|
نقاب از چهره
دلفريبش در بزم رعونت و تكميل برداشت و در مجال استحسان جلوه تماميَّت يافت .
چون صفحات اين جريده آمال مستغني از آرايش توصيف و تعريف خامه فطرت است
لهذا عنان گلگون خوش خرام انديشه را از اين وادي مُنعطَف ساخت ، پسنديده خَِردِ
صواب انديش دانسته بصفحه آرايي دعاي خديو كشور گشا كه سجيَّه مرضيَّه
خاكنشينان راه عبوديت اوست ميپردازد .
خدايا تا
جهان را آب و رنگ است
فلك را دور و
گيتي را درنگ است
جهان را خاص
اين صاحبقران كن
فلك را يار
اين گيتي ستان كن
جهان چون
خاتمش زيرِ نگين باد
كليدِ عالمش
در آستين باد
تمَّت تمام
ديباچه مرقع پادشاهي . ))
(شكلهاي 6 و
7 و 8 و 9 ).
از تعريف و
توصيفي كه ديباچه نگار بنا به امر شاه جهان بر اين مرقع نوشته معلوم ميشود
كه :
1 – مرقع
مركب از خط و نقاشي است .
2 – يكصدو سي
و چهار ورق دارد .
3 – قطعات خط
آن غالبا از خطوط نستعليق خفي و جلي مير علي هروي است .
4 – هر ورقي
از آن مزين به تصوير كار مصوران سر كار پادشاهي بوده است .
5 – در مدت
نه سال تهيه شده است .
6 – صدو بيست
هزار روپيه خرج آن شده است .
7 – صد و
بيست هزار روپيه در آن روز مساوي چهار هزار و سيصد و سي و سه تومان عراقي (
ايران ) و سيصد و هفتاد
[46] و دو هزار سكه خاني توران (بخارا ) بوده است .
با قدري
ملاحظه و مقايسه مينگريم كه برخي از اين اوصاف بر مرقع گلشن كتابخانه
سلطنتي تهران بيش از هر اثر خنري موجود ديگري تطبيق ميكند :
اولا – تعداد
اوراق مرقع مجلد و اوراق پراكنده تقريبا بهمين حدود ممكن است برسد .
(112 = 88 +
15 + 9 )
ثانيا -
تصاوير اين مرقع عموما كار صورتگران دربار دهلي است و ايشان احيانا برخي از
آثار بهزاد يا مصور ديگري را نسخه برداري كرده اند (شكل 1 ) .
منوهر ،
بشنداس ، دولت ، آقا رضاي مصور و ابوالحسن پسر او و كوهن از چهره نگاران
عهد جهانگير و شاهجهان ، كساني هستند كه نام يا امضاي آنها بر اوراق اين
مرقع ثبت است .
ثالثا - خط
شاهجهان در كنار يكي از تصاوير به چشم ميخورد كه مينويسد :
((شبيه
خردسالي من است حَّرره شاهجهان )) (شكل 2 )
رابعا – غالب
خطوط نستعليق جلي و خفي مرقع به رقم مير علي مزين است و اگر خطوطي از
ديگران در آن وارد شده معدود و محدود است . چنانكه يكي از اوراق بخش
جداگانه آن ديده ميشود ممكن است اساس اين مرقع بر يك مرقع مذهب كهنهتري
بوده كه مير علي هروي از قطعات خط خويش در حيات خود ترتيب داده بود (شكلهاي
3 و 4 و 5 ) .
خامسا –
صورتهايي كه خانم گدار به جهانگير نسبت ميدهد چون غالبا معرفي همراه ندارد
ممكن است مربوط به شاه جهان باشد و هيچ اشكالي ندارد كه پسري در مرقع خود
نقاشي و خط و آثار ديگر پدر خود را اقرار بدهد .
با اين
ملاحظات در ميان وصفي كه از مرقع پادشاهي در ديباچه آن رفته با آنچه در اين
مرقع كتابخانه سلطنتي ديده ميشود نقاط قابل تطبيقي ميتوان يافت كه انديشه
مرا متوجه بدين نكته كرده است كه مرقع پادشاهي شاهجهان همين مرقع گلشن قصر
گلستان طهران است .
در اين
ديباچه ايراد كلمه گلشن و چمن در چند مورد و قيد ((مضمون چمن )) و ((عبارت
گلشن)) در يك مورد ، ميتواند ذهن پژوهنده را متوجه اين نكته سازد كه مرقع
پادشاهي را با صفت گلشن و چمن ياد كردهاند .
اين نكته
نشان ميدهد كه اسم مرقع گلشن چنانكه برخي پنداشتهاند در دوره ناصرالدين
شاه بر اين مرقع اطلاق نشده بلكه اين نام با اوراق مرقع همراه به ناصرالدين
ميرزاي وليعهد در 1263 قنري منتقل گشته است .
در خاتمه از
محبت و همراهي دوست فاضل و همشاگرد قديم نويسنده و رئيس بصير و خبير
كتابخانه سلطنتي ، جناب آقاي دكتر مهدي بياني كه مرا در استفاده از مرقع
گلشن و اوراق ضميمه آن و تحصيل معلوماتي راجع به كيفيت انتقال آن به
كتابخانه ياري فرموده اند ، متشكرم و اميدوارم قصد خير ايشان در معرفي دقيق
فني از اين اثر هنري بينظير ، هر چه زودتر در ضمن اثر چاپي مستقلي جامه
عمل بپوشد .
مراجع :
1 – مرقع
گلشن كتابخانه سلطنتي و اوراق پراكنده آن .
2 – جنگ نثر
و نظم محمد عاشق قادري نسخه كتابخانه محيط .
3 – دوران
نادر – تاليف نگارنده (خطي ).
4 – بيان
واقع نسخه عكسي كتابخانه محيط .
5 – عالم
آراي نادري نسخه اصلي كامل كتابخانه محيط .
6 – مجموعه
مكاتبات نادري بقلم ميرزا مهديخان و ديگران – تنظيم نويسنده (خطي) .
7 – آثار
ايران بزبان فرانسه چاپ پاريس – جزء اول از دفتر اول .
8 – آيين
اكبري چاپ نول كشور در سه جلد .
9 –
شاهجهاننامه چاپ كلكته .[47]
پاورقيها
:
1 – از ورق 223 جلد
دوم عالمآرا ، نسخه عكسي كتابخانه محيط كه از روي ميكرو فيلم نسخه عكسي
مدرسه زبانهاي شرقي لندن بسعي دوست دانشمند آقاي دكتر مشايخ فريدني
عكسبرداري شده است .
2 – ورق 43 – ب از
نسخه عكسي كتابخانه محيط كه از روي نسخه بيان واقع موزه بريتانيا به سعي
دوست فاضل آقاي اسدالله طاهري عكسبرداري شده است .
3 – گويا افتادگي
دارد ولي در متن پيوسته است .
4 – {حور} افزوده شد
. |
)
)
)
)
)
)
)
)
)