همايون، غلامعلي. "مراسم تاجگذاري در زمان شاهنشاهان صفويه و انعكاس آن در تصاوير هنري هنرمندان اروپائي". دوره 6، ش 63 (دي 46): 21-24، تصوير.

 

خلاصه:معرفي آثار و كتب جهانگرداني كه مراسم تاجگذاري شاهان صفويه را ديده و از آن سخن رانده‌اند.

مراسم  تاجگذاري در زمان شاهنشاهان صفويه انعكاس آن در تصاوير هنرمندان اروپايي

دكتر غلامعلي همايون

مراسم تاجگذاري شاهنشاهان صفوي را سياحان اروپايي مورد بحث و تفسير قرار داده و اغلب در سياحتنامه‌هاي خود راجع به آن سخن رانده و بعضي حتي كتابهائي درباره آن تنظيم و تأليف نموده‌اند و شاردن معروف كه تاريخ هنردان‌هاي اروپا او را پدر تاريخ هنر يا واساري ايران نام نهاده‌اند كتابي با قطع كوچك بنام:

(Le Couronement de Soleiman troiseme Roy de Perse et ce qui s, est  Passe de Plus memorable dans les  deux Premieres annees son regne.)

در سال 1671 ميلادي در پاريس منتشر كرد كه در آن مراسم تاجگذاري شاه سليمان سوم مفصلاًشرح داده شده است. تصوير مراسم اين تاجگذاري در اين كتاب بمنزله تيتر اصلي نمايش داده شده 1 كه بوسيله هنرمند فرانسوي آن دوره «Joseph Grelot» كه خود همراه با شاردن شاهد تاجگذاري شاه سليمان در اصفهان بوده و طراحي شده است (تصوير 1).

اين كتاب به قطع بزرگ بعنوان ضميمه سفرنامه تاورنيه، در سال 1681 در ژنو بزبان آلماني 2 ترجمه و منتشر گرديد. در اين نسخه آلماني نيز تصوير مراسم تاجگذاري شاه سليمان البته با تغييراتي كه حكاك دوران«I .  l . Durant» به آن داده است3 آورده شده است.

انگلبرت كمپفر «Engelbert Kampfer» دانشمند و پزشك بنام آلماني كه در سالهاي 1684 و 1685 مهمان دربار ايران در اصفهان بود در قسمت اول اين كتاب خود بنام «Amoenitatum Exoticarum» «نفايس خارجي» كه در سال 1712 در شهر لمگو «Lemgo» بزبان لاتين منتشر شد شرح مفصلي از تاجگذاري شاه سليمان سوم آورده است4 در اين كتاب هم تصويري از يك حكاكي روي مس از مراسم تاجگذاري نشان داده شده كه آن را خود آنگلبرت كمپفر طرح كرده است. اين گراور هم مانند گراور شاردن بوسيله سزار مكر «Cesar Macret» در سال 1810 حكاكي شده و در اطلس لوئي لانگله «Louis Langlet» در سال 1811 در پاريس به قطع خيلي بزرگ و بصوتر جالبي منتشر شده است. [21]

تصوير1- تاجگذاري شاه سليمان سوم حكاكي روي مس اثر سزار مكر «Cesar Macret» 1810 از روي طرح ژرف گرلو  «Joseph Grelot»  1667 mm 152  *202  عكس دكتر غلامعلي همايون از روي اطلس سفرنامه ژان شاردن اثر لوئي لانگه  «Louis L,angles» پاريس 1811 تابلو شماره 80.

در اثر يك مقايسه ما بين هر دو گراور به اين نتيجه خواهيم رسيد كه هردو از لحاظ اصول تقريباً يكسان هستند با اين تفاوت كه طرح انگلبرت كمپفر (تصوير 2) مراسم را كاملتر و مشروح تر نشان مي دهد.

 اين عكس را از نظر پرسپكتيو يعني از لحاظ عمق تصوير مي‌توان به دو قسمت اصلي تقسيم كرد :

قسمت اول زمينه جلوئي و مياني را با هم تشكيل ميدهد.

زمينه جلوئي عكس يك حياط را نشان ميدهد كه در وسط آن يك حوض راستگوشه با فواره‌هاي متحدالشكل در دو طرف قرار گرفته است. زمينه جلوئي از دو طرف به باغچه‌هاي مرتب و منظمي كه قسمتي از آنها در عكس ديده مي‌شود محدود شده است.

قسمت ميانه را محوطه‌اي كه به باغچه‌ها بصورت صليب عمود است يعني در حقيقت ايوان تشكيل مي‌دهد. در ايوان علاوه بر يك رديف تفنگدار عده‌اي ديگر من جمله چند تن مشعل‌دار ديده مي‌شوند. در روي اين ايوان سقفي زده شده  كه بر روي شش ستون قرار دارد. [22]

بالاي اين سقف يعني در حقيقت روي بام و پشت نرده آن منجمين و ستاره شناسان ديده مي‌شود كه با دوربين‌هاي بلند خود وظيفه دارند ساعت مناسب را براي مراسم تاجگذاري اعلام نمايند. از طرف بالا پردههاي خوش‌چين و از طرف پائين نرده شمال ايوان به انضمام مرز مابين دو قسمت اصلي عكس را تشكيل مي‌دهند.

