تاريخچه كتاب و كتابخانه در
ايران
(13)
ركن الدين
همايونفرخ
137-
كتابخانه مدرسه سلطان محمد سلجوقي در اصفهان:
سلجوقيان در ري و اصفهان بناهاي
بسيار ساختند و در ترويج علم و دانش در آغاز
سلطنتشان مساعي وافي و كافي بهكار بردند ثمره
كوشش و مجاهدت و بذل توجه و عنايت آنان اوج
فرهنگ و هنر در دوران فرمانروايي
ايشان بود. سلطان محمد سلجوقي در اصفهان مدرسهاي
عظيم ساخت و براي آن كتابخانهاي بزرگ
فراهم آورد و اين مدرسه ساليان دراز بهصورت
دانشگاهي در تربيت و پرورش دانشمندان و طالب
علمان نقش برجسته و بزرگ ايفا كردهاست.
حُمَد
مستوفي در تاريخ گزيده مينويسد: « سلطان محمد
به غزاي اصفهان رفت و جنگي سخت كرد و از بتخانه
هندوستان بتي كه مهتر بتان بود. «سنگين» به
وزن قريب دههزار من بيرون آورد هندوان از او
برابر مرواريد عشري ميخريدند نفروخت و گفت
مردم باز گويند كه «آزر بتتراش و محمد بتفروش!!»
آن بت را به اصفهان آورد و جهت خواري در آستانه
مدرسهاي كه خوابگاه سلطان است انداخت و
امروز همچنان1 هست» در گذشت سلطان محمد را
رابع عشرين ذيالحجه سنه احدي عشر و خمسمايه
نوشتهاند 511 هـ . ق.
هم
امروز نيز خوشبختانه قسمتي از
بناي اين مدرسه و منارهاي كه در كنار آن بوده
پابرجاست و بنا به نوشته تاريخ گزيده گور
سلطان محمد سلجوقي نيز آنجاست. اين بنا در
مقابل در ورودي صحن هارون ولايت و متصل به
مسجد علي قرار داد. در ضلع شمالي آن فعلاً
مدرسه كوچكي است كه
ساختمان آن از نظر سبك معماري كاملاً به آثار
دوران سلجوقي مانند است و بايد گفت باقيمانده
قسمتي از مدرسه سلطان محمد سلجوقي است.
با
كمال تأسف اين بناي تاريخي در حال انهدام و
ويراني است ، مدرسه مذكور دو طبقه دارد و
دورادور آنرا ايوانهاي كوچكي فرا گرفته كه در
پشت آن حجراتي براي طالبان علم ساخته بودهاند.
در جنوب غربي مدرسه مناره مسجد علي قرار دارد
كه آنرا هم به اشتباه به نام سلطان
سنجر ميخوانند!!
در
اين مكان و اين بنا روزگاران دراز مدرسهاي
بزرگ و كتابخانهاي عظيم قرار داشت كه كعبه
آمال دانشپژوهان و طالبعلمان ايران و جهان
بودهاست.
[24]
138ـ كتابخانه مدرسه ملكشاهي در
اصفهان:
بطوري كه در كتاب تجارب السلف آمدهاست2
جسد ملكشاه را پس از آنكه به سال 485 هـ
. در گذشت نخست در شونيز به عاريت و امانت
گذاشتند و پس از چندي محمود پسرش كالبد او را
به اصفهان آورد و با شكوهي تمام در مدرسهاي
ملكشاه بانيش بود به خاك سپرد.
مدرسه ملكشاهي در محله «كران» واقع بوده و اين همان مكاني است كه
امروز آرامگاه خواجه نظامالملك و ديگر
شاهزادگان و پادشاهان سلجوقي در آن قرار دارد
و بهنام دارالبطيخ معروف است.
متأسفانه اين مدرسه عالي و بزرگ به
مرور دهور دستخوش تجاوز و تصاحب قرار گرفته و
در حال حاضر تنها صحني كه آرامگاه ملكشاه ـ
خواجه نظامالملك و فرزندانشان در آن است
باقيمانده.
