges تحت همان عنوان به طبع رسانيد. [3]

M.R.Ettinghausen و آقاي اقلو ، Basil Gray و Arnold و محمد مصطفي (در قاهره) و قاضي احمد و تعداد ديگري از نويسندگان خارجي نقاشي ايران را مطالعه كرده و كتابهايي راجع به آن به طبع رسانيده‌اند. تاكنون در حدود 50 كتاب راجع به نقاشي ايران در عالم منتشر شده ولي امروز اگر كسي بخواهد نقاشي قديم ايران را مطالعه كند در درجه اول به كتابهاي Basil Gray خصوصاً در كتاب اخير او كه تحت عنوان Persian Painting در 1961 در لندن منتشر شده و مقالات همان نويسنده در جلد دوم كتاب پوپ ( 1937) مراجعه مي‌نمايد. نويسنده مذكور رئيس قسمت شرقي بريتيش موزيوم مي‌باشد و در سال 1956 با همكاري M.A. Godard كتابي راجع به صفحات مصور موجود در كتابخانه سلطنتي چاپ كرد. بنابر اين بهترين كتاب راجع به هنر نقاشي قديم ايران كتاب بازيل گري مي‌باشد. بزرگترين حُسن اين كتاب اين است كه 80 صفحه نقاشي رنگين با چاپ بسيار خوب دارد.  

صفحه مصوري از منافع الحيوان ابن بختيشو

كار مهم ديگري كه آقاي بازيل گري در اين كتاب كرده و از عهده ديگران خارج است اين كه يك يا چند نمونه از هر مجموعه نقاشي قديم ايران را كه در هر كتابخانه و يا موزه موجود بوده در كتاب خود نشان داده است و انجام اين كار مسافرت مشاراليه را به تمام كشورهايي كه صفحات مصور نقاشي [4] ايران در آن موجود است ايجاب نمود.

 تنها مسافرت به كشورهاي مختلف براي اين كار كفايت نمي‌كرده زيرا هركس به هر كشوري مسافرت كند نخواهد توانست به آساني از مجموعه‌هاي موزه‌ها يا كتابخانه‌ها عكسبرداري كند و فقط شخصيت برجسته بازيل گري اين گره را گشود. از همة آنها مهمتر عكسبرداري از اين صفحات بود ، زيرا آن طوري كه ما خود در تهران ديديم ، فقط وسايل عكاسي بازيل گري ، در دو جامه‌دان بزرگ جاي گرفته بود و دوربينهاي او از بهترين نوع موجود بود ، و خصوصاً همراه خود عكاس بسيار ماهر داشت. با تمام اين اوصاف ، عجيب نيست كه كتاب بازيل گري راجع به هنر نقاشي ايران ، امروز در حد بالاي تمام كتابهاي هم نوع خود قرار گرفته باشد و حتي كتابي كه يونسكو راجع به كتب مصور كتابخانه سلطنتي گلستان تهيه نموده از حيث چاپ نمي‌تواند با كتاب بازيل گري رقابت نمايد.

صفحه مصوري از جامع التواريخ رشيدالدين

صفحه مصوري از كليله و دمنه كتابخانه دانشگاه استانبول ـ داستان مربوط بافسون و دزد

 از اين كتاب به علت گراني قيمت بيش از چند جلد وارد كشور ما نشده و بعيد نيست كه بسياري از خوانندگان اين مجله اطلاعي از وجود آن نداشته باشند.

