|
|
||
همايونفر،
ركنالدين. "سيرتكامل و ترقي چاپ
ونشركتاب درايران در25 سال اخير". دوره6،
ش63 (دي46): 12-15.
|
||
|
|
||
خلاصه:تاريخچهاي از صنعت چاپ كتاب
درايران از روزگار صفويان به سال 1113 هجري
تاعهد قاجار 1277، ايجاد چاپخانههاي
تبريز وتهران تا زمان معاصر، چاپخانههاي
ايران در قرن سيزده هجري، ذكر اسامي
كتابخانههاي تهران تا اين تاريخ.
|
|
|
سير
تكاملي و ترقي چاپ و نشر كتاب در ايران در 25
سال اخير
ركن الدين
همانونفرخ
هيات امناي كتابخانههاي عمومي
كشور كه به فرمان
رضا پهلوي و قانون
مصوب دوم ديماه 1344 مامور تاسيس و ايجاد
كتابخانههاي عمومي در كليه شهرها گرديده
است بجا و بمورد دانست كه در اين هنگام
مراسم
تاجگذاري
رضا پهلوي و نيابت سلطنت فرح پهلوي برگزاري ميگردد با همكاري وزارت
فرهنگ و هنر نمايشگاهي از كتابهاي چاپ
شده طي 25 سال اخير ترتيب دهد . ميزان چاپ و نشر و چگونگي آن در هر
كشوري بستگي مستقيم با سطح فرهنگ و معرفت
عمومي آن كشور دارد و افزايش سطح نشر و چاپ
نشان دهنده واقعي نتيجه ثمر بخش پيكار با
بيسوادي و بوجود آمدن امكانات تحصيل و
دانشاندوزي است. از همين رهگذر در
كشورهاي راقيه، مصرف كاغذ را ملاك و معيار
ارزنده براي سنجش سطح فرهنگ هر ملت
ميدانند.
از نظر اينكه اين حقيقت هر چه روشنتر
جلوه گردد و ارزش معنوي نمايشگاه 25 سال سير
تكامل و ترقي چاپ و نشر كتاب در ايران بر
همگان مشهود افتد در اينجا تاريخچه مختصري
از آغاز رواج
صنعت چاپ و نشر كتاب در ايران تا به امروز
بطور اختصار به استحضار خوانندگان ارجمند
ميرسد تا حقايق تاريخي بهتر و گوياتر
بتواند عظمت و ارزش معنوي خدمات موثري را
كه طي مدت 25 سال اخير در راه نشر و ترويج
سطح فرهنگ و معرفت عامه با رهبريهاي
مستقيم و كمكهاي گرانقدر و ارزنده مادي و
معنوي رضا پهلوي بخصوص پس از واقعه
تاريخي انقلاب شاه و مردم بمنصه ظهور و
بروز آمده است بازگو سازد.
در اواخر دوران صفويه بسال 1113 هـ .
ق. نخستين دستگاه چاپ دستي وسيله يكي از
روحانيون ارمني جلفا بنام آسادور (آساتور)
از اروپا به ايران آورده شد كه حروف آن
چوبي بود و با آن يك جلد كتاب انجيل در
اصفهان بچاپ رسيد، پس از او بسال 1139 ش . (1741
ميلادي) وسيله خاچاتور گيسارازي از خلفاي
كليساي وانگ جلفاي اصفهان يكدستگاه ماشين
چاپ سربي دستي به اصفهان وارد شد و پس از دو
سال كوشش موفق گرديدند كتاب « سرگذشت
پدران روحاني» را بچاپ برسانند، اين كتاب
در 705 صحيفه است و صفحات آن با حروف الفباي
ارمني شماره گذاري گرديده است، در اين
چاپخانه بيش از چند جلد كتاب مذهبي بچاپ
نرسيد.
در سال 1277 هـ . ق. عباس ميرزا قاجار
وسيله منوچهر خان گرجي معتمدالدوله
يكدستگاه ماشين چاپ سربي از انگلستان
خريداري كرد و اين چاپخانه از راه روسيه
به ايران وارد گرديد و در شهر تبريز به
كار افتاد و نخستين كتاب چاپي فارسي در آن
به چاپ رسيد، ميرزا زين العابدين كه فن چاپ
را فرا گرفته بود تصدي چاپخانه را كه به
نام باسمه خانه ناميده ميشد بر عهده داشت.