مجملالتواريخ و القصص
نيز كه به سال 520 هـ . تأليف يافتهاست به
اين موضوع اشارتي دارد و در ذكر مقابر آل سلجوق
مينويسد كه« ملكشاه به اصفهان به مدرسهاي
كه ساخته است»3 و اين خود سندي است معتبر
از اين كه آرامگاه كنوني خواجه نظامالملك و
ملكشاه سلجوقي قسمتي از مدرسهاي است كه
معروف و مشهور به مدرسه ملكشاهي بودهاست.
حُمَد مستوفي نيز در تاريخ گزيده مدفن ملكشاه
را در محله كران اصفهان ثبت كردهاست.
مدرسه ملكشاهي يكي از مدارس نامآور
ايران در قرون پنجم و ششم و هفتم بود و طلاب آن
ممتاز و از تحصيل در آن سر افراز بودند.
كتابخانه مدرسه ملكشاهي نيز از كتابخانههاي
قابل توجه قرن ششم بوده كه مرجع مراجعه دانشپژوهان
و فقهاي اسلامي بودهاست.
139- كتابخانه مدرسه خواجه نظامالملك
در اصفهان ( نظاميه اصفهان):
در ترجمه تاريخ محاسن اصفهان تأليف
مافروخي كه بهسال 729 وسيله حسينبن محمدبن
ابيالرضا علوي انجام گرفته و شخص اخيرالذكر
نيز خود ذيلي بر آن نوشتهاست. در معرفي اين
مدرسه چنين مينويسد: « مدرسه خواجه نظامالملك در محله دردشت و نزديك جامع بزرگ قرار
داشته» و در توصيف آن اضافه ميكند كه « اين
مدرسه در محله دردشت در نزديك جامع بزرگ بر
محلت در دشت بر وضعي و اصلي هر چه خوبتر و هيأتي
و شكلي هر چه مرغوبتر در غايت
رفعت از جهت صنعت و عمل و نهايت رتبت و منزلت و
بر در آن مناري چون ستون قبه به آسمان كشيده و
دراز و با عيوق و فرقدان همنشين و همراز عجيبشكل ،
بر سه پايه آن صعود و عروج نمايند تا بر كنگره
و قفسه نرسند خود را بهيكديگر ننمايند. خرج بيپايان
و بيحد بر آن صرف و ضياع بيشمار و بيعدد
بر آن وقف ، چنانكه هر سال مبلغ دههزار دينار محصول و مستغلات و موقوفات آن بوده!
و اكنون به كلي مستأكله بوده!!
4
متأسفانه
امروز اثري از اين مدرسه نيست
زيرا همچنانكه ابيالرضا علوي متذكر است
در قرون ماضي موقوفات بيشمار آن را ربودهاند
و براي محو آثار جرم به انهدام بناي مدرسه دست
يازيدهاند!
آن چه مسلم است اين بناي باشكوه تا
اواخر قرن هشتم زمان ترجمه محاسن اصفهان وجود
داشتهاست بهطوريكه در شرح و بيان تاريخ
كتابخانههاي مدرسههاي نظاميه بغداد و
هرات گذشت ، مدرسههايي كه خواجه نظامالملك
ساختهبود همه داراي كتابخانههاي بزرگ و غني
بودند و براي تأييد اين نظر كافي است متذكر
شويم كه: ابو زكريا يحييبن علي معروف به خطيب
تبريزي كه در سال 421 متولد شده و در سال 502 در
تبريز در گذشتهاست مدتها رياست كتابخانه
نظاميه بغداد بهعهده او محول بودهاست5
خطيب تبريزي از دانشمندان عاليقدر ايران است
و آثار او [25] در ادبيات عرب مقامي شامخ دارد.
خوشبختانه از آثار اين دانشمند شهير مانند:
شرح حماسه ـ دميته القصر ـ شذرات الذهب نسخههايي
به خط منصف و
مؤلف عاليقدر آن در دست است.