قسمت دوم شامل زمينه عقبي گراور يعني در حقيقت سالن بزرگ است كه در آن مراسم تاجگذاري انجام مي‌پذيرد و به «تالار طويل» معروف بوده است.

تصوير2-تاجگذاري شاه سليمان سوم حكاكي روي مس اثر سزار مكر «Casar Macret» 1810 از روي طرح انگلبرت كمپفر «Engelbert kaempfer» 1685، mm194*290  عكس: دكتر  غلامعلي همايون از روي اطلس سفرنامه ژان شاردن اثر لوئي لانگه پاريس 1811 تابلو شماره Bis 80.

اين تالار در طرح كمپفر شكل بيضي دارد در صورتي كه طراح شاردن يعني ژوزف گرلو آنرا راستگوشه نشان مي‌دهد. دروسط اين تالار شاه سليمان برروي تخت خود چهار زانو نشسته و اين درست همان لحظه‌اي است كه مراسم تاجگذاري انجام شده و شاهنشاه با دست چپ به برخواستن شيخ‌الاسلام كه در طرف چپ او به خاك افتاده و به عنوان اولين نفر تاجگذاري شاهنشاه را تبريك مي‌گويد اشاره مي‌نمايد. طرف راست شاه سليمان و در حقيقت در مقابل شيخ‌الاسلام صدر هيأت دولت در حال تبريك گفتن است. در طرف راست او پشت حوضچه ذوزنقه شكل رئيس [23] تشريفات دربار با عصاي بزرگ خود استوار ايستاده و ناظر مراسم  است. پشت شاهنشاه اعضاي خانواده سلطنتي و خواجگان دربار به شكل نيم دايره ايستاده و در دو طرف سالن نمايندگان كشورهاي خارجي و اعضاي حكومت، فرماندهان كل و خانمها و محترمين كشوري لشگري هر يك نسبت به شأن مناسب خود نشسته و ايستاده جايگزين شده‌اند5

لوازم مربوط به اين تاجگذاری را ژوزف گرلو طراحي کرده و آن در کتاب شاردن رسم شده است (تصوير 3) تختي كه شاه سليمان بر روي آن جلوس كرده به صورت چهارپايه بوده و از طلاي ناب ساخته شده و بوسيله جواهرات فراوان  تزئين گرديده است6.

تاج مرصع سلسله صفويان كه با چهار پر سه شاخه‌اي تزئين شده، شمشير خميده با قبضه‌اي بصورت سر باز شكاري در طرف چپ و همچنين قمه كوچك مزين شده‌اي در طرف راست قسمت بالاي عكس را تشكيل مي‌دهند.

اين تصاوير مستند مكرر در كتابهاي تاريخي و هنري اروپا به طبع رسيده و مباحث مفصلي درباره آن نوشته شده است. [24]

 3- تخت و لوازم مربوط به مراسم تاجگذاري شاه سليمان سوم

حكاكي روي مس اثر سزار مكر «casar Macret» 1810 از روي طرح ژوزف گرلو «J oseph Grelot» 1667 –  mm132 *180

عكس : دكتر غلامعلي همايون از روي اطلس سفرنامه ژان شاردن اثر بوئي لانگه پاريس 1811 تابلو شماره 79 .

 

1 – بصفحه 61 از كتاب دكتر غلامعلي همايون بنام:

Iran  in  europaischen Bildzeugang vom Ausgang des Mittelalters bis ins 18 . jh. Keoln 1967.

2 – مراجعه شود :

Beschreibung der Kronung Solimanni des Dritten …..Konigs in  Persien.:

Tavernier,s Reisebeschreibung. Genf 1681.

3 – ئي . ال. دوران «I .  l . Durant» يك منظره بقسمت حاشيه بالائي گراور اضافه نموده در حاليكه دو شاخه‌اي بيضي شكل يك گياه عكس را در بر گرفته‌اند.

4 – انگلبرت كمپفر تاريخ اولين تاجگذاري شاه سليمان را نوامبر 1666 داده است.

ميدانيم كه شاه سليمان دوبار تاجگذاري كرده است. به كتاب پروفسور والترهينز «W.Hinz» رئيس فعلي انستيتو ايرانشناسي دانشگاه گوتيگن بنام

«Am Hofe des Persischen Grosskonigs» «درباره شاهان بزرگ پارسي» 1940 «Leipzig» صفحه 44-40 مراجعه شود.

5 – براي اطلاع كامل از شرح اين تاجگذاري به كتاب پروفسور والترهينز صفحه 42 مراجعه شود.

6 – بكتاب آقاي پروفسور هينز صفحه 41 مراجعه شود.