اكنون كه خلاصه‌اي از صورت كتبي را كه راجع به هنر نقاشي قديم ايران چاپ شده ارائه داديم براي شروع در تحقيق [5] راجع به اين هنر ، لازم است خلاصه‌اي از مجموع كتب مصوري را كه به وسيله هنرمندان ايراني ساخته و تهيه شده و امروز خارج از ايران است معرفي نماييم:

ممكن است خوانندگان ، از خواندن نام كتابهاي خطي كه تا اين تاريخ وارد موزه‌ها و مجموعه‌هاي خطي شده و صفحات آن مصور بوده‌اند خسته شوند ، ولي سبك اين مجله تحقيق است ، ما سعي مي‌كنيم لااقل خلاصه‌اي از كتابهاي دستي مصور معروف ايران را در اين صفحات از نظر بگذرانيم. ذكر نام اين كتب براي روشن‌كردن تاريخ نقاشي ايران بسيار مفيد است. زيرا تحقيق‌كنندگان هنر نقاشي ايران اگر بخواهند به راهنماي موزه‌هاي مختلف مراجعه كنند هر دقيقه به نام يكي از اين كتابها بر خواهند خورد.  

سمك عيار ـ نسخه‌اي از اين كتاب با تصاوير متعدد موجود است (Bodleian Library). اين صفحات مصور يكي از قديمترين نمونه‌هاي نقاشي ايران است كه تا امروز سالم مانده و اهميت آن بيشتر از اين نظر است كه اين نسخه قديمي كه هم‌زمان با اواخر دوره سلجوقي( نيمه اول قرن هفتم هجري ) است تمام خصوصيات و سنتهاي نقاشي ايران در عهد ساسانيان را در بردارد و نشان مي‌دهد كه نقاشي ايران در زمان سلجوقيان از سنن قديم خود استفاده مي‌كرده و بر خلاف بعضي نويسندگان كه عقيده دارند ابتداي تاريخ نقاشي ايران به اصطلاح در مكتب بغداد قرار دارد صفحات مصور ايراني نشان مي‌دهد كه در زمان [6] سلجوقيان هنرمندان ايراني براي ايجاد صفحات مصور كتب ، احتياجي به تقليد از مكتب بغداد نداشته‌اند.

 

صفحه مصوري از شاهنامه كتابخانه توپ قاپو سراي استانبول ـ داستان مربوط به ديدن كنيزكان رودابه ، زال را در كنار آب

صفحه مصور از شاهنامه كتابخانه توپ قاپو سراي استانبول ـ داستان مربوط به سيمرغ زال را به كوه قاف مي‌برد

 

خصوصاً كه در آن زمان در بغداد قدرت قابل توجهي وجود نداشته كه هنرمندان در اطراف آن گرد آيند و مكتب هنري بوجود آورند.

از سوي ديگركتاب سمك عيار مسئله نفوذ مغول را نيز رد مي‌كند زيرا در آن موقع هنوز لشكريان مغول پاي به خاك ايران نگذاشته بودند كه بتوانند احياناً هنرمندان را در تهيه صفحات مصور خود هدايت نمايند.

در حقيقت سبك نقاشي صفحات مصور در كتاب سمك عيار به قدري شبيه به نقوش ظروف سفالين مربوط به « مينايي » ري و كاشان و ساوه و ورامين‌اند كه مي‌توانيم بگوييم شايد نقش‌كنندگان آن يكي بوده و يا لااقل شاگردان همان نقاشان صفحات مصور سمك عيار نقوش روي ظروف سفالين اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم ايران را به‌وجود آورده‌اند.

منافع الحيوان ابن بختيشو ـ اين كتاب در زمان سلطنت غازان خان (694-703) در مراغه نوشته شده. ابن بختيشو طبيبي مسيحي در خدمت خليفه المتقي در بغداد بود كه تاريخ 330 كتاب منافع الحيوان را براي خليفه نامبرده به زبان عربي تدوين كرد و به وسيله عبدالهادي آن‌را به زبان فارسي براي سلطان غازان ترجمه نمود و احتمالاً همان نسخه اصلي غازان است كه امروز در كتابخانه “Pierpont Morgan” در شهر نيويورك تحت شماره M.500 محفوظ مي‌باشد. رقم سوم تاريخ تحرير كتاب كاملاً  معلوم نيست اما احتمالاً كتاب در تاريخ 698 در شهر مراغه اتمام يافته‌است.

