فيوضات، جاويد. "دانستنيهاي علمي و عملي براي محافظت آثار هنري". دوره 5-9، ش 56و57 (خردادوتير46): ص63-66، تصوير.

 

خلاصه: "آب فلز دادن" ، چگونگي تهيه نسخه بدل از اشياء فلزي ـ "الكتروم" ، براي مرصع كردن اشياء چوبي ـ "الكل" ـ "امولسيون" ـ "آمونياك" ، "اوراق چاپي و نقشه‌ها" ـ "آهن" ـ "آينه‌ها" و نگهداري آنها.

فرهنگ دانستنيهاي علمي و عملي براي نگاهداري و ترميم آثار هنري

(6)

 

دكتر جاويد فيوضات

براي تهية نسخة بدل از اشياء فلزي چگونه اقدام مي‌كنند؟

چگونه مي‌توان اشياء نقره‌اي را تميز كرد؟

اشياء آهني را چطور نگاهداري كنيم؟

براي اندازه‌گيري قطر شيشة آيينه‌ها چه بايد كرد؟

آب فلز دادن (Galvanoplastie - Electrotiring)

روش بسيار متداولي است براي تهيه نسخه بدل و كپيه از اشياء فلزي. اين روش بيشتر در مورد تهيه كپي از اشياء مفرغي و برنزي به كار مي‌رود. كپيه‌هايي كه از مدال‌هاي طلا به اين طريق تهيه مي‌شود معمولاً به اشكال از مدال اصلي تشخيص داده مي‌شوند.

 براي اين كار قالبي از شيئي مورد نظر تهيه كرده و سطح آن را از يك ورقه پلمباژين يا گرافيت ٭ مفروش مي‌نمايند ( اين ماده يك نوع كربن طبيعي بوده و هادي خوبي براي جريان الكتريسيته به‌شمار مي‌آيد. مغز مدادهاي سياه از اين ماده مي‌باشد ). اين ورقه را به‌وسيله سيمي به قطب منفي يك باطري وصل كرده و قطب مثبت آن را به وسيله سيم ديگري به ورقه يا ميله مسي وصل مي‌كنند و هر دو اين اجسام را به طوريكه در الكتروليز به تفصيل ذكر شد در محلول مناسبي قرار مي‌دهند  در نتيجه عبور جريان برق ذرات مس روي ورقه گرافيتي رسوب  خواهد كرد.

 الكتروم  Electrum  

آلياژ طبيعي است از طلا و نقره كه مقدار طلاي آن از پنجاه تا هشتاد و پنج در صد تغيير مي‌كند و رنگ آلياژ نيز بستگي به مقدار طلا دارد و در كمترين حد زرد كم‌رنگ به نظر خواهد رسيد. از اين ماده در زمان‌هاي قديم در جواهر‌سازي و مخصوصاً مرصع‌كردن اشياء چوبي زياد استفاده مي‌كردند.

الكل   Alcool- Alcohol

اجسام زيادي به نام كلي ، الكل ناميده مي‌شوند ولي معمولاً وقتي‌كه اين كلمه بدون قيد ذكر شود منظور الكل اتيليك است كه در مشروبات الكلي مانند شراب و عرق يافت مي‌شود. الكل متيليك يا الكل صنعتي از تقطير چوب به‌دست مي‌آيد و ماده‌اي است سمي. الكل تقلبي علاوه از الكل متيليك و اتيليك داراي مواد ديگري از قبيل روغن پارافين و بعضي رنگ‌هاي آنيليني مي‌باشد ٭ كه مخصوصاً بدان اضافه مي‌كنند تا از مصرف آن به شكل خوراكي جلوگيري نمايند. الكل اتيليك اگر كاملاً بدون آب باشد الكل مطلق (Absolute Alcohol) ناميده مي‌شود و حَّلال بسيار خوبي به‌شمار مي‌آيد و به مقدار زياد در تهيه لاك الكل و روغن جلا به كار مي‌رود. الكل اغلب چربي‌ها و روغن‌‌ها را حل مي‌كند. الكل مطلق جسم بسيار جاذب الرطوبه‌اي است و از اين خاصيت براي خشك كردن اشياء شكننده استفاده مي‌كنند به اين طريق كه پس از آب زدن اشياء شكننده بلافاصله آنها را در الكل خيس مي‌كنند در نتيجه الكل آب را به خود گرفته و تبخير مي‌شود[63] و به اين طريق شيئي در مدت كوتاهي خشك مي‌گردد.

 الكل اغلب مواد رنگي و ورني‌ها را به آساني حل مي‌نمايد به اين جهت در موقع استفاده از اين جسم براي پاك كردن تابلو‌هاي رنگ روغني بايد احتياط‌هاي لازم را مراعات گردد.