نخستين كتابي كه در اين چاپخانه به چاپ
رسيده است، كتاب فتح نامه است و پس از آن
كتاب مآثرالسلطانيه تأليف عبدالرزاق بيك
دنبلي چاپ و نشر يافت. پس از ايجاد و احداث
اين چاپخانه، چاپخانه ديگري نيز وارد و در
تهران به كار افتاد. در آغاز رواج چاپ در ايران تيراژ
كتابهاي به چاپ رسيده از سيصد نسخه متجاوز
نبود. چاپخانههاي تبريز و تهران در زمان
محمد شاه قاجار تعطيل شدند و علت تعطيل آن
بود كه حروف سربي پس از مدتي كار
فرسوده و مستعمل و غير قابل مصرف ميگرديدند
و چون دستگاه حروف ريزي در ايران نبود و
وارد كردن حروف سربي
نيز با نبودن راههاي شوسه و وسايل حمل و
نقل از اروپا كاري بسيار دشوار و گرانبار و
پر هزينه ميبود ناچار چاپخانهها در
وقفه و تعطيل باقي ماندند.
در دوران سلطنت ناصر الدين شاه
قاجار بار ديگر چاپ كتاب مورد نظر و توجه
قرار گرفت و اين بار براي صرفهجويي و
امكان ادامه كار به تبعيت از چاپخانههاي
هندوستان (بمبي ـ لگهنو ـ
نولكشور) چاپخانههاي سنگي داير و رايج
گرديد و در اين زمان حتي روزنامههاي رسمي
و دولتي را نيز با چاپ سنگي به چاپ ميرساندند.
نخستين كتابي كه به چاپ سنگي در ايران [12] چاپ شده
است تاريخ معجم است كه به سال 1259
چاپ خورده است. مقدار و
تعداد چاپ در اين هنگام ترقي كرد و از
هر نشريه پانصد نسخه به چاپ ميرسيده است.
در انقلاب مشروطيت چاپ و نشر
روزنامه و كتاب تا اندازه محسوسي گسترش
يافت و چند چاپخانه سربي دستي به كار افتاد و بزرگترين تيراژ روزنامه در دوران
انقلاب مشروطيت و تأسيس مدارس ملي و دولتي
و تشكيل «وزارت معارف و صنايع مستظرفه»
كتابهاي درسي نيز با
چاپ سنگي طبع ميشده است.
پس از كودتاي ثمر بخش 1299 و آغاز
دوران مجد و عظمت تاريخ نوين ايران با توجه
خاصي كه قهرمان ملي و بنيان گذار دودمان پر
افتخار پهلوي رضا شاه كبير به نشر معارف و
علوم جديد مبذول ميفرمودند بطوريكه
خواهد آمد ترقي و پيشرفت قابل توجه و علاقه
خاص رضا شاه كبير به امر بسط معارف را ميتوان
خريداري كا خ مسعوديه و اهدا آن به وزرات
معارف نو بنياد در دوران سردارسپهي معظم
له دانست.
سير ترقي و تكامل چاپ و نشر كتاب را
ميتوان به موازات تاسيس و بنياد مدارس
جديد دولتي با توجه به آمار و ارقامي كه در
دست است استنباط و استدراك كرد.
در سال 1299 ش. در تهران 46 مدرسه قديمه
وجود داشته كه 499 نفر طلبه در آن بكار تحصيل
مشغول بودهاند 38 مكتب پسرانه و 22 مكتب
دخترانه وجود داشته كه جمعاًدر آنها(160)
نفر شاگرد تحصيل ميكردهاند ـ همچنين 79
مدرسه داخلي و خارجي موجود بوده كه در حدود
9500 نفر دانش آموز داشته و با اين حساب
جمعاً در حدود 10109 نفر در تهران دانشجو و
دانش آموز بوده است.
طبق آمار رسمي در سال 1303 ـ
دانشجوياني كه در تهران در مدارس عاليه
تحصيل ميكردهاند 273 نفر و دانشجويان
مدارس متوسطه داخلي و خارجي 8278 نفر و در
دبستانهاي داخلي و خارجي 13004 نفر بودهاند
كه جمع كل دانش آموزان تهران در سال 1303
بالغ بر 21555 نفر ميگرديده است.
