هنرفر، لطف‌الله. "آثار تاريخي جلفا". دوره 6، ش 65 (اسفند46): 49-55، تصوير.

 

خلاصه:كوچ ارامنه از جلفا به اصفهان، برري محله جلفا دراصفهان، شرحي براولين كليسايي كه ارامنه دراين‌جا ساختند و متن فرمان شاه‌عباس مبني‌برصدور اجازه ساختمان بناي مزبور ـ اسامي و تاريخ ساخت كليساهاي محله، قبرستان تاريخي جلفا.

آثار تاريخي جلفا

دكتر لطف‌الله هنرفر

ارامنه مقيم جلفاي اصفهان در ساحل جنوبي زاينده رود از فرزندان ارامنه‌اي بشمار مي‌رود كه در دورة پادشاهي شاه عباس اول به فرمان آن شهريار از مسكن اصلي خود جلفا در كنار رود ارس به پايتخت وي كوچ داده شدند . توجه مخصوص شاه عباس به ارامنه اصفهان سبب شد كه ارمنيان شهرهاي ديگر ايران نيز به اصفهان روي آورند و در اندك زماني بر جمعيت و وسعت جلفا افزوده شد و چون از پرتو كار و تجارت ثروتمند شدند به ساختن خانه‌ها و كاروانسراها و كليساهاي بزرگ همت گماشتند . از آن جمله خواجه نظر از بازرگانان معتبر جلفا دو كاروانسراي بزرگ بنيان گذاشت و نزديك هفت هزار تومان بپول آنزمان صرف اين كار كرد . يكي ديگر از بازرگانان مشهور ابريشم خواجه آوديك نيز در جلفا كليساي زيبائي ساخت كه با چراغها و قنديلهاي زرين و سيمين و تابلوها و تصاوير گرانبها زينت يافته بود و تمام مخارج آن را در حيات خود به عهده گرفت .

 اين كليسا كه در زمان شاه عباس بنام كليساي آوديك معروف بود امروز در حاشيه خيابان نظر (خيابان مشهور جلفا) و ميدان جلفا قرار دارد و بنام كليساي مريم معروف شده است .

شاردن (jean Chardin) تاجر و جهانگرد فرانسوي كه نزديك چهل سال پس از مرگ شاه عباس بزرگ در زمان شاه سليمان صفوي به اصفهان آمده درباره جلفا مي‌نويسد كه بزرگترين محلات خارج شهر اصفهان است كه يك فرسنگ طول و يك فرسنگ عرض دارد و از دو قسمت تشكيل مي‌شود يكي جلفاي قديم كه در زمان شاه عباس ساخته شده و ديگري جلفاي نو كه از آثار دوره سلطنت شاه عباس دوم است . جلفاي نو از هر جهت بر جلفاي كهنه برتري دارد زيرا كوچه‌هاي آن وسيع و مستقيم و پر درخت است . جلفا پنج كوچه بزرگ دارد . بازاري خوب با چند حمام و دو كاروانسرا و يك ميدان و يازده كليسا دارد . در جلفا از 3400 تا 3500 خانه هست . خانه‌هاي كنار زاينده رود را بسيار عالي و زيبا شبيه عمارت سلطنتي ساخته‌اند . شاه عباس اول و شاه صفي كه به ارامنه توجه خاص داشتند مكرر به خانه‌هاي ايشان مي‌رفتند .

گنبد كوچك در اين عكس اولين كليسائي است كه بنام ها كوپ در جلفاي اصفهان بوسيله ارامنه بنا شده است

يكي از كوچه هاي قديمي جلفا در محله سنگ تراشها

65-50-2

 

آنچه را شاردن نوشته امروز هم ميتوان ملاحظه نمود با اين تفاوت كه وسعت امروز جلفا خيلي بيش از سابق شده و با آباديهاي مجاور آن منطقه وسيعي را در جنوب اصفهان تشكيل ميدهد اما تعداد ارامنه جلفا خيلي كاهش يافته است . امروز در جلفاي اصفهان بيش از پنج هزار ارمني زندگي نمي‌كنند و ساير سكنه اين قسمت را ايرانيان مسلمان تشكيل [49] مي‌دهند اما كليساهايي  كه شاردن به آنها اشاره مي‌كند در سر جاي خود باقي هستند .