قشر ظرف مزبور به كمك الكتروليز برداشته شده و تعمير هم گرديده‌است

 قشري از آلياژ مس فاسد شده بر روي ظرف قديمي

 همان مجسمه پس از تعمير

مجسمه طلايي از سر گاو كه در حفاري بدست آمده است:

امولسيون Emulsion

معمولاً اجسام روغني در آب حل نشده و چون سبك‌تر از آب مي‌باشند در روي آب قرار مي‌گيرند . اگر با افزودن بعضي مواد (مانند تخم مرغ براي رنگ‌هاي نقاشي) يا استفاده از بعضي عوامل فيزيكي مانند چرخانيدن يا حركات سريع بتوانند ذرات جسم نامحلول را به صورت تعليق در آب در آورده و مخلوط يكنواخت و نسبتاً پايداري تشكيل دهند به جاي يك محلول واقعي يك امولسيون به دست مي‌آورند ( شير يك امولسيون طبيعي مي‌باشد ) دستگاه‌هاي كوچكي كه در آشپزخانه‌ها براي زدن تخم‌مرغ به كار مي‌رود براي تهيه امولسيون بسيار مناسبند. از امولسيون‌هاي آلبوميني چنانچه قبلاً تحت همين عنوان ذكر شد براي تهيه[64] زمينه نقاشي‌ها مخصوصاً از تخم مرغ براي Tempera استفاده مي‌كنند.

آمونياك Ammoniaque- Ammonia

گازي است كه به مقدار خيلي‌خيلي زياد در آب حل مي‌شود و محلول آن به غلظت‌هاي مختلف در بازار عرضه مي‌گردد ( درِ شيشه‌هاي تجارتي را بايد زير شير آب سرد باز كرد تا بخاراتي كه از آن متصاعد مي‌شود به چشم و مجاري تنفسي آسيب نرساند ) اين جسم يكي از مواد سبك‌كننده آب‌ها به‌شمار آمده و چون مي‌تواند در مجاورت چربي‌ها يك نوع صابون محلولي تشكيل دهد لذا از محلول ده درصد آن براي پاك كردن لكه‌ها‌ي مختلف چربي و روغني و مخصوصاً براي تميز كردن اشياء نقره‌اي كدر شده و براق كردن آنها استفاده مي‌شود اين ماده را نبايد هرگز براي تميز كردن اشياء برنزي به‌كار برد زيرا آنها را خراب كرده و به اصطلاح « مي‌خورد ». اگر مقدار كمي آمونياك به آب گرم بيافزايند محلول بسيار مناسبي براي پاك‌كردن اشياء شيشه‌اي و چيني به‌دست خواهد‌آمد و در خاتمه عمل اشياء نام برده كاملاً براق و صيقلي خواهند‌شد. از محلول آمونياك براي زدودن قارچ‌ها و آلگها از مجسمه‌ها و اشياء سنگي استفاده مي‌كنند محلول‌هاي غليظ آمونياك را نبايد هرگز براي پاك كردن اجسام ورني‌دار به‌كار برد زيرا آنها را به كلي خراب كرده و مخطط مي‌نمايد. در كارگاه‌ها معمولاً محلول ده در‌صد آن‌را تهيه كرده و در موارد لازم از آن استفاده مي‌كنند.

اوراق چاپي و نقشه‌ها Imprimes - Prints

بطور كلي مركب‌هاي نقشه‌ها و اوراق چاپي در اثر آب محو نمي‌شوند و براي تميز كردن اين اوراق از يك قطعه نان يا خمير استفاده كرده و پس از پاك شدن لكه‌ها به وسيله يك قلم‌موي خيس كاغذ مورد نظر را كاملاً تميز مي‌كنند اين عمل بايد روي يك ورقه شيشه‌اي انجام گيرد تا از چروك شدن كاغذ جلوگيري گردد. پس از خاتمه عمل آن را بر روي كاغذ خشك‌كن  سفيد و تميزي منتقل كرده  و تحت فشار كمي قرار مي دهند . از بريدن حاشيه هاي سفيد اوراق چاپي و نقشه ها و باسمه ها بايد جداً خودداري گردد چه اين عمل به مقدار زيائي از ارزش آن مي كاهد .