در سال 1308 در 46 مدرسه قديمه 425 نفر
طلبه و در 82 مكتب خانه 1793 نفر دختر و پسر و
در 191 دبستان و دبيرستان 28935 نفر دانشآموز
بكار تحصيل اشتغال داشته اند. كه جمع كل
دانشآموزان شهر تهران را در سال 1308 بايد
30353 (سيهزار و سيصدو پنجاه و سه نفر) بشمار
آورد در مقابل مقايسه با رقم 10109 نفر كه در
سال 1299 تحصيل ميكردهاند افزايش سه
برابر را نشان ميدهد.
در سال 1320 اين رقم به 47000 نفر افزايش
يافته و اگر اين رقم را با
تعداد تقريبي 375000 نفر دانشآموزان و
دانشجوياني كه در تهران در آغاز سال
تحصيلي 1346 نامنويسي كردهاند بسنجيم
ميزان افزايش تحسين ترقي و تكامل فرهنگ و
آموزش و پرورش را طي بيست و پنج سال اخير
بنحو بارز و مبيني نمودار ميسازد و اين
رقم ميتواند گوياي واقعي و حقيقي بسياري
از حقايق تاريخي گردد و نشان دهد كه سطح
اقتصاد و درآمد سرانه افراد كشور تا چه حد
نسبت بسال 1320 و سالهاي قبل از آن افزايش
يافته تا همه طبقات توانستهاند براي
تحصيل دانش، خود را آماده كنند و از طرفي
كشور تا چه اندازه براي تحصيل افراد نوباوگان
وسايل و لوازم مورد نياز را فراهم آورده
است.
قبل از كودتاي 1299 تعداد
چاپخانههاي موجود در تهران بشرح زير
بوده است.
12 چاپخانهسربي و 2 چاپخانه
سنگي، چايخانه. در سال 1308 در تهران، 36
چاپخانه و كرمان 5 چاپخانه و مشهد 4 و در
شهرهاي ديگر جمعاً 33 چاپخانه وجود داشتهاند.
همين آمار ميتواند
ميزان چاپ و نشر كتاب
را در سال 1308 نشان دهد. قبل از سال 1320
چاپخانه مجهز بانك ملي ايران و ارتش
شاهنشاهي و چاپخانه مجلس شوراي ملي با
تجهيزات نو تاسيس و دائر گرديد و بايد گفت
تاسيس اين سه چاپخانه موجب تحول و تغيير
كلي در وضع چاپخانههاي ايران گرديد و به
تبعيت از اين چاپخانههاي مجهزي تاسيس و
داير گرديدند.
براي اينكه ميزان و معياري از
تعداد چاپ و نشر كتاب و توجه عامه به آن در
دست داشتهباشيم شايسته است به تعداد
كتابخانههاي موجود در تهران بسال 1302
توجه كنيم.
در اين تاريخ كتابخانههاي تهرا ن
عبارت بودند از:
1 –
كتابخانه سلطنتي.
2- كتابخانه ناصري
3- كتابخانه مدرسه صنعتي
4 –
كتابخانه مدرسه مروي
5 –
كتابخانه مجلس شوراي ملي
6 –
كتابخانه مدرسه صدر
7 –
كتابخانه مدرسه سنلوئي
8 –
كتابخانه معارف.
و بر اين آمار
بايد به تعداد كتابفروشيها كه
[13] ضمناً
لوازم التحرير فروش هم بودهاند در سال 1303
نيز توجه كرد. در خيابان ارك 18 دكان، در
خيابان دولت 2 دكان ، حسن آباد 7 دكان،
عودلاجان يك دكان، كه جمع آنها 56 دكان
لوازمالتحرير و كتاب فروشي بوده است.
براي مقايسه اينك تعداد كتابخانههاي
سازمان دولتي وغير دولتي تهران را در سال
1345 بشرح زير ميزان اين تحول خوانندگان
ارجمند بخوبي دريابند تا چه ميزاناين تحول
و ترقي پيش رفته و سير تكاملي پيموده است:
1 –
كتابخانه پهلوي
2 –
كتابخانه باشگاه افسران با 5396
جلد كتاب 3- كتابخانه امامزاده يحيي با 3351
جلد كتاب
4 –
كتابخانه بهروزي نازي آباد با
819 جلد كتاب
5 –
كتابخانه بانك ملي ايران با 23050
جلد كتاب
6 –
كتابخانه بانك مركزي ايران با
19991 جلد كتاب
7 –
كتابخانه دانشسراي عالي با 3750
جلد كتاب
8 –
كتابخانه دانشكده ادبيات با 65135
جلد كتاب
9 –
كتابخانه داشكده حقوق با 64813
جلد كتاب
10 –
كتابخانه دانشكده افسري با 16037
جلد كتاب.