شاه عباس براي ارامنه جلفا حقوق و امتيازات خاص قائل بود چنانكه مي‌توانستند بر خلاف ساير عيسويان بآزادي خانه و ملك و هر چه بخواهند خريداري كنند و براي خود حاكم و قاضي و كلانتر ارمني انتخاب كنند و در اجراي مراسم و تشريفات ديني خود آزادي تام داشتند . شاه فرمان داده بود كه هيچ مسلماني در جلفا منزل نكند و هر گاه يكي از مسلمانان نسبت به افراد ارمني بد رفتاري كند او را بسختي كيفر دهند .

و همچنين اجازه داده بود كه ارمنيان جلفا اعم از زن يا مرد مانند ايرانيان لباس بپوشند و سران آنها مانند بزرگان و اعيان ايراني در اسب سواري خود زين و لگام زرين و سيمين بكار برند . ي

سنگهاي مقدس كليساي قديمي ارمنستان ( اوچ كليسا ) که ارامنه هنگام مهاجرت به اصفهان بهمراه خود آورده ودر کليسای گيورک بر جاي مانده است.

تصويري از شاه عباس اول در يكي از منازل قديمي جلفا (نقاشي ديواري)

شاه عباس در سال 1013 هجري (1604- 1605 هجري ) ارامنه را به اصفهان كوچ داد و آنها اولين كليساي خود را يكسال بعد يعني در سال 1014 هجري در جلفا بنا كردند اين كليسا كه به نام كليساي يعقوب مقدس يا كليساي هاكوپ ناميده شده است در گوشة شمال غربي صحن فعلي كليساي مريم قرار دارد و كتيبه آن كه بزبان ارمني است تاريخ ساختمان آنرا 1056 بسال ارمني1 مطابق با 1014 هجري قمري و 1606-1607  ميلادي تعيين مي‌كند .

شاه عباس براي جلب خاطر ارامنه جلفا و عيسويان ديگري كه در پايتخت ايران بسر مي‌بردند و نيز به ملاحظات سياست خارجي خود در سال 1023 قمري به ساختن كليساي بزرگي در جلفا براي ارامنه و پيروان دين عيسي همت گماشت و در ماه شعبان آن سال در اين باب فرمان زير را صادر كرد :

 فرمان همايون شد

((آنكه كشيشان و رهبانان و ملكان و ريش سفيدان و كدخدايان و رعاياي ارامنه ساكنين دارالسلطنه اصفهان بعنايت بغايت شاهانه و شفقت و مرحمت بي‌نهايت پادشاهانه مفتخر و سرافراز و مستظهر و اميدوار بوده بدانند كه چون ميانه نواب كامياب همايون ما و حضرات سلاطين رفيع‌الشأن مسيحيه خصوصاً سلطنت شوكت پناهي قدوه‌السلاطين‌العيسويا حضرت پاپا (يعني پاپ رم) و پادشاه اسپانيه كمال محبت و دوستي است و در ميانه ما و طوايف مسيحيه يگانگي است و اصلاً جدائي نيست و توجه خاطر اشرف بدان متعلق است كه هميشه طوايف مسيحيه از اطراف و جوانب بدين ديار آيند و آمد و شد نمايند و چون دارالسلطنه اصفهان پايتخت است و از همه طبقه و مردم هر ملت در آنجا هستند مي‌خواهيم كه بجهت مردم مسيحيه در دارالسلطنه صفاهان كليساي عالي در كمال رفعت و زيب و زينت ترتيب دهيم كه معبد ايشان بوده باشد و جميع مردم مسيحيه در آنجا به كيش و آئين عبادت نمايند و كسي نزد حضرت پاپا خواهيم فرستاد كه يكي از كشيشان و رهبانان ملت مسيحيه بدارالسلطنه مذكور فرستند كه در آن كليسا به آداب عبادت قيام نمود و طوايف مسيحيه را به طاعت و عبادت ترغيب نمايد و ما نيز از ثواب آن عبادت بهره‌مند باشيم و چون چند عدد سنگ بزرگ در اوچ كليساي ايروان بود و عمارت [50] آن كليسا منهدم گشته خرابي تمام به آن راه يافته بود كه ديگر شايستگي تعمير نداشت و كشيش آنجا استخوانهاي پيغمبران را كه در آن مكان مدفون بود از آنجا بيرون آورده به جماعت ترسا و نصارا فروخته آن مقام را از عزت و شرف انداخته بود بنابراين آن سنگهاي مذكور را از آنجا بيرون آورده و روانه دارالسلطنه اصفهان فرموديم كه در كليساي عالي كه در آنجا ترتيب مي‌دهيم نصب فرماييم . مي‌بايد كه چون سنگهاي مذكور را بدانجا آوردند همگي طوايف مسيحيه را جمع نموده از روي تعظيم و احترام تمام استقبال كرده سنگها را آورده به اتفاق سيادت پناه وزارت و اقبال دستگاه شمسأللوزاره عليا وزير دارالسلطنه مذكور و رفعت پناه محب علي بيك لله 2 در جائي كه مناسب دانند بگذارند و به اتفاق يكديگر معماران خاصه شريفه را همراه برند و در پشت باغ زرشك در زميني كه بجهت كليسا عالي طرح نمايند كه كشيشان و پادريان عظام قرار دهند و طرح آنرا در تخته و كاغذ كشيده بخدمت اشرف فرستاده كه ملاحظه نمائيم و بعد از ملاحظه امر فرمائيم كه استادان شروع در كار كرده باتمام رسانند و در اين باب اهتمام لازم دانسته به همه جهتي بشفقت بيدريغ خسروانه اميدوار باشند . شهر شعبان سنه 1023 ))

