پاي زدن
آنگاه در حالي كه مياندار به وسط
گود ميآيد ورزشكاران به آهنگ ضرب ملايم
مرشد با طمأنينه شروع به پايزدن ميكنند.
پايزدن بر چهار قسم است.
1- پاي چپ و راست يا پاي اول.
2- پاي چكشي.
3- پاي
تبريزي اول و دوم.
4- پاي چپ و
راست يا پاي آخر.
پاي زدن حركتي از تمرينات شاطران
است كه خود را بدين وسيله براي دويدن چالاك
ميساختهاند. همچنين شلنگ انداختن در
مراحل آخر پاي زدن يكي ديگر از
فنون شاطري است.
بعد از پاي اول كه با طمأنينه است
پاي چكشي شروع ميشود
كه سرعت بيشتري دارد و به ترتيب به پاي
زدنهاي ديگر ميپردازند.
كباده
كباده زدن مرحله آخر ورزش باستاني
است. اين آلت الگو همان كمانهاي جنگي قديم
است ، با اين اختلاف كه كمانهاي جنگي را از
قطعات استخوان ميساختند و روي آن را پي
پيچ ميكردند و با زهي هم از روده و يا چرم
مخصوص دو سر كمان را به هم ميكشيدند و
انحنا ميدادند. اما كباده كماني آهني و
جسيم است كه به جاي زه زنجيري درشت و آزاد
كه حلقههايي آهنين در آنها تعبيه شده از
دو سر كمان آويخته دارد.
كبادهزننده با دست راست جادستي
كمان كباده را ميگيرد و با دست چپ ،
جادستي زه زنجيري را گرفته و ميبوسد و
بعد بالاي سر بلند كرده و شروع به حركت
دادن آن بالاي شانهها ميكند.
مرشد كباده پهلوان را ضمن رهبري
كردن با ضرب ميشمارد و براي كبادة پيشكسوت ضمن
ضرب شعري حماسي ميخواند ولي براي سايرين
فقط ضرب ميگردد.
كباده هم مثل چرخ از كمسابقهها و
كوچكترها شروع و به پيشكسوتها و بزرگترها
و پهلوانها ختم ميشود. ناگفته نماند
سادات يعني كساني كه نسبت به دختر پيغمبر (ص)
برسانند. روي دست همه ميچرخد و كباده ميزنند.[60]
مهمترين
آداب و رسوم زورخانه
هر ورزشكاري به محض دخول به گود خم
مي شود و دست راست خود را به كف گود ميزند
و بعد آن دست را به نيت خاكبوسي آستان
پهلوانپرور زورخانه
، به لب برده و ميبوسد
و بعد در جاي و مرتبة خود ميايستد.
هر قسمت از گود زورخانه در جاي خود
مقامي دارد. وسط گود جاي مياندار است كه رو
به مرشد ميايستد و با هماهنگي باوي ساير
ورزشكاران را رهبري ميكند.
دومين جايگاه يا مقام ، روبروي
مياندار و زير سر دم ايستادن است. در اينجا
سادات به احترام جدشان پيغمبر (ص)
قرار ميگيرند. بعد از ايشان به ترتيب
سابقة ورزشي و مرتبه ، دومين و سومين و
چهارمين الي آخر الاهم و في الاهم زير دست
يكديگر ميايستند.
از آداب مهم اينكه ، ورزش
با لباس در زورخانه زشت و ناپسند
شناخته شده و مطابق آيين فتيان ممنوع است.
و نيز ورزش در گود براي جوانان
نابالغ ممنوع شناخته شده و در قديم كه ريش
نشانة بلوغ بود ميگفتند ، ريش بايد آنقدر
باشد كه شانه در آن گير كند.
از آنجا كه زورخانه و گود مقدس و جاي
پاكان و جوانمردان دانسته شده ، ورزشكاران
معتقدند كه بايد در آنجا مطهر بود و از
شوخي و گفتار و رفتار زشت دوري جست.
در زورخانه ثروت و موقعيت اجتماعي
در نظر نميآيد و تنها مقام كسوت ورزش و
تقوي و طهارت است كه بر مراتب اشخاص حاكم
ميباشد منباب نمونه بايد مراتب
تشريفات و احترام به ورزشكاران را
هنگام ورود و
خروج از گود و
زورخانه و نيز مراتب رديف آنها را زيردست
يكديگر به ترتيب سابقه
كسوت خاطرنشان ساخت.