11- كتابخانه دانشكده پزشگي با 23060
جلد كتاب.
12 –
كتابخانه دانشكده علوم با 17345
جلد كتاب .
13 –
كتابخانه دانشكده فني با 20100
جلد كتاب.
14 –
كتابخانه دانشكده دامپزشكي با
16316 جلد كتاب.
15 –
كتابخانه دانشكده الهيات با 13025
جلد كتاب.
16 –
كتابخانه دانشكده علوم اداري
با 6014 جلد كتاب.
17 –
كتابخانه دامپزشكي با 3479 جلد
كتاب.
18 –
كتابخانه دانشكده علوم اجتماعي
با 5025 جلد كتاب.
19 –
كتابخانه مركزي دانشگاه با 11341
جلد كتاب.
20 –
كتابخانه دانشگاه جنگ با 14035
جلد كتاب.
21 –
كتابخانه دانشگاه ملي با 6050 جلد
كتاب.
22 –
كتابخانه دبيرستان نظام با 7540
جلد كتاب.
23 –
كتابخانه ملي ملك با 160120 جلد
كتاب.
24 –
كتابخانه ملي ايران با 71250
جلد كتاب.
25 –
كتابخانه موزهايران
باستان با 6100 جلد كتاب.
26 –
كتابخانه وزارت
امور خارجه با 12650 جلد كتاب.
–
كتابخانه وزارت
آب و برق با 2000
جلد كتاب.
–
كتابخانه وزارت آباداني و مسكن
با 1600 جلد كتاب.
–
كتابخانه مجلس شورايملي با 72100
جلد كتاب.
–
كتابخانه مجلس سنا با 17550 جلد
كتاب.
–
كتابخانه رازي با 1335 جلد كتاب.
–
كتابخانه شايسته با 6650 جلد كتاب.
–
كتابخانه شرق شهناز با 2524 جلد
كتاب.
–
كتابخانه شوش با 926 جلد كتاب.
–
كتابخانه شهرام با 685 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي دانشسراي
مقدماتي با 10050 جلد كتاب.
–
كتابخانه فرهنگ – مزيني
با 722 جلد كتاب.
–
كتابخانه فني آموزش و پرورش با
8125 جلد كتاب.
–
كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار
با 11150 جلد كتاب.
–
كتابخانه وزارت فرهنگ و هنر با
1700 جلد كتاب.
–
كتابخانه دانشكده
هنرهاي دراماتيك با 4000 جلد كتاب.
–
كتابخانه ابراهام لينكلن با 11409
جلد كتاب.
–
كتابخانه انجمن روابط فرهنگي
ايران و آمريكا با 1784 جلد كتاب.
–
كتابخانه انجمن روابط فرهنگي
ايران و فرانسه با 14015
جلد كتاب.
–
كتابخانه روابط فرهنگي ايران و
شوروي با 16050 جلد كتاب.
–
كتابخانه انجمن زردشتيان
با 6025 جلد كتاب.
–
كتابخانه بنياد فرهنگ ايران با
8200 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره يك شهر
تهران با 14235 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره2 شهر
تهران با 5123 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره3 كودكان
شهر تهران با 2000 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 4 شهر
تهران با 2142 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 5 شهر
تهران با 3712 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 6 شهر
تهران با 2145 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 7 شهر
تهران با 3147 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 8 شهر
تهران با 3018 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 9 شهر
تهران با 2518 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 10شهر
تهران با 2200 جلد كتاب.
–
كتابخانه عمومي شماره 11 شهر
تهران با 3400 جلد كتاب.
تا قبل از كودتاي 1299 برابر يك آمار
تخميني كه از فهرست كتابهاي چاپي (تاليف
خانبابا مشار) استخراج
گرديده است كتابهاي چاپي ايران از سال 1277
هـ . ق. تا 1299 ش. يعني در فاصله زماني 46 سال
در حدود نهصد و اندي نوع كتاب ميگردد و پس
از سال 1300 بطور متوسط از سالي شصت نوع
بتدريج رو به افزايش ميگذارد تا سال 1320
نزديك به سالي سيصد نوع ميرسد ميتوان گفت
جمعاً از سال 1300 –
1320 ش. نزديك به هزار و صد نوع كتاب بچاپ
رسيده كه در مقام مقايسه اين تعداد برابر
است با مجموع كتابهائيكه در فاصله سه
برابر اين مدت كه 64 سال باشد، بچاپ رسيده
بوده است.