سنگهائي كه در اين فرمان به آن اشاره شده از ارمنستان به اصفهان حمل گرديده هم اكنون در يكي از كليساهاي جلفا از دوران شاه عباس به نام كليساي گيورك يا كليساي غريب مشاهده مي‌شود و ارامنه جلفا براي زيارت و روشن كردن شمع در كنار آنها از اين محل استفاده مي‌كنند . درسردر اين كليسا در دوره سلطنت شاه سلطان حسين يك تابلوي كاشيكاري نصب شده كه تصوير حضرت مريم و مسيح و چند نفر ديگر كه هدايائي آورده‌اند با كاشيهاي هفت رنگ نمايش داده شده است .

كليساي مريم

ارامنه جلفا كليساي اولي خود بنام هاكوپ را كه بسيار كوچك بود وسعت داده و كليساي بزرگتري بنام مريم بنا كردند . داخل اين كليسا داراي تزئينات نقاشي و تابلوهاي مذهبي است كه روي ديوارهاي گچي نقاشي شده مضمون كتيبه تاريخي اين كليسا بشرح زير است :

((با استمداد از حضرت عيسي كليساي مريم بوسيله ماهدسي آوديك3 ساخته شده و به اتمام رسيد او اين كليسا را بمنظور جاويدان كردن نام خود و خانواده‌اش يعني پدرش خواجه باباك و مادرش اولو خاتون و زنش ليسين پاشه و پسرش هاكوپ خان و آودال ميس و دخترش يالاف و قدم قوتلو و صوفيا و برادرش ماركار و هاكوپ و خواهرش صنم و آنا در دورة سلطنت شاه عباس و هنگامي كه خليفة اعظم داويد بود در تاريخ 1062 بنا كرد )) (سال 1062 بسال ارمني برابر است با 1613 ميلادي و 1021 هجري ) .[51]

نقا شيهاي داخل كليساي وانك

خواجه پطرس وليجانيان باني كليساي بيت اللحم

كليساي تاريخي وانك از دوره شاه عباس دوم

كليساي بدخهم (بيت‌اللحم)

مهمترين كليساي تاريخي جلفا از دوره شاه عباس اول كليساي مشهور بْدِخِهِمْ يا بيت‌الحم است كه در ميدان جلفا و در مجاورت كليساي مريم واقع شده . اين كليسا بوسيله يكي از تجار ارمني بنام خواجه پطرس ساخته شده و در داخل آن تزئينات نقاشي و تابلوهائي از زندگاني مسيح موجود است . معماري و تزئينات طلاكاري گنبد آن بسيار جالب و تماشائي است و در داخل آن كتيبه‌هائي به تاريخهاي مختلف و از آنجمله 1627 و 1711 ميلادي بخط ارمني ديده ميشود كه از طرف اشخاص خيري كه براي كليسا كاري انجام داده‌اند بيادگار خود و خانواده‌هايشان نصب شده است . كتيبه تاريخي اين كليسا بشرح زير است :

((از ماهدسي خواجه پطرس كه مرد نيكي بود در پيشگاه خداوند بدعاي خير ياد كنيد . وي اين كليسا را به هزينه خود براي جاويد كردن نام خويش و پدرش ولي جان و مادرش شوشان و خانواده‌اش در تاريخ 1077 بنا كرد )) .