گلريزان از سنتهاي ديرين زورخانه
است كه به مناسبات معيني برپا ميشود. براي
كشتي گرفتن دو پهلوان. براي آشتي دادن دو
ورزشكار پيشكسوت. براي استعانت به كسي كه
به كمك احتياج دارد. براي افتتاح زورخانه
به سبب مقتضيات مالي زورخانهها و يا براي
احترام مقدم پهلواني كه از شهري ديگر آمدهباشد.
تشويق ورزشكاران كه در عين حال
احترام محسوب ميشود ، ضمن حركات
ورزشي با فرستادن صلوات و يا تشبيه او
به يكي از پهلوانان شاهنامه صورت ميگيرد
مثل: گفتن سام نريمان… سهراب
يل…
رستم پيلتن و يا طلب ياري از
مقدسين مذهبي براي او مثل: علي نگهدارت…
امام هشتم يارت.
نوع ديگر تشويق كه بيشتر هنگام چرخ
هر ورزشكار رايج است اين است كه مرشد
متناسب سن ، جواني يا پيري ، نيرومندي ، شغل
و نام و وضع اجتماعي اشخاص ، نام اولياء و يا
مقدسين دين را
صدا ميزند.
چنانچه جوان را علي اكبر حسين ، شخص
ارتشي را سرباز كوي حق ، مرد پرسابقه و
نيرومند و متوسط سال را سپهسالار حسين ، و
از او سالمندتر را سپهسالار علي و قصاب را
جوانمرد قصاب و پيرمرد را حبيب ابن مظاهر
يا پير سحرخيز ، مردان بلند قامت را
علمدار حسين ، هنرمند ورزش باستاني را
نازجان شيرينكار ، سادات را سرور كاينات يا
بر خلق خوش محمد صلوات و بسياري از اين
قبيل عناوين تشبيهي نيز آورده ميشود.
چنانكه گفته شد كباده و چرخ از
ورزشكار مبتدي شروع و به پيشكسوتترين
آنها ختم ميشود.
يكي ديگر از سنتهاي زورخانه گل
كشتي است كه در
آخر ورزش و يا در مواقع
گلريزان انجام ميشده و ترتيب آن بدين
قرار بوده كه پهلوانها و پيشكسوتها دو نفر
از نوچهها و يا ساختهها را با هم كشتي
ميانداختهاند و پهلوان قبل از شروع كشتي
اشعاري از اين قبيل كه به گل كشتي معروف ميباشد
ميخواندهاست.
چندي به
شرابخانه رفتم
ديدم كه به پاي خم درنگ است
چندي به قمارخانه رفتم
ديدم كه به پاي آس جنگ است
چندي به قلندران نشستم
ديدم كه حساب چرس و بنگ است
پير خردم به گوش گفتا
اينها همه صحبت جفنگ است
برخيز و برو به زورخانه
آنجا كه حساب ميل و سنگ است
آوازة ناي و رنگ طنبور
كباده و تختة شلنگ است
بازار متاع كشتي آنجاست
جنسش همه حرف قوس و سنگ است
آن يك به دلاوري چو شير است
اين يك به شناوري نهنگ است
گرديدن ببر گرد پيل است
غريدن شير با پلنگ است
در بند زبان ز نظم « سرباز »
طبال بزن كه طبل جنگ است
[61]
گاه دو تن از پهلوانها و
پيشكسوتهايي كه نوچههاي خود را از سر
رقابت يا رفاقت با يكديگر به كشتي ميانداختهاند
هر يك شعري بدين مضمون براي نوچه خود ميخواندهاند:
چون زلف يار كشتي پر پيچ و خم خوش است
ني
همچو مار ، چشم جفا و ستم خوش است
گهواره ديو و عقربك و قوس و دم شير1
رد
و بدل نمودن
آنها به
هم خوشست
٭ ٭ ٭
اي تازه نوجوان و خوشاندام و تيز چنگ
داري
تو دست از پي كشتي براي جنگ
يك فتح پا نما و كف گرگيش بزن
چون
قد علم نمود تو برداريش به چنگ
آنگاه در حاليكه دستور كشتي ميدادهاند
رو به مرشد مينموده و ميگفتهاند:
ـ ولي به شرطها و شروطها:
اول به نبوت خاتم الانبيا ، دوم با
ولايت علي المرتضي ، سوم به رخصتي پهلوان
حي و حاضر تحفة صلوات.