اين كتاب شامل 94 صفحه مصور مي‌باشد ولي صفحات نقاشي خيلي بزرگ نيستند و بدبختانه تمام صفحات نقاشي‌شده با انجام كتاب همزمان نمي‌باشد و تعدادي از آنها در دوره‌هاي جديدتر ، كشيده شده‌اند.

سبك كار اين كتاب ، با سبك تزييني نقاشي ايران اختلافي دارد و حيوانات و درختها و مناظر تا اندازه‌اي نزديك به طبيعت مي‌باشد ولي موضوع كتاب كه مطالعه حيوانات و نباتات است طبعاً هنرمند را وادار به اتخاذ سبك بخصوصي نموده است.

كتاب ديگري كه از حيث صفحات مصورش ، شباهت به منافع الحيوان ابن بختيشو دارد كتاب جامع‌التواريخ رشيدي است كه در زمان حيات وي نوشته شده و اكنون در انجمن پادشاهي آسيايي دانشگاه ادينبورك محفوظ است. (714 هجري) اين كتاب نيز در شهر تبريز به رشته تحرير در آمده است.

كتاب سومي كه صفحات مصورش به دو كتاب نامبرده در بالا شباهت دارد ، كتاب آثار الباقيه ، تأليف البيروني است كه آن نيز در تاريخ 707 هجري در شهر تبريز نوشته شده و اكنون در كتابخانه دانشگاه ادينبورك است.

براي اينكه از آذربايجان و از دوره سلاطين ايلخاني بيرون نرويم ، شاهنامه مجموعه Demotte را كه در شهر تبريز در تاريخ 731 يعني در اواخر دوران ايلخانان نوشته شده نام مي‌بريم. در اين شاهنامه جنبة تزييني بر طبيعت سازي مي‌چربد. تقريباً تمام خصايص نقاشي ايراني خالص ، در صفحات اين كتاب ديده مي‌شود. آسمان با ورقي از طلاي اصل ساخته شده. قوانين پرسپكتيو به هيچ وجه رعايت نشده ولي نقش سواراني كه به دنبال اسكندر به جنگ اژدها مي‌روند با تناسب كامل تركيب يافته روي يك سطح قرار دارند.

جزو همين دسته بايد كتاب كليله و دمنه كتابخانه دانشگاه استامبول را دانست. اين كتاب نيز در شهر تبريز نوشته شده (762-776). در بعضي از صفحات آن ، درختها و مناظر و كوهها به سبك چيني در آن نقش شده است و در بعضي ديگر مناظري مانند داستان دزد در خانه ، هيچ اثري از اصول نقاشي چين در آن ديده نمي‌شود.

شاهنامه ديگري در كتابخانه توپ قاپو‌سراي در اسلامبول موجود است كه در تبريز در تاريخ 772 نوشته شده و يكي از بهترين صفحات آن بردن زال به‌وسيله سيمرغ در بالاي قلل البرز است و به همين طريق صفحه‌اي كه زال را در حال شكار مرغي در مقابل رودابه نشان مي‌دهد و صفحه ديگري كه جنگ منوچهر عليه تور را نقش نموده از شاهكارهاي موجود در اين شاهنامه مي‌باشد.

با ذكر چند كتاب بالا معلوم مي‌شود در زمان سلطنت ايلخانيان در آذربايجان (654-736) هنرمندان ايراني از علاقه پادشاهان به هنر نقاشي استفاده كرده به مراغه يا تبريز آمدند و به كار مصور نمودن كتب پرداخته و مكتب هنري تبريز در عهد ايلخانيان را به‌وجود آوردند ولي اطلاق كلمه مغول به اين مكتب صحيح نيست زيرا اين هنر در ايران وجود داشت و تكامل آن مصادف با عهد سلطنت خانواده مغول شد. شكي نيست كه سربازان يا سلاطين مغول هيچ دخالتي در تشكيل اين هنر نداشته‌اند جز اين كه با تشويق هنرمندان و خريدن كتابهاي آنها در برقرار نمودن مستمري و پاداش ، باعث پيشرفت اين هنر در ناحيه فرمانروايي خود گرديدند.[7]