صفه شاه
عباسي
مهمترين اثر باقيمانده دوره صفوي
بناي معروف به صفه شاه عباسي است كه به نام
صفه مركزي نيز خوانده ميشود. اين صفه در
مقابل در ورودي اصلي باغ واقع شده بناي دو
طبقه آن شامل ايوان و شاهنشينهايي در
طرفين است ، طاقهاي هلالي و سادگي منظر و
جبهة بنا فريبندگي خاصي دارد ، در زير اين
سرپوشيده كه از چهار جهت به چهار شاهنشين
تابستاني منتهي ميگردد حوض بزرگي كه
همواره مملو از آب زلال چشمه سليماني است
جلوهگري مينمايد ، جريان سريع آب در
نهرهاي اطراف كه توأم با صداي ريزش آب از
فوارههاي آن است حاكي از آبادي و شكوه
اين باغ مشهور و معروف است.
در گوشوارههاي اين صفه غرفههايي
با پيهاي قطور و ضخيم كه روكش هزارة
ديوارهاي آن با سنگ مرمر كاشاني مزين
گرديدهاست خودنمايي مينمايد ، در روي
بدنه غرفه جنوبي بقاياي نقش و نگار آبدار و
روغني دورة صفوي كه بعداً اصلاح و تعمير شدهاست معرف تزيينات اصلي بنا ميباشد ،
استخر بزرگي در مقابل اين بناي تاريخي كه
حد فاصل صفه و خيابان ورودي به باغ است
ساخته شده ، اين استخر كه داراي فوارههاي
كاشي است منظر خاصي در اين قسمت باغ بهوجود
آوردهاست كه هر بينندهاي را مسحور زيبايي
و لطافت طبيعي خود ميسازد.
معروف است كه شاهعباس بهمنظور حفظ
باغ و قصبه فين بزرگ و كوچك از خطر سيلي كه
از جانب مشرق و جنوب شرقي(كوههاي كرگس و
درويش و قهرود) جاري ميشد فرمان به احداث
سد و سيلبندي
استوار برفراز ارتفاعات مجاور قصبة [13] فين
صادر نمود كه هنوز هم بقاياي ديوارة آن سد
كه با سنگ و آهك در
نهايت استحكام ساخته شده و به مرور زمان به
رنگ تيره در آمده است
از دور ديده ميشود ، اين سد كه بهنام
سد عباسي شهرت دارد طي ساليان متمادي
آبادي فين و باغشاه و ابنيه و دهات مجاور
را از مخاطرات سيلزدگي و نيستي حفظ و حراست نمودهاست.
صفه سليماني
بقاياي صفه ديگري كه از پادشاهان صفوي در مجموعة
ابنيه
باغشاه به يادگار باقي ماندهاست صفه منسوب
به باني آن شاه سليمان صفوي
(1077-1105 هجري قمري) ميباشد كه با طرح هيأتي
بسيار دلچسب و در نهايت سادگي و ظرافت ساخته شده بود ، با
كمال تأسف ساختمان اين صفه كه داراي غرفههاي
آجري زيبايي براي استراحت كاروانيان و
مسافرين و شناگران در چشمه تعبيه شدهبود
به كلي خراب و منهدم گرديده ، تا چند سال
قبل ، از آن بناي دلنشين فقط چند طاقنما و پايه و ستون آجري چيزي باقي
نمانده بود. در زير اين صفه و بناي كنوني آن
مظهر چشمه پربركت سليماني قرار گرفتهاست
كه در حقيقت آبادي و كشاورزي قصبة فين و
قسمتي از مزارع حومه شهر و بالاخص شهرت و
سرسبزي و مناظر طبيعي باغشاه مرهون وجود
آب فراوان همين چشمة كمنظير ميباشد.
تاريخ كاشان نوشتة سهيل در اين باره
مينويسد: « خلاصه در وسط آن باغ حوضخانه «و» شتر
گلويي ملوكانه مشتمل بر عمارات تحتاني و
فوقاني برپا داشته و حجاريها از سنگهاي
مرمر و نقاشيهاي ماني و آذر بهكار برده
و در مرتبة سيم آن استادان چربدست كامل ، با
چوب و آهندستي عمارت كلاهفرنگي طراز
نموده كه در كمال ارتفاع جالسين آن تمام
فين و كاشان و كل توابع الي درياي نمك و
سياهكوه را تماشا كنند. و اصل آن حوضخانه
در چهار طرف به حوضهاي سرشار و خيابانهاي
مشجر به اشجار سرو
و چنار نگاه ميكنند كه الحق آبي به آن
پاكي و صفا و اشجاري به آن طراوت و سبزي و
آراستگي و سروستاني به اين نظم و پيراستگي
كه در هر يك سر به فلك كشيده در تمام
ربع مسكون
ديده نشده و درهاي طرف شمالي آن گشوده سوي
منظر شاهنشيني كه مشرف است به درياچه
بزرگ و آن مشرف است به خياباني عريض و
طولاني و جدولي از وسط آن خيابان روان است
الي پاي عمارات سردر آن باغ».
