فيوضات ، جاويد. "فرهنگ و دانستنيهاي علمي و عملي براي نگاهداري و ترميم آثار هنري ". دوره4-7، ش58 (مرداد46):ص48-51.

 

خلاصه:

فرهنگ و دانستنيهاي علمي و عملي براي نگاهداري و ترميم آثار هنري

(7)

دكتر جاويد فيوضات

چگونه مي‌توان پيچ‌هاي محكم‌شده را باز كرد؟ ماده گدازآور در لحيم‌كاري و شيشه‌گري چيست؟

 نقشه‌ها و مينياتور‌ها را چطور روي مقوا سوار كنيم؟ براي دوام بيشتر قلم‌موها را چگونه نگاهداريم؟

بازالت (Basalt) سنگي است سياه‌رنگ كه از دانه‌هاي ريزي تشكيل شده و استحكام نسبتاً زيادي دارد در ازمنه قديم آن را براي ساختن مجسمه و همچنين در بنايي به‌كار مي‌بردند ، مجسمه‌ها را معمولاً در آخر كار به كمك سمباده صيقلي مي‌كردند.

باز كردن پيچ‌ها (To Loosen Screws) گاهي باز كردن پيچ‌هاي قديمي كار بسيار دشواري مي‌شود ـ اگر آچار در شكاف پيچ كاملاً جايگير نشده ليز بخورد نبايد به‌ترتيب عادي به عمل ادامه داد زيرا سبب ساييده شدن لبه‌هاي شكاف گرديده اعمال بعدي را دشوار مي‌كند ـ راه صحيح اين است كه آچار را به محاذات شكاف قرار داده و با چكش ضربات ملايمي بر آن بزنند ـ اين عمل غالباً سبب « شل شدن»  پيچ شده در نتيچه پيچاندن آن سهل‌تر مي‌گردد ـ اگر اين كار مؤثر نشد يك سيخ بخاري را در آتش كاملاً سرخ كرده و نوك آن را روي پيچ قرار مي‌دهند. انبساط پيچ در نتيجه حرارت سبب اتساع سوراخ شده و پس از سرد شدن پيچ پيچاندن آن به آساني ميسر مي‌شود همچنين اگر كمي روغن پارافين روي پيچ بگذارند در نتيجه گرم كردن روغن به پايه‌هاي پيچ نفوذ كرده ، بيرون كشيدن آن سهل‌تر مي‌گردد- اگر قبل از پيچ كردن پيچ را به مخلوطي از گرافيت٭ در پيه آب شده بيالايند از بروز دشواريهاي نامبرده در بالا جلوگيري خواهد شد.

باز كردن سر شيشه‌هاي محكم شده ( To Loosen Glass Stoppers) مخلوطي از دو قسمت الكل و  يك قسمت گليسرين و يك قسمت نمك طعام تهيه كرده و به اطراف سر شيشه محكم شده بماليد و بعد از چند ساعت با وارد كردن ضربات ملايمي به سر شيشه منظور به راحتي و بدون خسارت حاصل مي‌شود.

باز كردن قفل ( To force Locks) در صورت نبودن كليد راههاي مختلفي براي باز كردن درها و كشوهاي قفل شده وجود دارد ، بايد قبلاً يادآوري نمايد كه علاقمندان به [48] مبلها و اثاثه قديمي بهتر است مجموعه‌اي از انواع كليدها تهيه كرده و در اختيار داشته باشند تا در موارد لازم آنها را  مورد استفاده قرار دهند.

معمولاً قفل كشوهاي قفسه‌ها و مبلها بسيار ساده است و به احتمال خيلي زياد به كمك يكدسته كليد ممكن است آنها را بدون اشكال باز كرد و اگر كليد مناسبي يافت نشد از راههاي ارائه شده بايد به آزمايش آنهايي پرداخت كه خسارت كمتري وارد مي‌آورند.

قفل كشوها معمولاً در دو يا چهار نقطه به جدار چوبي پيچ مي‌شود و « زبانه» آن در هنگام قفل شدن با « كام» يا « مادگي» كه در محل مناسبي در بالاي آن قرار داده شده « چفت» مي‌گردد ، بنابراين بايد كوشش ابتدايي و اوليه به باز كردن پيچ‌هاي نامبرده در بالا ( از طرف داخل كشو) معطوف گردد ـ انجام اين كار آن طور كه در وهله اول به نظر مي‌آيد مشكل نمي‌باشد ـ چه با توجه به وضع قرار‌گرفتن كشو ممكن است با برداشتن يكي از ديواره‌هاي داخلي يا پشت آن به داخل كشو راه يافت و به آساني پيچ‌ها را باز كرده و زبانه آن‌را از كام خارج كرد.