140 – كتابخانه مدرسه طغرليه در
همدان:
بهطوريكه راوندي در راحهالصدور
و ظهيري در سلجوقنامه متذكرند سلجوقيان و
خاندان عربشاه ، در همدان مدارس و مساجد عالي
ساختند و بهخصوص طغرل و فخرالدين عربشاه توجه خاصي به
دانشمندان و نويسندگان و شعرا مبذول ميداشتند.
طغرل اول در همدان مدرسهاي عالي بنا نهاد كه
به نام او طغرليه نام گرفت.
عوفي در مجمل التواريخ و القصص ضمن
معرفي آرامگاه پادشاهان سلجوقي مينويسد كه:
« سلطان محمدبن محمود در مدرسه سلطان طغرل
مدفون است » و « سلطان طغرلبن محمد نيز در
همدان در مدرسه طغرليه كه خودش باني آن بود
مدفون گرديد»
6.
كتابخانه مدرسه طغرليه از جمله
كتابخانههاي مورد توجه بودهاست.
141ـ
كتابخانه تمرتاش:
بنوارتق خانداني هستند منشعب از
سلجوقيان ايران ، اين خاندان از مروجان زبان و
فرهنگ فارسي بودند و از سال 502-811 هـ . در ديار
بكر فرمان راندند ، پادشاهان اين دودمان در آن
نواحي از حاميان دانشمندان و فرهنگ و زبان
فارسي بشمارند. الب انيانج قتلغ شهابالدين
ابوالمظفر تمرتاش (دمرتاش – تيمورتاش) كه از
سال 547 –575 7 سلطنت كردهاست يكي از
فرمانروايان مقتدر اين دودمان است كه به زبان
و فرهنگ فارسي عشق ميورزيدهاست و آثار
بسياري به خواهش و خواسته
او از زبانهاي سرياني ـ عربي ـ
پهلوي ـ به فارسي ترجمه شدهاست. كتابخانه
او از كتابخانههاي بنام و شهير ايران بودهاست هماكنون كتابهايي در كتابخانههاي جهان
موجود است كه يا به خواهش او تأليف و تصنيف
گرديده و يا براي كتابخانهاش خطاطان
استنساخ كردهاند از جمله ميتوان كتاب
حشائش را ياد كرد كه مهران ايراني كه به زبان
پهلوي و سرياني آشنايي داشتهاست آنرا براي
كتابخانه اين پادشاه دانشدوست ترجمه كرده
بودهاست و در مقدمه
آن چنين آوردهاست: «…. در زمان پهلوان
ثغور خسرو ايران ملك ديار بكر الب انيانج
قتلغ بك ابوالمظفر….»
اين نسخه عزيزالوجود در كتابخانه
آستان قدس رضوي نگاهداري ميشود و نسخه منحصر
بفرد است. بتوارتق در 811 بدست آق قويونلوها منقرض
گرديدند.
142ـ كتابخانه معينالدين پروانه:
معينالدين سليمان بن مهذبالدين
علي ديلمي (پروانه) صاحب سينوب از پادشاهان
پروانيان است ( تيرهاي از سلجوقيان آسياي
صغير) كه درباره اين دودمان در فصل گذشته به
تفصيل سخن راندهايم. معينالدين پروانه به
دانشوران و سخنگستران ـ عارفان و پيشوايان
دين و آيين اعزاز و اكرامي فوقالعاده ميداشت
و خود اهل فضل و ادب بود. كتابخانه او از
كتابخانههاي معروف و مورد توجه بودهاست
هنوز از نسخههايي كه براي كتابخانه او
استنساخ كرده بودهاند در كتابخانههاي
تركيه موجود و در دسترس است.