در حال حاضر گذشته از صفه شاه عباسي
و شاه سليماني و ساختمان ديگري كه منسوب به
دوره صفوي باشد در باغ فين وجود ندارد ، با
اينكه برخي از مورخين ساختمان اين باغ يا
باغ ديگري را به نام صفيآباد به شاه صفي
صفوي (1038
-1052
هـ .ق) نسبت ميدهند و حتي عدهاي از
جهانگردان خارجي كه درزمان سلطنت شاه صفي
به تهران آمدهاند برگزاري مراسم و آيين تاجگذاري اين شهريار صفوي را در
اين باغ يا باغ صفي آباد ضبط كردهاند
هيچگونه بنا و صفهاي به نام شاه صفي در
اين باغ ديده نميشود و اين نكته ميرساند
كه در مدت شهرياري و سلطنت سلاطين صفوي در
كاشان كاخها و
باغاتي ديگر نيز احداث شدهاست كه امروزه
نام و نشاني از آنان در بين نيست.
از زمان زنديه به شهادت بقاياي آثار
كريمخاني كه در سمت جنوب باغ واقع شده
معلوم ميشود كه اين باغ مورد نظر و توجه
قرار گرفته و رونق از دست رفتة خود را براي
مدت كوتاهي بهدست آوردهاست ، بناهاي كريمخاني
كه شامل حياط خلوت و غيره بودهاست بعداً
چنان دچار خرابي و تزلزل شده كه حتي امروزه
تهيه و ترسيم نقشه اصلي ساختمان آن خالي از
اشكال نميباشد.
صفة فتحعلي
شاهي (1312 – 1250 هـ . ق.)
درزمان قاجاريه بناي باغشاه براي
بار ديگر مورد توجه و عنايت قرار گرفتهاست
چنانكه در زمان فتحعليشاه قاجار اقذام به احداث صفهاي
در محوطه باغ شدهاست كه اكنون بهنام صفة
فتحعليشاهي شهرت دارد . در دو جناح اين صفه
سرپوشيده كه اكنون به طور كامل مرمت
گرديدهاست ساختمانهاي كه مشتمل بر دو
حياط خلوت و چند چشمه اطاق ميباشد احداث
گرديدهاست .
در زير اين صفه كه به چهار طاقي
شباهت دارد حوض كاشي فيروزهاي رنگي با
فوارههاي زيبا جاي گرفتهاست آب جاري اين
آبنما به وسيله نهرها و جويهاي متعدي
كه در اطراف و وسط خيابانهاي شمالي و جنوبي
و شرقي و غربي باغ ساخته شده به داخل آبنماهاي
بزرگتري به نام حوض
معروف به جوش و صد فواره شده و سپس كليه باغ
را مشروب ميسازد و مازاد آن به مصرف
آبياري مزارع و باغات فين ميرسد و
درگذشته براي به كار انداختن آسياهاي آبي
از اين چشمه استفاده مينمودهاند.
درون طاق گنبدي اين سرپوشيده كه
مصور به نقوش و خطوط و گل و بوتههاي
زيبايي ميباشد و همچنين چند پرده يا مجلس
نقاشي از شاهزادگان قاجار بر روي طاقنماهاي
آن كشيده شده كه
معرف
سبك نقاشي و انواع لباس شاهزادگان و
درباريان آن دوره است.
گذشته از تزيينات و نقوش هندسي زير
رومي طاق در اين بنا قصيدهاي
كه شامل مادة تاريخ ساختمان صفه است و اثر
طبع خاوري شاعر ميباشد در درون قابهاي
گچبري به خط نستعليق برجسته در روي گچ
كنده شده ، با اينكه چند بيتي از آن محو
گرديدهاست ، ليكن قريب بيست بيت آن باقي و
به شرح زير خوانده ميشود:
زهي عشرتگه خاقان خهي خرگاه خاقاني
ندانم نقش ارژنگي تو يا صورتگه ماني
بياميزد زهر منظر هزارت نقش جانپرور
سپهر مجد را محور بناي عدل را باني
به ايران سايهگستر گشت تا چتر
همايونش
بود مسحور هفت اقليم هم ايران و هم
ايراني [14]
به دور او كه مقرون داد دايم با دلآسايي
به عهد او كه مشحون باد دايم بر تنآسايي
نظام دولت و صدر جهان حاجي حسينخان
آن
كه بر عهدش همي
نازد به
هر كاشانه
كاشاني
در اين خرم سرابستان نهاد اين كاخ را
بنيان
چنان آمد عمل نعمان ز وضع كاخ نعماني
به پايان كاخ سلطاني چو آند خاوري گفتا
كه جاويد از جلوس شاه بادا كاخ سلطاني
|
)
)
)
)
)
)
)