اگر به هيچ طريق دسترسي به داخل كشو امكان‌پذير نشد به ناچار بايد از سمت جلو قفل را باز نمود ، در اين‌صورت بايد به كمك يك گيره پيچ‌دار نجاري تيغه بالاي كشو را كه كام يا مادگي در آن قرار دارد تحت فشار قرار مي‌دهند تا انحناء يافته و زبانه قفل ظاهر گردد بايد در نظر داشت كه پيچ گيره را بيش از اندازه لازم نپيچانند زيرا فشار حاصل شده به قدري زياد است كه ممكن است سبب خسارت تيغه بشود ـ اگر اين راه به نتيجه نرسيد و زبانه از كام به قدر كام خارج نشد سمبه مناسبي روي خار قفل قرار داده و با چكش ضربات ملايمي به آن وارد مي‌كنيم ، بالنتيجه پيچ‌هاي قفل از چوب  خارج گرديده و قفل از حيز انتقاع مي‌افتد ولي به علت وجود سمبه به سطح خارجي چوب خسارتي وارد نمي‌شود فقط بايد قفل جديدي در آن تعبيه گردد ـ و اگر [49] اين كار نيز به نتيجه نرسيد اطراف قفل را به كمك قلم نجاري با اسكنه ساييده و پس از خارج كردن قفل قسمتهاي آسيب‌ديده را مرمت كرد متأسفانه مرمت اين قسمتها هر‌چقدر هم ماهرانه انجام گيرد باز قابل تشخيص خواهد بود به‌همين جهت هنگامي به اين عمل مبادرت شود كه راههاي ديگري مؤثر نشده باشند بعضي اوقات ممكن است با قرار دادن آچاري ميان ديواره قدامي كشو و تيغه بالاي آن انحنايي در تيغه پديد آورد تا زبانه ظاهر شود. در چنين حالتي خارج كردن آن از كام زياد دشوار نخواهد بود.

از وارد آوردن هر نوع فشار به كشوها و ديواره‌هاي شيشه‌اي بايد خودداري شود زيرا غالباً منجر به شكستن آنها مي‌شود.

گاهي (انباشتن)  مقدار زيادي از اشياء سبب (گير كردن) كشو و خارج نشدن آن مي‌گردد ـ در چنين حالتي بايد به كمك چاقوي تيغه بلند و نوك‌پهني مانند چاقوي دارو‌سازان معروف به scalpel و يا جسمي نظير سيخ كباب و غيره كه از شكاف بالاي كشو وارد آن مي‌كنند اشياء داخل آن را روي هم فشرده و « گير» آن را مرتفع نمايند.

اگر در اثر قرار دادن قفسه‌ها و مبلها در جاهاي مرطوب ديوارهاي كشوها متورم شده و تحرك خود را از دست داده باشند ، معمولاً به دو طريق عمل مي نمايد : درصورتيكه احتياج فوري به در آوردن كشو نباشد ، قفسه يا ميز كشودار را به محل خشكي منتقل مي‌كنند تا در اثر خشك شدن كشوها به راحتي حركات خود را باز يابند و اگر نياز فوري در ميان باشد بايد ديوار پشتي قفسه را در آورده و با وارد كردن ضربات ملايمي به‌وسيله يك چكش كشو را خارج نمايند در حالت اخير بهتر است قطعه چوبي ميان چكش و ديواره عقبي كشو قرار دهند تا اثر ضربه بر ديواره باقي نماند.

براي چرب كردن « ريل» كشوها از شمع يا پيه استفاده مي‌كنند.

براكس (Borax) از نظر شيميايي تترابرات سديم مي‌باشد. بلورهاي نيمه‌شفاف بيرنگ و گاهي سفيد مايل به خاكستري كه در هوا شكفته مي‌شوند ، در لحيم‌كاري و شيشه‌گري به عنوان ماده گدازآوز و همچنين در ميناكاري و لكه‌گيري و غيره به كار مي‌رود.

مجسمه سنگي از سنگ بازالت

برداشتن تكيه‌گاه و مقواي نگاهدارنده (To  Remove Mounts)

نقشه‌ها و مينياتورها را معمولاً به يك ورقه كاغذ يا مقوا نگاهدارنده مي‌چسبانند ـ در موقع چسبانيدن  چنين مقوايي بهتر است نقشه‌ها را روي مقوا گسترده بدواً پشت قسمت فوقاني آن را چسب زده و به مقوا بچسبانند و بعد از خشك شدن چين و چروك‌هاي آن‌را صاف كرده و قسمت پايين آن‌را بچسبانند در نتيجه نقشه چروك‌دار نشده و در موارد لازم تعويض مقوا نيز به‌آساني ميسر خواهد شد.