143ـ
كتابخانه تاجالدين فيروزشاه بهمني
8:
او
هشتمين پادشاه بهمني دكن است كه در گلبرگه
پادشاهي ميكردند ـ پادشاهان بهمني به
ادبيات و آثار زبان فارسي توجهي خاص داشتند و
آنان را بايد از مروجان بنام ادب و فرهنگ زبان
فارسي دانست ، بخصوص تاجالدين فيروزشاه
بهمني كه شيفته ادب و فرهنگ ايران بود و غزل
نيكو ميسرود و فيروزي تخلص ميكرد و دربارش [26]
مركز سخنوران و موسيقيدانان بود و از اكناف
ايران اهل علم و دانش به دربارش رويآور
بودند و تأليفات بسياري به نامش پرداخته و
ساختهاند. كتابخانه او يكي از كتابخانههاي
معظم از مخطوطات زبان فارسي بودهاست و
هنوز در كتابخانههاي خصوصي و اختصاصي جهان
كتابهاي بسياري ميتوان يافت كه زماني متعلق
به كتابخانه تاجالدين فيروزشاه بودهاست.
از جمله ميتوان كتاب توضيحالحان را كه در
موسيقي نوشته شده و مصنف آنرا بهنام و براي
كتابخانه فيروزشاه تحرير و تصنيف كرده ياد
كرد كه نسخه منحصر آن متعلق به كتابخانه خصوصي
آقاي فخرالدين نصيري اميني است9.
144ـ كتابخانه نجمالدين كبري:
نجمالدين ابوالجناب احمدبن عمر
خيوقي خوارزمي ملقب به طامهالكبري كه از
عارفان نامدار و عاليمقدار قرن ششم هجري است اين
رهبر و پيشواي ادب و اخلاق مكتبي گشود كه به نام
او نامزد است و توفيق يافت در مكتب خاص خود
دانشمندان و متفكران و مربيان بزرگ و شهير
بپرورد كه از آنجمله ميتوان از مجدالدين
بغدادي ـ نجمالدين دايه ـ سيفالدين
باخزري ـ سعدالدين حموي ـ رضيالدين علي
لالا ـ نورالدين اسفرايني ياد كرد.
نجمالدين
كبري از مشاهير گويندگان اشعار عارفانه و
محققان بنام عرفان ايران است ـ آثار بسيار
تأليف و تصنيف كردهاست كه بايد از ميان آنها
تفسير قرآن بر وجوه عرفاني در 12 مجلد ـ آداب
المريدين ـ رسالهالطريق و دهها رساله ديگر
در عرفان را ياد كرد.
نجمالدين كبري به سال 618 در فتنه
مغول در خوارزم شهيد شد و در گرگانج (خيوه) به
خاك سپرده شد و هنوز آرامگاهش بجاست و مطاف
اهل دل است.
اين عارف دانشمند مجلس درس و ارشاد
ترتيب ميداد و بايد مجلس درس او را در
دانشگاه عرفان ايران خواند. اين دانشمند عاليمقام
براي مطالعه و ارشاد شاگردانش كتابخانهاي
قابل توجه داشتهاست.. (عكس آرامگاه اين عارف
عاليمقام از نظر خوانندگان ميگذرد).
هجوم مغول
دوران
فترت ـ تعطيل مدارس و كتابخانهها
بررسي حمله مغول و نتايج حاصله از
آن در طي قرون پس از آن واقعه در اين تاريخچه از آن رهگذر است تا بدانيم چه شد كه نام بسياري از
كتابخانهها در قرن هشتم به فراموشي سپرده
شده و يا مدارسي كه آنهمه كتاب و نام و عنوان
داشتند كه چگونه از ميان برداشته شدند و نامشان
فراموش و چراغ روشنگر دانششان خاموش شد؟! چه
شد كه آن عظمت و شكوه در پيشرفت علم و دانش كه
نمونههاي بارز آن تأليفات و تصنيفات
گرانقدري است كه تعداد معدودي از آنها هم
امروز نيز در دسترس ماست دچار ركود و وقفه
گشت؟ و در خدمت تناور و ثمرپروري كه به بار
نشسته بود بهجاي آنكه در قرون بعد بار و ثمر
بيشتر و فراوانتري بدهد خشك و بيثمر گرديد؟
بررسي در علل و جهات بهوجود آمدن اين
وقايع و اثرات و ثمرات مترتب بر آن از وظايف
محقق و مورخ است.
|
)
)
)
)
)
)