(تاريخ 1077 بسال است و برابر است با سال 1628 1627 ميلادي)

كليساي سن سور (وانك)

مهمترين كليساي مشهور تاريخي جلفا از نظر معماري و نفاست تزيينات نقاشي كليساي سن سور است كه مشهور به كليساي وانك مي‌باشد و در محل كليساي ساده قديمي‌تري كه در سال 1605 ميلادي بنا شده بود و رو بويراني نهاده بوده است بنياد آن گذاشته شده . اين كليسا را آمناپركيچ (Amenaperkich) بمعني ((نجات دهنده)) نيز مي‌نامند . در تاريخ ارامنه جلفا نوشته شده است در موقعي كه خلافت اعظم ارامنه در اوچ كليسا با هاكوپ بوده است و خليفه جلفا داويد نام داشته و كلانتر جلفا خواجه صفر بوده ساختمان اين كليسا از محل اعانات ارامنه جلفاي اصفهان در سال 1655 ميلادي برابر با 1065 هجري آغاز شده و در سال 1664 ميلادي برابر با 1074 هجري و مقارن بيست و دومين سال سلطنت شاه عباس دوم بپايان رسيده است .

داخل اين كليسا و ديوارها و اطراف و جوانب آن با تزئينات نقاشي بسبك ايراني و تابلوهايي كه نفوذ نقاشي ايتاليا در آنها محسوس است و زندگاني مسيح را معرفي مي‌كند تزئين شده و از اره‌هاي كليسا با كاشيهاي خشت هفت رنگ آراسته شده است در اين كليسا بيش از ساير كليساهاي جلفا نقاشي وجود دارد و از نظر كثرت طلاكاري كليساي منحصر به فرد محسوب ميشود . كتيبه تاريخي سر در اين كليسا به شرح زير است :

((در سال 1104 (سال ارمني برابر1655) و در عهد سلطنت شاه عباس دوم در زماني كه خلافت اعظم ارامنه در [52] اوچ كليسا با فيليپُسْ بود و خليفه اين وانك، داويدوار تْابد از خليفه‌هاي كليساي وانك بود ساختمان اين كليسا از محل كمكهاي مردم خير جلفا شروع شد و در سال 1113 (سال ارمني برابر 1664 مسيحي) بپايان رسيد . ثواب عباداتي كه در اين كليسا برگزار مي‌شود عايد درگذشتگان و بازماندگان بشود)).

موزه كليساي وانك

كليساي وانك داراي موزه‌اي تاريخي است كه در شمال كليسا بنا شده و داراي سالنهاي متعدد و اشياء و آثار تاريخي و هنري است . عمارت موزه در سال 1905 ميلادي ساخته شده و حاوي تابلوهاي متعدد و نقاشي است كه از طرف بازرگانان ارمني كه به اروپا مسافرت كرده بوده‌اند به كليسا اهدا شده است . موزه كليسا داراي 700 جلد كتاب خطي بزبان ارمني است و قديمي ترين آنها نسخه‌ايست كه در قرن دهم ميلادي (قرن چهارم هجري ) نوشته شده است اولين چاپخانه اصفهان در كليساي وانك در سال 1639 ميلادي بوسيله خليفه خاچاتور كيسارانسي تأسيس شده و اولين كتاب به نام ((شرح حال پدران روحاني )) يا ((هارانس وارك)) در 705 صفحه در سال 1641 ميلادي در اين چاپخانه بطبع رسيده است كه در موزه جلفا نگهداري مي‌شود.

مجموعه فراميني كه سلاطين بعد از شاه عباس دربارة ارامنه جلفا صادر كرده‌اند در يكي از سالن هاي اين موزه نگاهداري مي‌شود و از مجموعه‌هاي جالب موزه جلفا است . چند قطعه از تزيينات نفيس كاخهاي هفت دست و آينه خانه از بناهاي دورة شاه عباس دوم تنها آثاري از تزيينات گچبري و طلا كاري قصور منهدم شده صفويه است كه فقط در اين موزه ميتوان آنها را مشاهده كرد . از توابع اين موزه كتابخانه‌ايست كه در حدود ده هزار نسخه كتاب چاپي دارد .