آهن ـ Fer-Iron

اين عنصر كه به فراواني در اغلب نقاط يافت مي‌شود از زمانهاي خيلي قديم توسط بشر شناخته شده و در حدود پانزده قرن قبل از ميلاد آن را براي ساختن اشياء زينتي و ابزار و آلات مختلف به كار مي‌بردند. اين  عنصر به‌آساني اكسيده مي‌شود به همين جهت قطعات آهن قديمي فقط در سنگهاي آسماني كه قسمت اعظم آنها از اين ماده مي‌باشد و از سيارات ديگر به زمين سقوط نموده‌اند ديده مي‌شود. هوا و آب مشتركاً  باعث پوسيدن و زنگ زدن قطعات آهن مي‌گردد( زنگ آهن عبارت از اكسيد قهوه‌اي رنگ آهن مي باشد ) متأسفانه تشكيل اكسيد آهن ( زنگ آهن ) به رويه خارجي جسم منحصر نشده و به تدريج تمام قطعه آهن اكسيد گشته و تبديل به گرد  قهوه‌اي مايل به قرمزي شده و مي‌ريزد و به همين سبب احتمال خيلي كمي وجود دارد كه در حفريات اشياء آهني نسبتاً سالمي كه مدتها زير خاك مدفون بوده‌اند   كشف گردد.

 براي پاك كردن اشياء آهني و فولادي كه ظاهر نسبتاً خوبي داشته  و مقاومت خود را حفظ كرده‌اند مي‌توان از كاغذ سمباده و كمي روغن استفاده كرد. بُرسهاي سيمي را نيز مي‌توان براي زدودن زنگ اشياء آهني كم ارزش بكار برد. پس از پاك كردن بايد چربي بكار برده شده را به‌وسيله حلال مناسبي تميز كرد و براي  جلوگيري از زنگ زدن مجدد سطح شيئي آهني را به ورني شفافي آغشت. و اگر شيئي مورد نظر به جاي نهاده شدن در ويترين مورد نياز روزانه بوده و به اصطلاح « دستكاري » خواهد شد به جاي ورني بهتر است سطح آن‌را به وازلين آغشته نمايند. به ‌هرحال چنانچه گفته شد در موقع پاك كردن اشياء آهني قديمي بايد در انتخاب روشهاي نامبرده بالا متنهاي  احتياط و دقت را مراعات نمود تا از خورد شدن شيئي آهني كه به احتمال زياد قسمت اعظم مقاومت خود را از دست داده در نتيجه اعمال مكانيكي از قبيل تراشيدن به وسيله چاقو يا واردكردن ضربات ملايمي با تيشه‌هاي ظريف جلوگيري گردد و اين روشها را فقط مي‌توان در مواردي به‌كار برد كه زنگ آهن فقط يك لايه نازكي روي شيئي تشكيل داده و به داخل آن نفوذ ننموده‌باشد. به‌ هرحال پس از خاتمه عمل بايد جسم را به‌وسيله ورني يا استفاده از روغن‌هاي معدني مانند وازلين از اثر فاسد‌كننده هواي[65] مرطوب حفظ كرد.

آئينه‌ها Miroirs – Mirrors

معمولاً نقره سطح پشتي آينه‌هاي قديمي به مرور زمان آسيب ديده و مي‌ريزد ( در اصطلاح عوام به جاي نقره مي‌گويند جيوه آينه ريخته است ) البته ممكن است با روشهايي كه مرسوم است نقره سطح پشتي را تجديد كرد ولي اين عمل به مقدار زيادي از ارزش تاريخي آئينه مي‌كاهد بنابراين بهتر است شيشه اصلي را برداشته و به جاي آن شيشه ديگري نصب كرد و در ضمن شيشه اصلي را نيز حفظ نمود تا در موارد لزوم بتوان آن‌را بازديد كرد ( اين عمل در مورد آئينه‌هاي كه مورد استفاده روزانه مي‌باشد مرسوم است ). بايد در نظر داشت كه ضخامت شيشه‌هاي قديمي ( قبل از قرن هيجدهم ميلادي ) كمتر از شيشه‌هاي فعلي است بنابراين لبه شيشه‌اي آئينه‌ها ( قسمت اريب‌دار ) داراي عرض بيشتر و ضخامت كمتري است. براي  اندازه‌گرفتن ضخامت شيشه هر آئينه لبه سكه‌اي را روي آن قرار داده و فاصله ميان لبه و تصوير آن را در آئينه در نظر مي‌گيرند اين فاصله دو برابر ضخامت شيشه آئينه مي‌باشد. به‌علاوه شيشه‌هاي قديمي به علت صاف نبودن تصاوير را كج و معوج نشان مي‌دهند.

دنباله دارد[66]

نيام برنزي زراندود به شكل اژدها پس از تعمير

پوسته‌پوسته شدن مجسمه سفالي در نتيجه تبلور نمك‌هاي محلول