هنگام برداشتن مقوا كافي است قسمت‌هاي چسب‌زده را از پشت خيس نمايند و براي اين منظور بهتر است كاغذ خشك‌كن سفيدي را مرطوب كرده و زير قسمت‌هاي چسب‌زده قرار دهند تا چسب به‌تدريج « شل » شده و نرم گردد ـ گاهي لازم است اين عمل را چندين‌بار تكرار نمايند.

اگر به‌جاي چسب نقشه را با سريشم (ژلاتين) به مقوا چسبانيده باشند بهتر است آن‌را به‌صورت جريان باريكي به پشت مقوا جاري سازند.

بايد در نظر داشت كه چسب و سريشم و موادي نظير آنها مورد علاقه موجودات ذره‌بيني بوده و در شرايطي مناسب به‌زودي مورد هجوم كفكها  و قارچ‌ها قرار مي‌گيرند ـ براي جلوگيري از اين پيش‌آمد همواره در هنگام چسبانيدن نقشه به‌مقدار كمي فرمالين٭  Formalin يا ماده ضد‌عفوني كننده ديگري مانند سوبلمه ٭ بدان اضافه مي‌كنند. [50]

گلدان شيشه‌اي با برجستگي‌هاي براكس

 برس و قلم‌مو((Brush

انواع گوناگون اين جسم در موارد مختلف مورد استفاده بوده و در همه حال بايد سعي شود بهترين نوع آن‌را تهيه كرد و به‌كار برند زيرا صرفنظر از جنبه اقتصادي و دوام بيشتر اجناس مرغوب بنا به مثل معروف تهيه ابزار خوب نصف راه موفقيت به‌شمار مي‌آيد.

قلم‌موهايي كه در نقاشي‌هاي رنگ و روغني به‌كار مي‌رود معمولاً از موي خوك (Hogs Bristles) ياسمور (Red Sable) تهيه مي‌شود ـ نوع اخير غالباً نرمتر از نوع اول مي‌باشد.

قفل بسته

ساختمان قفل معمولي ـ كشو در حالت باز

در آبرنگ‌ها معمولاً از اقسام گوناگون قلم‌موهاي نوع دوم استفاده مي‌كنند ـ به اين طريق كه ابتدا به كمك قلم‌موهاي بزرگ معمولاً « ته رنگ » را روي سطح وسيعي از تابلو مي‌گسترند سپس به‌وسيله قلم‌موهاي پهن ديگري كه  معمولاً از موي گاو تهيه مي‌شود و بسيار نرم مي‌باشد رنگ جلا را به‌كار مي‌برند ـ قلم‌موها را هميشه بايد تميز نگاهداشت و اگر بعد از استعمال بلافاصله پاك و تميز نمايند بر طول عمر آنها افزوده مي‌شود ـ براي تميز كردن لازم است بدواً آنها را با حلال مواد رنگي شسته سپس با آب گرم و صابون بشويند و در محل تميزي آويزان نمايند ـ و «پخش» شده و شكل اوليه خود را از دست مي‌دهند براي اعاده شكل اصلي ممكنست آنها را در محلول خيلي رقيقي از سريشم قرار دهند و اگر آنها را براي مدتي به‌صورت ايستاده روي قسمت مودار قرار دهند درنتيجه اين قسمت سست و « پخش » شده و شكل اوليه خود را از دست مي‌دهد براي اعاده شكل اصلي ممكن است آن‌ها را  در حالت مرطوب به صورت وارونه قرار دهند آب به درون قسمتي از موها به دسته وصل شده نفوذ كرده و سبب كند شدن تدريجي آنها مي‌شود ـ بهتر است دو ميخ را به فاصله تقريبي سه سانتيمتر به ديوار محكم كرده و قلم‌مو را روي آن قرار دهند ـ براي پاك كردن قلم‌موهايي كه به رنگ‌هاي روغني غليظ آغشته شده‌اند ممكن است از آستن٭   يا يكي ديگر از حلال‌هاي مواد رنگي استفاده كرد ولي بعداً نبايد آنها را در موارد مهم و پر‌ارزش بهكار برند.

از برس‌هاي گردگيري براي پاك‌كردن انواع پارچه‌ها و اشياء شكستني استفاده مي‌كنند ـ از برس‌هاي ريش‌تراشي كهنه و مسواك‌هاي دندان مي‌توان در موارد مختلف براي مرمت و پاك كردن اشياء استفاده كرد.

برس‌هاي مخصوصي با تارهاي برنجي يا آهني براي تميز كردن اشياء فلزي به‌كار مي‌رود و همچنين از برس‌هايي كه داراي تارهاي شيشه‌اي هستند براي آغشتن اشياء به اسيدها و مواد شيميايي كه سبب فساد تارهاي مويي مي‌شوند استفاده مي‌كنند. [51]