بعد از اينكه حضار
در جواب اجماعاً صلوات مي فرستادند باز ميگفتهاند:
ـ با بركات ، مزد استاد ، ناز چون
شيرينكار ، مزد دست كهنهسوار (مرشد) ،
سلامتي دين مبين اسلام ، خدا را سجود ،
پيران را عزت ، رب المشرقين و رب المغربين ،
فباي آلاء ربكما تكذبان.
وقتي ورزشكاران از گود خارج ميشوند ،
براي رفع خستگي و كوفتگي مشتمالچي زورخانه
آنها را مشتمال ميكند.
از رسوم ديگر زورخانه تنبيه
ورزشكاران بهوسيله اشعاري است كه مرشد
هنگام چرخ آنها ميخواند. مثلاً چنانچه ورزشكاري رعايت نزاكت و ادب را
در زورخانه ننمايد و حق
احترام آستانه
زورخانه و بزرگترها را به جا نياورد و با
تكبر وارد شود مرشد هنگام چرخ او آهنگ ضرب
را براي رساتر شدن صداي خود آهسته كرده و
ميخواند:
جان برتن
مرد بيادب زندان است
هر كس كه ادب ندارد او حيوان است
از بي ادبي كسي به جايي نرسيد
حقا كه
ادب وظيفة
مردان است
و چنانچه در خارج از زورخانه مرتكب
عمل خلاف شرع و عرف و يا ادعاهاي بيمورد
شده باشد مرشد اين شعر را براي او ميخواند:
شمشير برنده تحفة مردان است
نامرد به زير تيغ رو گردان است
هر كس كه به سر ميل دليري دارد
اين قاپي و اين حريف و اين ميدان است
و براي آن كس كه به دينداري تظاهر و
در عمل برخلاف رفتار ميكند چنين شعري
متذكر ميشود:
نه هر كس شد مسلمان ، ميتوان گفتنش كه
سلمان شد
كز اول بايدش سلمان شد و آنگه مسلمان
شد
و آنان را كه ورزش را براي ارعاب و
ضايع ساختن حقوق مردم حرفة خود ساختهاند
با اين اشعار سرزنش ميكند:
قصر نمرود كه از ظلم بنا شد به جهان
حال بنگر كه نبيني اثر از آثارش
طاق كسري كه شد از عدل به پا ، بين كه
چهسان
ظاهر ، آثار عدالت بود از ديوارش
و براي افراد كمجنبه و تازه به
دوران رسيده كه به جاي خدمت به مردم جز
توليد زحمت كاري نميكنند ميخواند:
وفا ز گل مطلب چونكه زادة خار است
هميشه در پي آزار بلبل زار است
نجيب زادة مفلس در اين زمان خوار
است
چرا كه تازه به دوران رسيده بسيار است
ورزش باستاني امروزه ، بيش از آنچه
مورد توجه هموطنان باشد نظر خارجيان را به
خود جلب نموده و
اين نگارنده كه در حال حاضر رياست باشگاه
بانك ملي ايران را عهدهدار است صدها نامه
از شخصيتهاي درجه اول كه از اين ورزش در
باشگاه بانك ملي ديدن كردهاند دريافت
داشته كه تمامي در مقام والا و اصالت و
اهميت اين ورزش متفقالقول و همنظرند و
آن را به زبانهاي مختلف مورد ستايش قرار
دادهاند.
ورزش باستاني و زورخانه كه در واقع يكي از اصيلترين ميراثهاي
باستاني ما ايرانيان است در زمان ما تحت توجهات خاص شاه ورزشدوست
ايران تجديد حيات نموده و ورزشكاران
باستاني به پاس اين موهبت خود را مديون پدر
تا جدار خود ميدانند.
اول و آخر مردان بخير
پايان
[62] |
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)