تصوير كاتارينه در كليساي كاتارينه در محله چهار سو

مِصرُ ب مخترع خط ارمني در قرن پنجم ميلادي ـ نقاشيهاي كليساي كاتارينه

كليساهاي ديگر جلفا

غير از كليساهاي مشهور بيت‌اللحم و وانك و مريم در جلفاي اصفهان چند كليساي ديگر نيز از دوران صفويه در محله‌هاي مختلف جلفا موجود است كه نام و سال ساختمان آنها را ذكر مي‌كنيم:

كليساي هاكوپ واقع در ميدان بزرگ جلفا در محوطه كليساي مريم كه در سال 1607 1606 ميلادي بنا شده است .

كليساي استپانوس واقع در كوچه هاكوپ جان مورخ بسال 1714 ميلادي .

كليساي كاتارينه (راهبان ) در محله چهارسو مورخ بسال 1623 ميلادي . [53]

كليساي يوحنا در محله چهارسو مورخ بسال 1621 ميلادي .

كليساي نيكوغايوس در محله قاراگل (پاچنار) مورخ بسال 1630 .

كليساي گريگور در محله ميدان كوچك جلفا مورخ بسال 1633 ميلادي .

كليسا ميناس در محله تبريزيها مورخ بسال 1659 ميلادي .

كليساي سر كيس در محله ايروان به سال 1659 ميلادي .

كليساي نرسس در محله سنگ تراشها مورخ بسال 1666 ميلادي .

كليساهاي مزبور در محله‌هاي مختلف جلفا و در كوچه‌هايي كه هنوز مناظر قديمي خود را حفظ كرده‌اند واقع شده و در همين محلات است كه مناظر قديمي جلفا از دوران صفويه و سر درهاي آنها كه با آجر تراش تزيين شده و در حفظ آنها بايد كوشش شود .

قبرستان تاريخي جلفا

در جنوب منطقه جلفا و دامنه كوه صفه قبرستان قديمي ارامنه قرار دارد كه از بدو مهاجرت و سكونت در جلفا تا امروز اموات خود را در آن محل دفن نموده‌اند و بسياري از اروپائيان كه از دوره صفويه به بعد در اصفهان بدرود زندگي گفته‌اند نيز در آنجا مدفونند و از آن جمله است (رودلف) ساعت ساز آلماني كه در زمان شاه صفي بقتل رسيده و آرامگاه او مورد توجه خاص ارامنه است .

كتيبه‌هاي آرامگاه سه شخصيت مشهور ديگر اروپائي كه در دوره صفويه در اصفهان بدرود زندگي گفته و در اين قبرستان مدفون شده‌اند بشرح زير است :

((وليهلم لوكينْسِنْ ولكن مدير كمپاني هند شرقي هلند مدفون در قبرستان ارامنه . تاريخ وفات 1665 ))

((تئودور ميرانويچ سفير لهستان در اصفهان مدفون در قبرستان ارامنه . تاريخ وفات 1686 ))

((يان شاندلير مدير كمپاني هند شرقي هلند مدفون در قبرستان ارامنه تاريخ وفات 1703 ))

در سالهاي اخير يكي از ارمنيان علاقمند جلفا بنام آبراهام گورگنيان تعدادي از كتيبه‌ها و نقوش سنگهاي مهم قبور ارامنه را نقاشي كرده و مجموعه جالبي فراهم آمده است كه در يكي از اطاقهاي جنب كليساي وانك در معرض تماشاي سياحان قرار دارد .[54]

كليساي ميناس در محله تبريزيها

رواق كليساي كاتوليك ها در محله سنگ تراشها

طاق كليساي كاتوليك ها در محله سنگ تراشها

كليساي تابستاني ((گريگور )) كه ارامنه اصفهان ((مادور )) مينامند

صفحه آخر كتاب ( هاوانس وارك ) كه در سال 1641 ميلادي در جلفاي اصفهان بچاپ رسيده است

پاورقي‌ها :

1- در صورتيكه 551 سال بسال ارمني اضافه كنيم سال ميلادي بدست مي‌آيد .

2- محب علي بيك ‌الله ناظر ساختمانهاي سلطنتي در دورة شاه عباس دوم و نام وي در كتيبه سر در مسجد شاه ذكر شده است .

3-  ماهدسي بزبان ارمني به كساني اطلاق ميشده كه به زيارت بيت‌المقدس و فلسطين نايل شده و به اصطلاح (حاجي) شده بودند .