از سال 1320 تا 1332 ش . بعلت وقايع
نامطلوب جنگ جهاني و اثرات آن وضع چاپ و
نشر كتاب تا حدودي نابسامان
بوده و معذلك در طي اين مدت نيز نزديك
به هزار و هشتصد نوع كتاب و رساله بچاپ
رسيده و از سال 1332 تا 1345 برابر
[14] فهرستي كه
تنظيم گرديده و در
دست است تعداد 9381 جلد كتاب نشر يافته است
كه جمعاً بايد گفت از سال 1320 –
1345 مجموعاً 11181 جلد كتاب طبع و نشر يافته
است. و در مقام سنجش ميتوان كفت كه تنها در
سال 1345 كه 1242 جلد كتاب بچاپ رسيده
است. معادل است با مجموع كتابهايي كه
از سال 1277 ق. –
1300 ش. يعني طي مدت 64 سال بچاپ رسيده بوده
است و اين است مصداق واقعي ضربالمثل
ساير و معروف «اين طفل يك شبه ره صد
ساله ميرود» آري در اثر توجهات خاص
شاهنشاه آريا مهر به امر نشر و ترجمه و
تاليف كتاب و اثرات معجزآساي
پيكار با بيسوادي و اجراي منشورهاي انقلاب
سپيد بخصوص تاسيس سپاه دانش و ايجاد مدارس
روز افزون و دانشگاههاي متعدد و بوجود
آمدن سازمانهاي نشر مانند بنگاه ترجمه و
نشر كتاب و بنياد فرهنگ ايران كه از محل
عطاياي شاهنشاه آريامهر بنياد يافتهاند،
اين چنين جهش وترقي و افزايش حيرت انگيز را
ميتوان شاهد بود و از زبان ارقام و آمار
حقايق شيرين و پر افتخار را استدراك و
استنباط كرد.
بفرمان شاهنششاه آريا مهر هيات
امناي كتابخانه عمومي كشور برياست جناب
آقاي مهرداد پهلبد وزير فرهنگ و هنر در
تاريخ 22ر8ر45 تشكيل و مامور ايجاد و تأسيس
كتابخانههاي عمومي د كليه شهرهاي كشور
گرديد و در طي اين مدت توفيق يافته است كه
در تهران يازده كتابخانه عمومي داير و
تأسيس كند د يازده كتابخانه عمومي شهر
تهران تعداد 101635 نفر مراجعه و كتاب براي
مطالعه دريافت داشتهاند .
هيأت امناي كتابخانههاي عمومي
كشور از آغاز تشكيل تاكنون توفيق يافته
است كه وسايل تأسيس 15 كتابخانه عمومي را در
15 شهر فراهم آورد. و در 33 شهر نيز اقدامات
لازم براي تأسيس كتابخانه انجام گرديده و
در 13 شهر ساختمان كتابخانه در دست بنا است.
در نمايشگاه سير تحول و تكامل چاپ و
نشر كتاب در طي 25 سال اخير جمعاً 2219 جلد
كتاب بنمايش گذاشته شده بشرح زير:
تأليفات شاهنشاه
آريا مهر
14
جلد
دخترك دريا تأليفات علياحضرت
شهبانوي ايران
1
جلد
تأليفات و الاحضرت اشرف پهلوي
3
جلد كتابهاي برنده جايزه سلطنتي
84
جلد
نشرات بنگاه ترجمه و نشر كتاب
146
جلد
نشرات بنياد فرهنگ و ايران
38
جلد
نشرات دانشگاه تهران
283
جلد
نشرات سازمان كتابهاي جيبي
242
جلد نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1320
63
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1321
63
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1322
25
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1323
11
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1324
41
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1325
44
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1326
52
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1327
49
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1328
43
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1329
36
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1330
36
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1331
27
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1332
34
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1333
58
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1334
61
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1335
102
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1336
54
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1337
62
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1338
42
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1339
61
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1340
63
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1341
71
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1342
96
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1334
86
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1344
77
جلد
نمونه كتابهاي چاپ شده متعلق بسال
1345
91
جلد
بديهي
است بازديدكنندگان ارجمند از نمايشگاه با
مشاهده غرفههاي سنواتي تحول و تكامل
قابل توجهي كه در طي 25 سال اخير در اين راه
حاصل گرديده است بمعاينه ملاحظه فرمودهاند. |